Кіріспе

Оңтүстік Африка саясаткері (1928–2023)

Принц Мангосуту Гатша Бутелези (/mæŋɡoʊˈsuːtuː/ /ˈɡætʃə/, /bʊtəˈleɪzi/; 1928 жылғы 27 тамыз – 2023 жылғы 9 қыркүйек) – Оңтүстік Африка саясаткері және зулу ханзадасы, 1954 жылдан бастап 2023 жылы қайтыс болғанға дейін зулу патшалық отбасының дәстүрлі премьер-министрі болды. Бұл лауазымға оны патша Бхекузулу, Бутелезидің анасы Магого ка Динузулу ханшайымының ағасы, патша Сүлеймен ка Динузулудың ұлы тағайындады. Бутелези апартеид кезінде Квазулу бантустанының бас министрі болды және 1975 жылы Инката Азаттық партиясын (IFP) құрды, оны 2019 жылға дейін басқарды, ал көп ұзамай партияның құрметті президенті аталды. Ол Нельсон Манделаның түрмеде отырған кезінде (1964–1990) саяси көшбасшы болды және апартеидтен кейінгі кезеңде де сол рөлді сақтап, Мандела оны 1994 жылдан 2004 жылға дейін Ішкі істер министрі етіп тағайындады. Бутелези апартеид кезеңіндегі ең танымал қара саясаткерлердің бірі болды. Ол 1970 жылы құрылған Квазулу үкіметінің жалғыз саяси басшысы болды, ол кезде Квазулу әлі Зулуландтың туған жері саналды және 1994 жылға дейін осы лауазымда қалды. Сыншылар оның басшылығын бір партиялық мемлекет деп сипаттады, ол саяси оппозицияға төзбейтін және Бутелезидің саяси қозғалысы Инката (қазіргі IFP) билік еткен мемлекет ретінде бағалады. Саяси мансабымен қатар Бутелези Бутелези руының Инкосиі болды, ол Инкоси Матхоле Бутелезидің ұлы еді, сонымен қатар үш зулу патшасының қатарынан дәстүрлі премьер-министрі болды, 1954 жылдан бастап патша Киприан Бхекузулудан бастап. Ол өзі зулу патшалық отбасында дүниеге келген; оның анасының әкесі патша Динузулу болды, ол патша Четшвайоның ұлы еді және Бутелези 1964 жылы түсірілген «Зулу» фильмінде осы патшаның рөлін ойнады. Квазулудың басшысы ретінде Бутелези монархияның беделін арттырып, оны зулу ұлтшылдығының символы ретінде қайта жаңғыртты. Патшалық қолдау, мемлекеттік ресурстар және Бутелезидің жеке танымалдылығының арқасында Инката елдегі ең ірі саяси ұйымдардың біріне айналды. Сол кезеңде Бутелези апартеидке ашық қарсылық білдірді және апартеидтік үкіметке қарсы кедергі келтіретін позицияны алды. Ол Нельсон Манделаның босатылуы үшін үнемі үгіт-насихат жүргізді және үкімет Квазулуға ұсынған номиналды тәуелсіздікті қабылдаудан бас тартты, бұл тәуелсіздік сырттай ғана екенін дұрыс бағалады. Алайда, кейбір орталарда Бутелези бантустан жүйесіне қатысқаны үшін, апартеидтің негізгі тірегі болғаны үшін, сондай-ақ еркін нарық, қарулы күрес және халықаралық санкциялар сияқты мәселелердегі орташа ұстанымы үшін сынға ілікті. Ол Қара саналылық қозғалысының жас белсенділері үшін жамандыққа айналды және Африка Ұлттық Конгресінің (ANC) көптеген мүшелері оны жоққа шығарды. Бұрынғы ANC Жастар лигасының мүшесі Бутелези 1970-ші жылдары өзі мен Инкатаны ANC-ге жақындастырды, бірақ 1980-ші жылдары олардың қарым-қатынасы ушығып кетті. 1990-шы жылдары Бутелези Инката үшін апартеид режимінен ақша және әскери көмек алғаны белгілі болды, бұл 1980-ші және 1990-шы жылдары Квазулу мен Наталдағы саяси зорлық-зомбылықты күшейте түсті. Бутелезидің апартеидтің соңғы онжылдықтарындағы рөлі даулы, ал Ақиқат және Татуласу комиссиясы IFP-нің Бутелезидің басшылығымен "апартеид кезеңіндегі зорлық-зомбылықтың басты мемлекеттік емес қылмыскері" екенін анықтады және оны "зорлық-зомбылық пен адам құқықтарын бұзудың басты қылмыскері" деп атады. Бұл – Бутелезидің әкесі Матхоле Бутелезидің есімі. Матхоле Бутелези Бутелези руының басшысы ретінде дәстүрлі көшбасшы болды және оның ханшайыммен некелесуін патша Сүлеймен ру мен патшалық отбасы арасындағы араздықты жою үшін ұйымдастырды. 1948 жылдан 1950 жылға дейін ол Шығыс Кейп провинциясындағы Форт-Хэр университетінде оқыды. 1948 жылы Ұлттық партия Оңтүстік Африкадағы үкіметке сайланды және апартеидтің ресми жүйесін енгізе бастады, ал Бутелези 1949 жылы апартеидке қарсы Африка Ұлттық Конгресінің (ANC) жастар лигасына қосылды. Бутелези өзінің анасының жарты әпкесіне үйленген, ANC-нің негізін қалаушы Пиксли ка Исака Семемен байланысын жақсы бағалады. Кейін Бутелези Лутулидің оны "өз халқына сатқындық жасамауға және олардан өз мүддесін іздемеуге" көндіргенін айтты. Басшы ретінде Бутелези 1954 жылдың қыркүйегінде Стэнгердегі Шака ескерткішінің ашылуына қатысты, кейде оны алғашқы Шака күнінің тойлануы деп атайды; ол кейіннен бұл рәсімде өзі немесе патша Киприан Бхекузулу алғаш рет «дәстүрлі» зулу киімін кигенін айтты, олар одан кейін жиі киді. Ол сондай-ақ 1964 жылы Рорк дрифт шайқасы туралы «Зулу» фильмінде өзінің нағыз атасы – патша Четшвайо каМпанде рөлін ойнады.

Демократияға көшу

1990 жылдың ақпан айында Манделаның түрмеден босатылуы ANC және басқа да қара нәсілді саяси ұйымдарға қойылған тыйымның алынуымен бірге орын алды және 1994 жылы апартеидті аяқтаған келіссөздердің соңғы, маңызды кезеңінің басталуын қадағалады. Осы жаңа жағдайды белгілеу үшін 1990 жылдың шілдесінде Бутелези Инкатаны Инката Азаттық Партиясы (IFP) ретінде қайта құрды, ол бүкіл елде қолдаушылар іздейтін көп ұлтты саяси партия болды. Ұйым сонымен қатар өз түстерін өзгертті (бұрынғысы ANC-нің қара, жасыл және алтын түстері болған), туына қызыл және ақ түстерді қосты. Бұл ақ либералдық айналымдардағы маңызды қадам ретінде қарастырылды және Седрик Фатуди (Лебова), Лукас Мангопе (Бофутасвана) және Хадсон Нсанвиси (Газанкулу) тарапынан қолдау алды.

Федерализм және автономия

1980 жылдары Бутелези Оңтүстік Африкада федералды жүйе құруға бағытталған саяси реформаларды тұрақты түрде қолдады, көбінесе нәсілдік және этникалық ерекшеліктерді мойындауды қамтиды. 1980 жылдан бастап бұл реформаларға ортақ ұлттық азаматтық және аймақтар арасында еркін қозғалу құқығы да кірді. 1981 жылы ол «нақты саясат» тұрғысынан алғанда, «расизм, нәсілдік үрей және бекінген билік топтарының» салдарынан бұл принциптің Оңтүстік Африкада жақын арада іске асырылуы қиын екенін айтты. Федералдық принципті қолдау мақсатында, Бутелези осы кезеңде Квазулудың отан ретіндегі мәртебесі туралы риторикасын өзгертті. Ол Квазулуды «Квазулу Корольдігі» деп атауды бастады, бұл аймақ Шаканың тәуелсіз зулу королінің мемлекетімен үзіліссіз байланыста екенін көрсетуге тырысты – демек, отанды тарату зулу ұлтын таратуға тең болар еді.