Нальчик: Кабардино-Балкария астанасының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Нальчик (Нальчик; қабарда тілінде: НалщӀэч) – Ресейдің Солтүстік Кавказ аймағындағы Кабардино-Балкарияның астанасы. Қала Кавказ тауларының етегінде, Бесланнан (Беслан Солтүстік Осетия – Алания Республикасында орналасқан) солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Оның ауданы – . Халық саны:

Тарих

Қазіргі Нальчик аумағы бұрын Слобода деп аталған. Қазіргі заманғы қала 19 ғасырдың басында, кеңейіп келе жатқан Ресей империясы 1818 жылы онда бекініс салған кезде пайда болды. 1838 жылы қалада орыс әскери қонысы құрылды, ал 1917 жылғы Революциядан кейін 1921 жылы Нальчикке Қабардин Автономиялық Облысының әкімшілік орталығы мәртебесі берілді. Ресей империясы кезінде бұл елді мекен Терек облысындағы Нальчикский округінің әкімшілік астанасы болды. "Нальчик" сөзі сөзбе-сөз "кішкентай ат тұяғы" дегенді білдіреді. Бұл – "ат тұяғы" деген орталық шығыс сөзі (араб, парсы, түрік) na'l сөзінің кішіргізілуі, мүмкін ежелгі скифтердің 'nalak' (ат тұяғы) сөзінен шыққан. Нальчик қаласы осылай аталды, өйткені ол жердің тауларымен қоршалғандай көрінеді, ал Нальчик өзені қала атымен аталған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылдың 2 қарашасында Нальчикке бригада генералы Иоан Думитраштің басшылығындағы румындық тау әскерлері (Vânători de munte) шабуыл жасады. Оның қаланың басып алынуы румын генералына Темір Салибының рыцарьдық кресін сыйлады. Қала соғыс кезінде қатты зақымдалды. Генерал Думитраш Нальчик румын әскерлері басып алған кезде жергілікті халықты қорғауға әскерлеріне бұйрық беріп, үлкен күш жұмсады. Сол кездегі Нальчик қаласының әкімі, профессор А.Н. Дайнако генерал Думитрашқа қаланы азат еткені үшін алғыс айтты. Соғыс қылмыстары үшін айыпталғанмен, генерал Думитраш соғыс аяқталғаннан кейін Кеңес және Румынияның бірлескен сот комиссиясымен толық ақталды. 1990 жылы Нальчик қаласында 6,0 балдық жер сілкінісі болды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Нальчик және Кабардин-Балқария аймағы Ресей Федерациясының құрамына федеративтік республика ретінде кірді. 2005 жылдың 13 қазанында Нальчикке Шамил Басаев пен Анзор Астемиров басқаратын "Ярмук Жамаат" ұлтшылдарының ірі тобы шабуыл жасады. Ресей қауіпсіздік күштерімен байланысты ғимараттар нысанаға алынып, кем дегенде 14 бейбіт тұрғын қаза тауып, 115 адам жарақат алды. Соқтығыста 35 полицей қаза тапты. 89 ұлтшыл, оның ішінде олардың жетекшісі Ильяс Горчханов қаза тауып, тағы 59 адам тұтқындалды.

The territory of modern day Nalchik was formerly known as Sloboda. The modern city dates from the early 19th century when the expanding Russian Empire built a fort there in 1818. In 1838, a Russian military settlement was founded in the city, and after the Russian Revolution of 1917, in the year 1921, Nalchik was given the status of administrative center of Kabardin Autonomous Oblast. During the Russian Empire, the settlement was the administrative capital of the Nalchiksky Okrug of the Terek Oblast. The word "Nalchik" literally means "small horseshoe" in Kabardian (or Circassian, a Northwest Caucasian language) and Karachay Balkar (a Turkic language). It is a diminutive of na'l, a common Middle Eastern word (Arabic, Persian, Turkish) for "horseshoe", possibly from the ancient Scythian, 'nalak" (horseshoe). The city of Nalchik was named this way because of how it is shaped as surrounded by the mountains of the land, and the Nalchik River is named after the city it runs across. During World War II, on 2 November 1942, Nalchik was occupied by Romanian mountain troops (Vânători de munte) under the command of Brigadier General Ioan Dumitrache, its capture earning the Romanian General the Knight's Cross of the Iron Cross. The city was heavily damaged during the conflict. General Dumitrache went to great length ordering his troops to protect local population during the time Nalchik was occupied by Romanian forces. Professor A. N. Dainaco, the Mayor of Nalchik at that time, thanked General Dumitrache for liberating the city. Although he was accused of war crimes, General Dumitrache was fully exonerated after the war by a joint Soviet and Romanian judicial commission. In 1990, there was a 6.0 magnitude earthquake in Nalchik. With the collapse of the Soviet Union in 1991, Nalchik and the Kabardino Balkaria region become a federal republic of Russia. On October 13, 2005, Nalchik was attacked by a large group of Yarmuk Jamaat militants led by Shamil Basayev and Anzor Astemirov. Buildings associated with the Russian security forces were targeted, killing at least 14 civilians and wounding 115. Thirty five policemen died in the fighting. Eighty nine militants, including their leader Ilias Gorchkhanov, were killed, and another fifty nine arrested.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде ол төрт ауылдық елді мекенмен бірге республикалық маңызы бар Нальчик қаласы ретінде біріктірілген – аудандармен тең мәртебеге ие әкімшілік бірлік. Муниципалдық бөлініс ретінде республикалық маңызы бар Нальчик қаласы Нальчик қалалық округі болып табылады.

Климат

Нальчикте ыстық жазғы ылғалды континенттік климат (Кёппен климаттық жіктелімі: Dfa) басым, жазда ыстық болады және құрғақ маусымы жоқ. Жылы маусым мамырдың соңынан қыркүйектің ортасына дейін, ал суық маусым желтоқсаннан наурызға дейін жалғасады. Жауын-шашын көбінесе жеңіл жаңбыр мен найзағай, сондай-ақ, ұсақ қар мен орташа қар түрінде болады. Желдің жылдамдығы жыл бойы көбінесе тыныш немесе жеңіл болады.

Спорт

PFC Spartak Nalchik – Нальчик қаласында орналасқан және Ресей Премьер-лигасында ойнайтын футбол клубы. 2008 жылғы әйелдер арасындағы шахматтан әлем чемпионаты 28 тамыз бен 18 қыркүйек аралығында Нальчик қаласында өткізілді.