Кіріспе

1907–1909 жылдардағы ұшақтарды зерттеу тобы

Аэрологиялық эксперименттер қауымдастығы (AEA) – доктор Александр Грэм Белл басшылығымен 1907 жылдың 30 қыркүйегінде құрылған канадалық-американдық авиациялық зерттеу тобы. AEA мүшелерінің әрқайсысы кем дегенде бір ұшақтың бас конструкторы болған, және қауымдастық қысқа мерзім ішінде бірнеше түрлі ұшақтар жасады. Топ маңызды техникалық жаңалықтарды ұсынды, оның ішінде қанат ұшындағы элеронды басқару жүйесі және үш дөңгелекті қондырғыш шасси. Беллдің сөзіне сүйенсек, AEA – «пайда табу емес, өнерді сүю және бір-бірімізге көмектесу үшін бірігіп жұмыс істейтін ғылыми қауымдастық». Қауымдастықтың коммерциялық сәлті болмаса да, оның мүшесі Гленн Кертисс кейіннен «Кертисс Ұшақ және Мотор Компаниясы» болып дамыған коммерциялық кәсіпорын құрды. AEA 1909 жылдың 31 наурызында таратылды.

Шығу тегі

AEA Джон Александр Дуглас МакКарди мен оның досы Фредерик В. "Кейси" Болдуин Торонто университетінің инженерлік факультетін бітіргеннен кейін, жазды Новая Шотландияның Бадек қаласында өткізуге шешім қабылдағанда құрылды. МакКарди сол жерде өскен, ал оның әкесі Беллдің жеке хатшысы болған. Ол Белл отбасымен жақын қарым-қатынаста өскен және олардың үйінде құрметпен қабылданған. Бір күні үш адам Беллмен бірге авиация мәселелерін талқылап отырғанда, Александрдың әйелі Мейбл Белл олардың ортақ идеяларын іске асыру үшін ресми зерттеу тобын құруды ұсынды. Ол жеке бай болғандықтан, қауымдастықты қаржыландыру үшін 35 000 АҚШ доллары (сомасы белгіленбеген) көлемінде қаржы бөлді, ал мүлікті сатудан түскен 20 000 доллар дереу қолжетімді болды. Америкалық мотоцикл дизайнері және өндірушісі, сонымен қатар бензинді қозғалтқыштардың сарапшысы Куртисс қауымдастыққа мүше ретінде қабылданып, оның әріптесі Аугуст Пост Американың Аэро клубынан өкіл ретінде көмектесті. Куртисс Райт ағайындармен авиациялық инженерия мәселелерін талқылап, 50 ат күші бар қозғалтқышты пайдалануды ұсынды. Уилбур олардың өзі жасаған қозғалтқыштарының қуаты жеткілікті екенін айтып, ұсыныстан бас тартты, бірақ AEA ұшудағы күрделі бәсекелес болуы мүмкін екенін білмеді. Белл АҚШ президенті Теодор Рузвельтке, көмектесуге ниет білдірген жас офицер, АҚШ армиясының лейтенанты Томас Селфриджді Бадекке ресми түрде жіберуді сұрады. Селфридж 1907 жылдың 3 тамызында, құрылғаннан кейін екі күн өткен соң, АҚШ Сигналдық корпусының Аэронавтикалық бөліміне тағайындалып, Ново-Шотландияға жіберілді. Бір жылдан кейін, 1908 жылдың 17 қыркүйегінде, АҚШ армиясы үшін демонстрациялық ұшу кезінде Орвилл Райтпен бірге жолаушы ретінде отырғанда, ол әуе апатында қаза тапқан алғашқы адам болды.

Алғашқы тәжірибелер

1898 жылы Белл адамды көтеруге арналған тетраэдрлі желкендермен және қосымша тетраэдрлі желкендерден құралған қанаттармен тәжірибе жасады, олар бордо түсті жібекпен жабылған. Тетраэдрлі қанаттар Cygnet I, II және III деп аталды және 1907-1912 жылдар аралығында пилотсыз және пилотты (Cygnet I Selfridge-ты алып келе жатып апатқа ұшырады) режимдерде ұшырылды. Беллдің кейбір желкендері Александр Грэм Белл ұлттық тарихи ескерткішінде көрсетілген.

Кейінгі АЭА жобалары

АЭА-ның жұмысы әуеден ауыр машиналарға қарай дамыды, олар желкендер туралы білімдерін жолтайыншақтарға (gliders) қолданды. АЭА-ның ынтымақтастығы көпшілік алдында айқын табысқа жеткізді. Кейси Болдуин 1908 жылғы 12 наурызда «Ред Уинг» ұшағымен алғашқы канадалық және алғашқы британдық ұшқыш атанды. Оның ізбасары, 1908 жылы жасалған «Ақ қанаты» (White Wing), Беллдің элерондық құрылғылары бар алғашқы ұшақ болды. Келесі жоба, 1908 жылы жасалған және Куртисс басқарған «Маусым шыбығы» (June Bug), Солтүстік Америкада алғашқы ресми бір шақырымдық ұшуды жасап, «Ғылыми Америкалық» трофейін жеңіп алды, бірақ Райттар бұл жетістікке 1904 жылы қол жеткізген еді. Олардың төртінші ұшақ машинасы, 1908 жылы салынған «Silver Dart», 1909 жылғы 23 ақпанда Канадада алғашқы бақыланатын қуатты ұшуды жасады. МакКарди, оның бір дизайнерлерінің бірі, «Silver Dart» ұшағын Бэддекке жақын орналасқан Бра д’Ор көлінің мұзынан ұшырды. 1909 жылғы 10 наурызда МакКарди «Silver Dart» ұшағымен дөңгелек жолмен 1905 жылы Райттардан бұрын қол жеткізген 100 км-ден астам қашықтықты ұшып, рекорд орнатты. Ассоциация 2 тамызда «Silver Dart» ұшағымен Канадада алғашқы жолаушылар рейсін жүзеге асырды. 1908 жылы Хэммондспорт, Нью-Йорк қаласында Куртисс жүргізген гидросамолеттерде пионерлік тәжірибелер де жүргізілді. 1910 жылғы наурыз айында Францияда Анри Фабр тарихтағы алғашқы моторлы гидросамолет, «Фабр Гидравион» ұшағын сәтті ұшырды.

Ұйымның таратылуы

Белл ұйымы белгілі бір мерзімге құрылды, ол барлық мүшелерінің бірлескен келісімімен 1909 жылдың 31 наурызына дейін ұзартылды, сондай-ақ миссис Белл қосымша 10 000 доллар қаржы жұмсады. 1908 жылдың қыркүйегінде лейтенант Селфридж қайтыс болғаннан кейін МакКарди ұйымның хатшысы болды, ал Беллдің туысы Чарльз Дж. Белл Ассоциацияның заңды қорғаншысы аталды. 1909 жылдың наурыз айында Кертисс пен Ассоциацияның басқа мүшелері арасында шиеленіс туды. Оған Ассоциацияның отырысына қатысып, мәселені шешуді сұрағандарына жауап келмеді. Сол наурыз айында Кертисс Аугуст Мур Херрингпен серіктестік құрып, Американың Аэро Клубының бай мүшелері қолдаған жаңа коммерциялық жоба – «Herring Curtiss Company» деп аталатын компанияны күрт жариялады.