Оңтүстік Австралиядағы Порт-Пири қаласының тарихы мен экологиялық мәселелері

Кіріспе

Порт Пири – Оңтүстік Австралиядағы Спенсер шығанағының шығыс жағалауындағы шағын қала, штаттың астанасы Аделаидадан солтүстікке қарай орналасқан. Порт Пири – Оңтүстік Австралияның Солтүстік орта аймағының ең ірі қаласы және негізгі сауда орталығы. Қаланың тарихы 1845 жылға дейін жетеді. Порт Пири Оңтүстік Австралиядағы алғашқы жарияланған аймақтық қала және қазіргі уақытта Оңтүстік Австралиядағы екінші ең маңызды және екінші ең жұқ жүйелі порт болып табылады. 2021 жылғы халық санауы бойынша Порт Пириде 13 896 адам тұрады. Қала Nyrstar компаниясымен басқарылады. Сондай-ақ, тазартылған күміс, мыс, қышқыл, алтын және түрлі басқа да қосалқы өнімдер өндіріледі. 2014 жылы металлургия зауыты 650 миллион долларлық жаңартудан өтті, оның 291 миллион доллары мемлекеттік бюджеттен ескі жабдықты ауыстыру және ауадағы қорғасын шығарындыларын күрт азайту үшін бөлінді. Осы жаңартуларға қарамастан, кішкентай балалардың қанындағы қорғасын деңгейі көтерілуде. 2021 жылы Оңтүстік Австралия Денсаулық сақтау департаментінің баяндамасында жас балалардың қанындағы орташа деңгей 7,3 мг/дл болса, 2014 жылы бұл көрсеткіш 5,3 мг/дл болған, сондай-ақ ауадағы қорғасын деңгейінің жоғарылау тенденциясы байқалады.

Тарих

Британдықтар қоныстанғанға дейін Порт-Пири орналасқан жерді Нукуну тайпасы мекендеген. Бұл жер "Тарпарри" деп аталған, бұл сөздің "Мадди Крик" (лақты дала) деген мағынасы бар деген болжам бар. Бұл аймақты алғаш еуропалықтардан Мэттью Флиндерс 1802 жылы, Спенсер шығанағын қайықпен зерттеген кезде көреді. Аймақты еуропалықтардың алғашқы ашқан адамы – саяхатшы Эдвард Эйр, ол Порт-Огаста аймағын зерттеген. Джон Хоррокс Флиндерс тауларынан жағалауға дейінгі жолды да ашқан, қазір ол Хоррокс жолы деп аталады. Қала алғашқыда Самуэль Гермейн Мэдди Крикті ашқаннан кейін Самуэль Крик деп аталған. 1846 жылы губернатор Роб Порт-Пири өзеніне Джон Пиридің құрметіне ат қойды, өйткені Джон Пири Кристалл Брук маңындағы Боуманның шаруашылығынан қойларды тасымалдағанда өзенді алғашқы болып кешіп өткен кеме болды. 1848 жылы Мэтью Смит және Эммануэль Соломон бұл жерді сатып алып, Порт-Пири деп аталатын қалашыққа бөлді. Бірақ бұл жерде даму өте баяу болды, 1860 жылдардың соңына қарай өзен жағасында тек үш жүн жуу орны ғана болды. Аймақ 1871 жылдың желтоқсанында Чарльз Хоуп Харрис тарапынан мемлекеттік қала ретінде жоспарланды. Көшелер мен даңғылдар Оңтүстік Австралияның бас геодези Джордж Гойдердің отбасы мүшелерінің есімдерімен аталды. 1873 жылы Соломон мен Смит жері қайта жоспарланып, Соломонтаун деп аталды. 1876 жылдың 28 қыркүйегінде 947 тұрғыны бар Порт-Пири муниципалитет болып жарияланды. 1883 жылы Брокен-Хиллде күміс, қорғасын және мырышқа бай кендердің табылуы және 1888 жылы Порт-Пириден Брокен-Хилл кенішіне дейін тар теміржолдың салынуы қаланың экономикалық жағдайында маңызды өзгерістерге әкелді. 1889 жылы Британдық Блоктар компаниясы Брокен-Хилл кенін өңдеу үшін қорғасын балқыту зауытын салды. BHP бастапқыда Британдық Блоктардан зауытты жалға алды, бірақ 1892 жылдан бастап өз балқыту зауытын салуға кірісті. 1913 жылы Ресей консулы Александр Абаза Порт-Пириде 500-ден астам ресейлік, олардың көп бөлігі осетиялықтар екенін хабарлады, олар зауытта жұмыс істеу үшін келген. Сол кезде қалада орыс тіліндегі мектеп пен кітапхана жұмыс істеді. 1915 жылы балқыту зауытын Брокен-Хилл Ассошиэйтед Смельтерс (BHAS) – Брокен-Хиллде жұмыс істейтін компаниялардың бірлескен кәсіпорны сатып алды. 1934 жылға қарай, Коллинз Хаус тобының басшылығымен BHAS әлемдегі ең ірі қорғасын балқыту зауытына айналды. Зауыт біртіндеп Pasminco, содан кейін Zinifex компанияларына өтті, ал 2007 жылдан бері Nyrstar компаниясы басқарып келеді. 1921 жылы қала халқы 9801 адамға жетті, олар 2308 тұрғын үйлерде тұрды. Осы кезде зауыттағы жұмыс күшінің қажеттілігін және су жағалауындағы жұмысшылардың көбеюін қамтамасыз ету үшін 62 пансионат болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1941-1943) Порт-Пириде Корольдік әуе күштерінің бомбалау және оқ-дәрі мектебі (2BAGS) құрылды. Оқу-жаттығулар кезінде 22 адам қаза тапты. 1943 жылдың желтоқсанында мектеп 3 Әуе бақылаушылар мектебі (3AOS) болып қайта аталды. Порт-Пири 1953 жылы Оңтүстік Австралияның алғашқы провинциялық қаласы деп жарияланды, ал бүгінде ол Оңтүстік Австралияның екінші ірі порты болып табылады.

Prior to British settlement, the location that became Port Pirie was occupied by the indigenous tribe of Nukunu. The location was called 'Tarparrie', which is suspected to mean "Muddy Creek". The first European to see the location was Matthew Flinders in 1802, as he explored the Spencer Gulf by boat. The first land discovery of the location by a European was by the explorer Edward Eyre, who explored regions around Port Augusta. John Horrocks also discovered a pass through the Flinders Ranges to the coast, now named Horrocks Pass. The town was originally called Samuel's Creek after the discovery of Muddy Creek by Samuel Germein. In 1846, Port Pirie Creek was named by Governor Robe after the John Pirie, the first vessel to navigate the creek when transporting sheep from Bowman's Run near Crystal Brook. In 1848, Matthew Smith and Emanuel Solomon bought and subdivided it as a township to be known as Port Pirie. Little development occurred on site and by the late 1860s there were only three woolsheds on the riverfront. The locality was surveyed as a government town in December 1871 by Charles Hope Harris. The thoroughfares and streets were named after the family of George Goyder, Surveyor General of South Australia. In 1873, the land of Solomon and Smith was re surveyed and named Solomontown. On 28 September 1876, with a population of 947, Port Pirie was declared a municipality. With the discovery of rich ore bearing silver, lead and zinc at Broken Hill in 1883, and the completion of a narrow gauge railway from Port Pirie to close to the Broken Hill field in 1888, the economic activities of the town underwent profound change. In 1889 a lead smelter was built by the British Blocks company to treat the Broken Hill ore. BHP initially leased the smelter from British Blocks but began constructing its own smelter from 1892. In 1913, the Russian consul general Alexander Abaza reported that Port Pirie had a population of more than 500 Russians, mostly Ossetians, who had come to work at the smelter. At that time the town supported a Russian language school and library. In 1915, the smelter was taken over by Broken Hill Associated Smelters (BHAS) – a joint venture of companies operating in Broken Hill. Led by the Collins House Group, by 1934 BHAS became the biggest lead smelter in the world. The smelter gradually passed to Pasminco, then Zinifex, and since 2007 has been operated by Nyrstar. In 1921, the town's population had grown to 9,801, living in 2,308 occupied dwellings. By this date, there were 62 boarding houses to cater for the labour demands at the smelter, and the increasingly busy waterfront. During World War II (1941 1943), a Bombing and Gunnery school (2BAGS) was established by the Royal Air Force at Port Pirie. 22 men lost their lives there during training exercises. It was re designated the 3 Aerial Observers School (3AOS) in December 1943. Port Pirie was declared South Australia's first provincial city in 1953, and today it is South Australia's second largest port.

Демография

2010 жылы Порт-Пири қалалық аймағының халқы 13 896 адамды құрады. Халықтың шамамен 51,0% әйелдер, 85,9% австралиялықтар, ал 5,2% аборигендер және/немесе Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары болды. Порт-Пириде ірі итальяндық және грек қауымдастықтары бар. 2021 жылы жұмыспен қамту бойынша ең көп таралған салалар: мыс, күміс, қорғасын және мырыш балқыту және тазарту (11,0%), психиатриялық емес ауруханалар (6,0%), қарттарға арналған тұрғын үй күтімі (4,3%), басқа әлеуметтік көмек көрсету қызметтері (4,2%) және супермаркеттер мен азық-түлік дүкендері (3,9%) болды. Жұмыссыздық деңгейі 7,7% құрады. Үй шаруашылығының орташа апталық табысы 1044 австралия долларына тең болды. Халықтың 48,5% дінге жатпайды, ал 21,0% өзін католик деп санады.

Көлік

Порт Пири Аугуста тас жолынан бұрылып орналасқан. Қаланың оңтүстігінде, алты шақырым қашықтықта Порт Пири әуежайы бар.

Темір жолдар

Порт Пиридегі алғашқы темір жол 1875 жылы Оңтүстік Австралия темір жолының 1067 мм енді Порт Пири – Кокберн желісі Гладстоунға ашылғанда, кейін Брокен Хиллге дейін созылды. Алғашқы Эллен-стрит станциясы көшеде орналасқан, ал жол көшенің ортасымен өтті. Бүгінгі күні станция Порт Пири Ұлттық мұражайына тиесілі. 1937 жылы Аделаида – Редхилл кең енді желісі Порт Пириге дейін созылғанда, ол кең енді станцияға айналды. Сонымен қатар, Австралияның Транс-Австралия темір жолының стандартты енді желісі Порт-Аугустадан оңтүстікке қарай кеңейтіліп, жаңа Порт Пири – Джанкшн станциясында аяқталды, ол Соломонтаун маңындағы кең енді желімен қиылысты. Кез келген жағдайда, 1943 жылы Эллен-стриттен пойыздарды шығарып алу үшін жаңа станция салу жоспары болды. Порт Пири – Брокен Хилл желісінің енін өзгерту аясында Мэри Эли Стрит станциясы Эллен-стрит және Порт Пири – Джанкшн станцияларының орнына салынды. Ашылған кезде жаңа станция Комонвелл темір жолы мен Оңтүстік Австралия темір жолы желілерінің кездесу нүктесі болды, пойыздар локомотивтер мен бригадаларды ауыстырды, сондықтан кемшіліктер айқын емес еді. Бірақ, екеуі де 1975 жылдың шілдесінде Австралия Ұлттық компаниясының құрамына енгеннен кейін және пойыздар бір локомотивтермен жүре бастағанда, пойыздар қала шетіндегі Кунамия станциясы арқылы жүретін болды. Мэри Эли Стрит станциясы 1990 жылдары жабылды және 2009 жылы қалалық кітапханаға айналдырылды. 2012 жылға дейін платформада GM класты локомотив және үш вагон тұрды. Порт Пириге жүк тасымалы жалғасуда, Брокен Хиллден металл зауытына шикізат жеткізіліп, өңделген материал Аделаидаға тасымалданады. Бұл желі Bowmans Rail компаниясы басқарады.

Теңіз көлігі

Флиндерс порттары басқаратын Порт Пиридің теңіз қондырғылары жылына 100 кемеге дейін, Handymax өлшеміне дейін қабылдайды. Олар минералды концентраттар, тазартылған қорғасын мен мырыш, көмір, астық және жалпы жүктер сияқты тауарларды тасымалдауға қолданылады.

Ешбір жерге көпір

Джон Пири көпірі, жергілікті тұрғындар оны "ешқайда жетпейтін көпір" деп біледі, 1970 жылдары Порт Пири ағысының арғы жағындағы индустрияны дамытуға көмектесу үшін салынған. Құрылысы 410 000 долларға бағаланып, 26 аптаға созылған. 1980 жылы бұл көпір ресми түрде Джон Пири көпірі деп аталды. Көпірден өткен жерлер әлі де дамытылмаған.

Экономика

Негізгі өнеркәсіптері – металл балқыту және астық сақтауға арналған элеваторлардың жұмыс істеуі. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Порт Пири Оңтүстік жарты шардағы ең ірі қорғасын балқыту және тазарту зауытының орналасқан жері; 1880 жылдан бері онда қорғасын балқыту зауыты бар. 2007 жылдан бері зауыттың иесі – Nyrstar компаниясы, ол қаланың ең ірі жұмыс берушісі.

Даму

Порт Пири өңірлік кеңесі мен федералды үкімет қаржылаған 3,3 миллион долларлық мәдени орталық 2010 жылы аяқталды. Сондай-ақ, комитет көп мақсатты стадион салу мәселесін қарастырып жатыр. 1 миллион долларға толықтай жаңартылғаннан кейін бассейн жаңғыртылды. 2013 жылы ірі қалдықтарды өңдеу және қайта өңдеу орталығы ашылды, онда барлық қалдықтар мен қайта өңделген материалдар бір шатыр астында сұрыпталады. 2012 жылы Порт Пири өңірлік кеңесі Nyrstar компаниясымен бірлесіп 5 миллион долларлық қауымдық суды қайта пайдалану жобасын аяқтады, бұл арқылы балқыту зауытынан 350 мегалитр су қайта қолданылуда. Қалада қосымша супермаркет пен универмаг бар ірі сауда орталығын салу жоспарлануда. Қала халқының саны үздіксіз өсіп келеді және жылжымайтын мүліктің бағасы да өсуде. Порт Пири өңірлік кеңесінің келесі қаржы жылында іске қосылатын немесе аяқталынатын бірнеше ірі жобалары бар.

Жағалауды дамыту

PPRC 2014 жылы жағалау аймағын кеңейтілген қайта құрылымдауды аяқтады, оның ішінде Соломонтаун Бич Плазасының құрылысы, жағалауды транзиттік қозғалысқа ашу, жағалау бойындағы жарықтандыруды жаңалау және қауіпсіздікті күшейту шаралары кірді. Бұдан өзге, 2014 жылдың соңына дейін кеңес ағымдағы Соломонтаун қайық пандусын жаңалауды және еселеуді, сондай-ақ пандус маңындағы су арнасын тереңдетуді жоспарлап отыр. Бұл инвестицияның мақсаты – Басты жолдан бастап Эллен көшесіне дейінгі аймақты жаңартатын жағажайлық аймақты құру.

Білім

Порт-Пириде көптеген білім беру мекемелері бар, оның ішінде Джон Пири орта мектебі (8-12 жылдар), Сент-Марк колледжі (негізгі білім беруден 12 жылға дейін), Mid North Christian колледжі (бастауыш сыныптан 12 жылға дейін), көптеген мектепке дейінгі және бастауыш мектептер, сондай-ақ TAFE кампусы (еңбекшілерге арналған білім беру). Рисдон Парк орта мектебі (бұрынғы Порт-Пири техникалық орта мектебі) – аралас сыныпты мемлекеттік мектеп. 1973 жылы Порт-Пири техникалық орта мектебі Ридсон Парк орта мектебі деп атауын өзгертті.

Қыркүйек және қазан айларында қалада кантри музыка фестивалі өтеді. Солтүстік фестиваль орталығындағы Кит Мичелл театры, Порт-Пириден шыққан, атақты актер Кит Мичеллдің құрметіне аталған. Актриса және драматург Елена Карапетистің "Жұрттың құдайлары" пьесасы Порт-Пириде өтеді және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Оңтүстік Австралия аймағына көшіп келген грек, кипрлік және итальяндықтардың ауызша тарихтарына негізделген. Оны 2018 жылы Оңтүстік Австралияның Мемлекеттік театр компаниясы қойды. Ол Аделаидадағы Дунстан ойын үйінде де, Порт-Пириде де көрсетілді. Сондай-ақ, оны жергілікті KOJO өндіріс компаниясы түсірді және 2020 жылы Country Arts SA аймақтық кинотеатрларда көрсетуді жоспарлады, бірақ Оңтүстік Австралиядағы COVID-19 пандемиясына байланысты кейін онлайн көрсетілді.

Ақпарат құралдары

Қаланың басты газеті The Recorder 1885 жылы 21 наурызда The Port Pirie Advocate and Areas News деп жарияланды. 1971 жылы The Recorder және Port Augusta қаласынан шығатын The Transcontinental газеттері Port Pirie қаласында біріктірілген атаумен – The Northern Observer (7 шілде – 30 тамыз 1971) шығарылып, қысқа мерзімді тәжірибе жасалды. The Recorder газеті бүгінгі күнге дейін жарық көріп тұрады (сейсенбі және бейсенбі күндері), және бұрын сағат 15:00 шамасында жеткізілетін болса, қазір таңғы газетке айналды. Порт Пириде басқа газеттердің арасында тегін шығатын The Flinders News (сәрсенбі күндері) және Порт Пири жаңалықтарын шамалы мөлшерде қамтитын The Advertiser газеттері бар. Роберт Осборн 1898 жылдың 7 сәуірінен 1924 жылдың 28 маусымына дейін Port Pirie Advertiser газетін де баспаға шығарған. Тағы бір басылым – Roy Harold Butler баспасында жарық көрген және Ұлы соғыс басталғанда жабылған, қысқа ғұмырлы Saturday Times (1913 жылдың 6 желтоқсаны – 1914 жылдың 15 тамызы). Қалада телеарналарды ABC, SBS, Southern Cross (7, 9 және 10) және Austar көрсетеді. Порт Пириді бірнеше радиостанциялар қамтиды, олардың ішінде ABC 639AM, ABC 891AM, 1044 5CS, 1242 5AU, ABC Classic FM, Radio National, ABC NewsRadio, triple j, Magic FM және Trax FM (қоғамдық радиостанция) бар.