Кіріспе
Оңтүстік Австралия (көбінесе SA деп қысқартылады) – Австралияның оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан штат. Ол елдің ең құрғақ аймақтарының бір бөлігін қамтиды. Жер ауданы бойынша Австралия штаттары мен аумақтары арасында төртінші орында, ал халық саны бойынша екінші кіші штат. Халық саны 1,8 миллион адамды құрайды. Оңтүстік Австралияның барлық құрлықтық штаттармен ортақ шекарасы бар. Батысынан Батыс Австралия, солтүстігінен Солтүстік территория, солтүстік-шығысынан Квинсленд, шығысынан Жаңа Оңтүстік Уэльс, оңтүстік-шығысынан Виктория және оңтүстігінен Ұлы Австралия шығанағымен шектеседі. Штат Австралия халқының 8 пайызынан аспайды және алты штат пен екі аумақ арасында халық саны бойынша бесінші орында тұр. Халықтың көп бөлігі Үлкен Аделаида агломерациясында тұрады. Қалғандарының көпшілігі оңтүстік-шығыс жағалауы мен Мюррей өзені бойындағы құнарлы жерлерге қоныстанған. Штаттың отарлық тарихы Австралиядағы басқа аймақтардан ерекшеленеді, себебі ол қылмыстық жазасын өтеуге жіберілгендердің емес, еркін қоныстанған, жоспарланған британдық провинциясы ретінде құрылды. Колониялық үкімет 1836 жылдың 28 желтоқсанында кеңес мүшелері Ескі Желім ағашының жанында ант берген кезде басталды. Құрлықтың қалған бөлігі сияқты, бұл аймақта да көптеген тайпалар мен тілдердің ұзақ тарихы бар. Оңтүстік Австралия компаниясы Аделаида қаласы құрылғанға дейін бес ай бұрын, 1836 жылдың 26 шілдесінде Кенгуру аралындағы Кингскоттеде уақытша қоныс салған. Қоныс салудың негізгі қағидасы – Эдвард Гиббон Уэйкфилд ұсынған жүйелі отарлау теориясы болды, кейін бұл теория Жаңа Зеландия компаниясы тарапынан қолданылды. Мақсаты – провинцияны еркін иммигранттар үшін өркениет орталығы ретінде құру, азаматтық бостандықтар мен діни төзімділікке кепілдік беру болды. Экономикалық қиындықтарға қарамастан, Оңтүстік Австралия саяси жағынан инновациялық және мәдени жағынан жанды болып қала берді. Бүгінде ол өте сапалы шараптарымен және көптеген мәдени фестивальдарымен танымал. Штаттың экономикасында ауыл шаруашылығы, өндіріс және кен өнеркәсібі басымдық құрайды.
South Australia (commonly abbreviated as SA) is a state in the southern central part of Australia. It covers some of the most arid parts of the country. With a total land area of , it is the fourth largest of Australia's states and territories by area, and second smallest state by population. It has a total of 1.8 million people. South Australia shares borders with all the other mainland states. It is bordered to the west by Western Australia, to the north by the Northern Territory, to the north east by Queensland, to the east by New South Wales, to the south east by Victoria, and to the south by the Great Australian Bight. The state comprises less than 8 percent of the Australian population and ranks fifth in population among the six states and two territories. The majority of its people reside in greater Metropolitan Adelaide. Most of the remainder are settled in fertile areas along the south eastern coast and River Murray. The state's colonial origins are unique in Australia as a freely settled, planned British province, rather than as a convict settlement. Colonial government commenced on 28 December 1836, when the members of the council were sworn in near the Old Gum Tree. As with the rest of the continent, the region has a long history of human occupation by numerous tribes and languages. The South Australian Company established a temporary settlement at Kingscote, Kangaroo Island, on 26 July 1836, five months before Adelaide was founded. The guiding principle behind settlement was that of systematic colonisation, a theory espoused by Edward Gibbon Wakefield that was later employed by the New Zealand Company. The goal was to establish the province as a centre of civilisation for free immigrants, promising civil liberties and religious tolerance. Although its history has been marked by periods of economic hardship, South Australia has remained politically innovative and culturally vibrant. Today, it is known for its fine wine and numerous cultural festivals. The state's economy is dominated by the agricultural, manufacturing and mining industries.
Тарих
Оңтүстік Австралияда адам қызметінің іздері 20 000 жылға дейін соқталады, Күлдербор жазығындағы Куоналда үңгіріндегі кремний кенін өндіру және тас өнері осыған куә. Сонымен қатар, қазіргі кездегі батпақты жерлерге айналған аймақта ағаштан жасалған сүңгілер мен құралдар дайындалған. Кенгуру аралында теңіз деңгейінің көтерілуінен арал оқшауланғанға дейін адамдар тұрған. Митохондриялық ДНК зерттеулеріне сәйкес, аборигендер 49 000 – 45 000 жыл бұрын Эйр түбегіне солтүстік Австралиядан (сағат тілі бойынша, жағалау бойымен) және батыстан (сағат тіліне қарсы) жеткен. Оңтүстік Австралия жағалауын еуропалықтардың алғашқысы 1627 жылы Франсуа Тийсен басқарған голланд кемесі «Гулден Зеепарт» зерттеп, Нюитс архипелагына дейінгі бөлігін картаға түсірген. Тийсен Леувиннің шығысындағы барлық жерді борттағы көрнекті жолаушы, Үндістан Кеңесінің мүшесі Питер Нюитс атымен «Нюитс жері» деп атаған. Оңтүстік Австралия жағалауын алғаш рет 1802 жылы Мэтью Флиндерс және Николас Боден картаға түсірген, кейіннен Порт-Аделаида өзені деп аталған шығанақты капитан Коллет Баркер 1831 жылы алғаш ашқан, ал 1836–1837 жылдары Оңтүстік Австралияны отарлау комиссарларының «Бірінші экспедициясының» жетекшісі және Оңтүстік Австралияның алғашқы геодезистік бас инспекторы полковник Уильям Лайт оны дәл картаға түсірген. Қазіргі Оңтүстік Австралия штатын құрайтын жер 1788 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының бір бөлігі ретінде Ұлыбританияның иелігіне өтті. Жаңа колония құрлықтың үштен екі бөлігін қамтыса да, алғашқы қоныстардың барлығы шығыс жағалауда болды және тек бірнеше батыл саяхатшылар ғана осы батысқа қарай батыл жол тартты. Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік-батыс бөлігінде қоныстар құру туралы нақты ұсыныстар жасалмастан бұрын қырық жылдан астам уақыт өтті. 1834 жылдың 15 тамызында британ Парламенті Оңтүстік Австралия заңын (Негізгі заң) қабылдады, ол Ұлыбритания Короліне Оңтүстік Австралияда провинция құруға және құруға өкілеттік берді. Заңда 132° және 141° шығыс бойлықтары аралығындағы және 26° оңтүстік ендіктен Оңтүстік мұхитқа дейінгі жер аталған колонияға бөлінетіні және ол сотталғандардан бос болатыны айтылды. Австралияның қалған бөлігінен айырмашылығы, terra nullius қағидасы жаңа провинцияға қолданылмады. Оңтүстік Австралия провинциясының шекараларын белгілеу үшін 1834 жылғы Оңтүстік Австралия заңының ережелерін пайдаланған Патент хаттарында «Біздің Патент хаттарымыздағы ештеңе аталған провинцияның кез келген аборигендерінің өздерінің немесе олардың ұрпақтарының жеке тұлғаларында қазіргі уақытта осындай жерлестер иеленетін немесе пайдаланатын кез келген жерлерді нақты иелену және пайдалану құқығына әсер етпейді немесе әсер етпейді деп түсіндірілмейді» делінген. Губернатордың алғашқы жариялауында жергілікті халықтың құқықтарына ерекше назар аударылса да, Оңтүстік Австралияда Австралия шекаралық соғыстарында көптеген қақтығыстар мен өлім-жітім болды. Провинцияны қоныстандыру алдында зерттеулер жүргізілуі қажет болды, ал Оңтүстік Австралияны отарлау комиссарлары Уильям Лайтты өзінің «Бірінші экспедициясының» жетекшісі етіп тағайындады, оған Оңтүстік Австралияның 1500 мильдік жағалауын зерттеу, астана үшін ең қолайлы жерді таңдау, содан кейін қаланың бір акрлық қалалық бөлімдерін және оның айналасын 134 акрлық ауылдық бөлімдерге жоспарлау және зерттеу міндеті жүктелді. Кит пен теңіз түлкілерін аулауды бастауға құштар Оңтүстік Австралия компаниясы Комиссия мүшелерінен зерттеулерден және Комиссия мүшелерінің отаршыларынан бұрын Оңтүстік Австралияға компания кемелерін жіберуге рұқсат сұрады және алды. Компанияның жеті кеме мен 636 адамнан тұратын қонысы уақытша Кингскоттеде (Кенгуру аралында) орналасты, Уильям Лайт астананың ресми орнын таңдағанға дейін, қазіргі Аделаида қаласы орналасқан жерге көшті. Алғашқы иммигранттар 1836 жылдың қараша айында Холдфаст шығанағына (қазіргі Гленелгке жақын) келді. Колониалды үкіметтің басталуы 1836 жылдың 28 желтоқсанында жарияланды, бұл күн қазір Жариялау күні ретінде белгіленеді. Оңтүстік Австралия – британдық сотталғандарды қабылдамаған жалғыз австралиялық штат. Тағы бір еркін қоныс – Суон өзенінің колониясы 1829 жылы құрылды, бірақ Батыс Австралия кейіннен сотталғандардың еңбегін пайдалануға тырысты, ал 1849 жылы Батыс Австралия ресми түрде жазалау колониясы ретінде құрылды. Оңтүстік Австралия провинцияға сотталғандарды жіберуге болмайтындай етіп құрылса да, кейбір босатылған немесе қашқан сотталғандар немесе мерзімі біткендер 1836 жылға дейін немесе кейіннен өздері осы жерге келді және алғашқы халықтың 1–2% құрауы мүмкін. Провинция үшін жоспар оны британдық қоғамда байқалатын мәселелерді шешетін реформалардың тәжірибелік алаты ретінде қарастырды. Діни бостандық болуы керек еді және мемлекеттік дін болмайтын еді. Колонистерге жер сатудан түскен қаражат кедей, жас жұмысшы халықты Оңтүстік Австралияға көшіру шығындарын өтеуге жұмсалды. 1838 жылдың басында колонистер алаңдады, өйткені шығыс штаттарынан қашқан сотталғандар Оңтүстік Австралияға келуі мүмкін екені хабарланды. Оңтүстік Австралия полициясы 1838 жылдың сәуір айында қоғамды қорғау және үкімет ережелерін сақтау үшін құрылды. Олардың басты міндеті – алғашқы уақытша түрме, екі бөлмелі шатырды басқару болды. Оңтүстік Австралияның қазіргі туы 1904 жылдың 13 қаңтарында қабылданды және ол Оңтүстік Австралияның белгісімен безендірілген британдық көк туы. Белгіде сары дискіде қанаттарын жайған құбырлы торғай бейнеленген. Штаттың белгісін Аделаиданың Дизайн мектебінің Роберт Крейг жасаған деп саналады.
География
Жер бедері негізінен құрғақ және жартылай құрғақ жайылымдардан тұрады, сондай-ақ бірнеше төменгі тау жоталары бар. Ең маңыздысы (бірақ ең биік емес) – Лофти Флиндерс тау жүйесі, ол Кейп Джервис-тен Торренс көлінің солтүстік жағына дейін шамамен солтүстікке қарай созылады. Штаттың ең биік нүктесі осы жоталарда емес; Вудрофф тауы штаттың солтүстік-батысындағы Масгрейв жоталарында орналасқан. Штаттың оңтүстік-батыс бөлігі сирек қоныстанған Нулларбор жазығынан тұрады, ал оның алдында Ұлы Австралия шығанағының жартастары жатыр. Жағалаудың ерекшеліктері – Спенсер шығанағы және оны қоршап тұрған Эйр және Йорк түбектері. Оңтүстік Австралияның қоңыржай даласы Сент-Винсент шығанағының шығысында орналасқан. Оңтүстік Австралияның басты өнеркәсіптері мен экспорт тауарлары – бидай, шарап және жүн. Австралиядағы шараптың жартысынан астамы Оңтүстік Австралияның шарап өндіретін аймақтарында өндіріледі, оларға Баросса аңғары, Клэр аңғары, Макларен аңғары, Кунаварра, Риверленд және Аделаида төбелері кіреді. Оңтүстік Австралия шарабы туралы көріңіз.
Оңтүстік Австралия шекаралары
Оңтүстік Австралияның Австралия астаналық аумағы мен Джервис шығанағы аумағынан басқа, барлық басқа Австралиялық материктік штаттары мен аумақтарымен шекарасы бар. Батыс Австралия шекарасының тарихы бар, ол 1920 жылдары шекараны жерде белгілеу үшін Оңтүстік Австралия үкіметі астрономы Г. Ф. Додвелл мен Батыс Австралия үкіметі астрономы Х. Б. Керливис қатысқан. 1863 жылы Оңтүстік Австралияның солтүстігіндегі Жаңа Оңтүстік Уэльстің бөлігі патент хаттарымен Оңтүстік Австралияға қосылды, ол "Оңтүстік Австралияның Солтүстік аумағы" деп аталды және 1863 жылдың 6 шілдесінде Солтүстік аумаққа қысқартылды. Солтүстік аумақ 1911 жылы федералды үкіметке беріліп, жеке аумаққа айналды. Австралия карталарында Оңтүстік Австралияның оңтүстік жағалауы Оңтүстік мұхитымен шектеседі, бірақ ресми халықаралық келісім бойынша Оңтүстік мұхиты полюстен солтүстікке қарай 60°S немесе 55°S дейін, кем дегенде 17 градус ендікке дейін созылады, бұл Оңтүстік Австралияның ең оңтүстік нүктесінен оңтүстікке қарай. Осылайша, оңтүстік жағалау ресми түрде Үнді мұхитының ең оңтүстік бөлігімен шектеседі. Оңтүстік мұхиты: болу және анықтамалар.
Климат
Мемлекеттің оңтүстік бөлігінде Жерорта теңізі климаты, ал қалған бөлігінде құрғақ немесе жартылай құрғақ климат басым. Оңтүстік Австралияның негізгі температура диапазоны қаңтар айында 29 °C (84 °F), шілде айында 15 °C (59 °F) шамасында болады. 1960 жылғы 2 қаңтарда Ооднадаттада тіркелген ең жоғары температура 50,7 °C (123 °F) – бұл Австралиядағы ресми тіркелген ең жоғары температура. Ең төменгі температура 1976 жылғы 20 шілдеде Йонгалада 8,2 °C (17 °F) көрсеткішін құрады. Аймақтың жалпы құрғақ ауа райы Ұлы Австралия шығанағындағы Австралия антициклонының әсерінен туындайды.
Экономика
2016 жылы Оңтүстік Австралияда 806 593 жұмыс күшінің 746 105 адамы жұмыс істеді, бұл жұмыссыздық деңгейін 7,5% құрады. Оңтүстік Австралияның ең ірі жұмыспен қамту саласы – денсаулық сақтау және әлеуметтік көмек көрсету, бұл штаттың жалпы жұмыспен қамтылуының 14,8% құрайды, одан кейін бөлшек сауда (10,7%), білім беру және оқыту (8,6%), өндіріс (8%) және құрылыс (7,6%). Оңтүстік Австралияның экономикасы Австралияның басқа штаттарына қарағанда экспортқа көбірек тәуелді. Оңтүстік Австралияның кредиттік рейтингісі 2004 жылдың қыркүйегінде Standard & Poor's агенттігімен AAA деңгейіне, ал 2004 жылдың қарашасында Moody's агенттігімен AAA деңгейіне көтерілді, бұл кез келген компания немесе мемлекетке қол жетімді ең жоғары кредиттік рейтингтер. Бұрын мемлекет осы рейтингтерді Мемлекеттік банк төңкерілісінен кейін жоғалтқан болатын. Алайда, 2012 жылы Standard & Poor's агенттігі штаттың кредиттік рейтингін кірістердің төмендеуіне, жаңа шығындарға және күтілгеннен нашар бюджеттік болжамға байланысты AA+ деңгейіне төмендетті. Оңтүстік Австралия барлық штаттардың ішінде жергілікті жол желісіне бір адамға және бір километрге шаққанда ең аз федералдық қаржыландыру алады. 2019-20 жылдары Оңтүстік Австралияның жалпы мемлекеттік өнімі (ЖМӨ) тізбекті көлемде (нақты) 1,4%-ға төмендеді (жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) ұлттық деңгейде 0,3%-ға төмендеді). Оңтүстік Австралия COVID-19 рецессиясынан басқа австралиялық штаттарға қарағанда жақсы шықты, экономика 2020–21 қаржы жылында 3,9% өсті. Бұл Австралия Статистика бюросы 1990 жылы деректерді жинауды бастағаннан бері Оңтүстік Австралияның басқа штаттардан жақсы көрсеткен алғашқы жағдайы болды. Қалпына келтірудің бір бөлігі ауыл шаруашылығы секторының өсуіне байланысты болды, ол құрғақшылықтың аяқталуына байланысты өнімді шамамен 24%-ға арттырды.
Дәнді дақылдар, бақшалы дақылдар және майлы дақылдар
Оңтүстік Австралияда бидай, арпа, сұлы, қарабидай, безнек, бұршақ, нұт, мас және канола өсіріледі.
Жеміс-жидек пен көкөніс
Аделаида тауларында алма, күріш, шие және жеміс шағаласы өсіріледі.
Жүзім шаруашылығы
Оңтүстік Австралия Австралияның шарабының жартысынан астамын, соның ішінде Австралияның премиум шараптарының шамамен 80 пайызын өндіреді.
Энергия
Оңтүстік Австралия коммерцияландыру және жаңартылатын энергияға берілгендігі тұрғысынан басқа австралиялық штаттардан басымдыққа ие. Қазір ол Австралиядағы жел қуатының ең ірі өндірушісі. Жаңартылатын энергия Оңтүстік Австралияда электр энергиясының маңызды және өсіп келе жатқан көзі болып табылады, сондай-ақ мемлекет экономикасының осы саласында одан әрі дамуға мүмкіндік бар. Хорнсдейл электр энергиясын сақтау жүйесі – Оңтүстік Австралияның Mid North аймағындағы Хорнсдейл жел электр станциясының жанында орналасқан, желіге қосылған аккумуляторлар жиынтығы. 2017 жылдың соңында құрылысы аяқталған кезде ол әлемдегі ең ірі литий-иондық батарея деп танылды.
Тау-кен өндірісі
Оңтүстік Австралияның солтүстігіндегі Роксби Даунс маңындағы Олимпик Дамм кеніші әлемдегі уранның ең ірі кен орны болып табылады, онда әлемдік төмен құнмен өндірілетін уран қорының үштен бірінен астамы және Австралияның 70 пайызы орналасқан. BHP компаниясына тиесілі және басқарылатын бұл кеніш қазіргі уақытта әлемдік уран өндірісінің 9 пайызын құрайды. Олимпик Дамм кеніші сондай-ақ әлемдегі төртінші ірі мыс және бесінші ірі алтын кен орны болып есептеледі. Кеніштің жұмысын едәуір кеңейту жобасы қарастырылған, осылайша оны әлемдегі ең үлкен ашық карьерге айналдыру жоспарланған, бірақ 2012 жылы BHP Billiton басқармасы сол кездегі тауар бағасының төмендеуіне байланысты одан әрі дамытуды тоқтатты. Алшақ орналасқан Кубер-Педи қалашығы әлемдегі ең көп опал өндіретін орын. Опал алғаш рет 1915 жылы осы қала маңынан табылды, содан кейін қала опал іздеу орталығына айналып, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Оңтүстік және Шығыс Еуропадан иммигранттарды қызықтырды.
Бастапқы және екіншілік
2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап мектепті бітіру жасы 17-ге көтерілді (бұрын 15 және кейін 16 жас болған). 17 жасқа дейінгі барлық балалар үшін білім алу міндетті, егер олар жұмыс істемесе немесе басқадай оқудан өтпесе. Студенттердің көпшілігі Оңтүстік Австралияның білім беру сертификатын (SACE) аяқтау үшін оқуын жалғастырады. Мектеп біліміне Оңтүстік Австралия үкіметі жауапты, бірақ мемлекеттік және жеке білім беру жүйелері осы үкімет пен Орталық үкімет тарапынан бірлесіп қаржыландырылады. Оңтүстік Австралия үкіметі мектептерге бір оқушыға шаққандағы жалпы үкіметтік қаржыландырудың 89 пайызын, ал Орталық үкімет 11 пайызын бөледі. 1970 жылдардың басынан бері Орталық үкіметтен бөлінетін қаржының 68 пайызы (2008 жылға қарай 75 пайызға дейін өсті) мемлекет студенттерінің 32 пайызы оқитын жеке мектептерге жұмсалып келгендігі дау тудырып келеді. Жеке мектептер көбінесе мемлекеттік мектептерге қарағанда мемлекеттік үкіметтен аз қаржы алатынын айтады, және 2004 жылы жеке мектептердің негізгі қаржысы мемлекеттік емес, Австралия үкіметінен түсті. 2013 жылдың 14 маусымында Оңтүстік Австралия Австралия Федералдық үкіметінің Гонски реформа бағдарламасына қол қойған үшінші австралиялық штаты болды. Бұл Оңтүстік Австралияның бастауыш және орта біліміне 2019 жылға дейін 1,1 миллиард доллар көлемінде қаржы бөлуге мүмкіндік береді. Оңтүстік Австралиядағы оқу жылы әдетте қаңтар айының соңынан басталып, бастауыш және орта мектептер үшін желтоқсанның ортасына дейін жалғасады. Мектептер төрт тоқсандық жүйе бойынша жұмыс істейді. Мектептер Оңтүстік Австралияның мемлекеттік мерекелерінде жабылады.
Үшінші деңгейлі
Оңтүстік Австралияда үш мемлекеттік және төрт жеке университет бар. Үш мемлекеттік университет – Аделаида университеті (1874 жылы құрылған, Австралиядағы үшінші ескі университет), Флиндерс университеті (1966 ж. құрылған) және Оңтүстік Австралия университеті (1991 ж. құрылған). Төрт жеке университет – Австралияның Торренс университеті (2013 ж. құрылған), Австралияның Карнеги Меллон университеті (2006 ж. құрылған), Лондон университетінің Энергия және Ресурстар мектебі (Австралия), және Кранфилд университеті. Олардың барлығының негізгі кампустары Аделаида қалалық аймағында орналасқан: Аделаида және ЮНИСА қаладағы Солтүстік террасада; CMU, UCL және Кранфилд қаладағы Виктория алаңында, ал Флиндерс – Бедфорд Паркте. Аделаида университеті Австралияның жетекші сегіз зерттеу университетінің құрамына кіреді – «Group of Eight». 2022 жылғы Times Higher Education World University Rankings бойынша әлемнің үздік 100 университетінің бірі деп саналады. Бұл Австралиядағы әйелдерді академиялық бағдарламаларға алғаш рет қабылдаған университет, ол 1881 жылы осы қадамды жасады.
Кәсіптік білім беру
Жоғары кәсіптік білім беруді Commonwealth деңгейінде реттелетін тіркелген оқу ұйымдары (RTO) ұсынады. Білім беруді жүзеге асыратын RTO-лардың қатарына мемлекеттік, жеке және "кәсіпорындық" провайдерлер жатады, яғни өз қызметкерлері немесе мүшелері үшін RTO ұйымдастыратын жұмыс беруші ұйымдар. Кәсіптік білім берудің ең ірі мемлекеттік провайдері – TAFE South Australia, ол штат бойынша колледждерден құралған, олардың көп бөлігі ауылдық жерлерде орналасқан және мүмкіндігінше көп адамға жоғары білім беруді мақсат етеді. Оңтүстік Австралияда TAFE мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылады және Оңтүстік Австралияның жоғары білім, жұмыспен қамту, ғылым және технология департаменті (DFEEST) басқарады. TAFE SA-ның әрбір кампусы өзінің ерекше мамандықтары бойынша курстар ұсынады.
Оңтүстік Австралиядағы тарихи көлік
Қоныстанғаннан кейін Оңтүстік Австралиядағы басты көлік түрі теңіз көлігі еді. Жылқы мен ешкілермен жер көлігі шектеулі болды. 19-шы ғасырдың ортасында штат кең таралған теміржол желісін салуға кірісті, алайда жағалау кеме қатынасы соғыстан кейінгі кезеңге дейін сақталды. Автокөліктің енгізілуімен жолдар жақсара бастады. 19-шы ғасырдың соңына қарай Оңтүстік Австралияда ішкі көліктерде жол көлігі үстемдік құрды.
Теміржол
Оңтүстік Австралияда төрт мемлекетаралық теміржол қатынасы бар: Перт қаласына Нулларбор жазығы арқылы, Дарвинге континент орталығы арқылы, Жаңа Оңтүстік Уэльс қаласына Брокен Хилл арқылы және Аделаидаға ең жақын орналасқан Мельбурн қаласына. Теміржол көлігі штаттың солтүстігіндегі көптеген кендер үшін маңызды. Штаттың астанасы Аделаидада электр және дизель-электрмен жұмыс істейтін бірнеше пойыз бірліктерінен тұратын қалалық теміржол желісі бар, олардың арасында 6 бағыт бар.
Жолдар
Оңтүстік Австралияда қалалар мен басқа штаттарды байланыстыратын кең жол желілері бар. Көліктің ең көп таралған түрі – автомобиль, ол ірі қалалық аймақтарда басым. Аделаидадағы қоғамдық көлік көбінесе автобустар мен трамвайлар арқылы қамтамасыз етіледі, күні бойы үнемі қызмет көрсетеді.
Әуе көлігі
Аделаида әуежайы басқа астаналарға, Оңтүстік Австралияның ірі қалаларына және көптеген халықаралық бағыттарға үздіксіз рейстер ұсынады. Әуежайдан Азияның бірнеше хаб-әуежайларына күн сайын рейстер бар. Аделаида метросының J1 және J1X автобустары қала орталығымен (шамамен 30 минут сапар уақыты) және Аделаиданың басқа аудандарымен байланыстырады. Стандартты тарифтер қолданылады, ал билеттерді әуежай автобус аялдамасындағы билет сату автоматынан сатып алуға болады. 2016 жылдың қыркүйегіне сәйкес, Metroticket бағасының лимиті $5.30 құрайды; шығын уақытында және зейнеткерлерге жеңілдіктер қолданылуы мүмкін.
Өзен көлігі
Мюррей өзені бұрын Оңтүстік Австралия үшін маңызды сауда жолы болған, мұнда айналмалы бу кемелер ішкі аймақтарды және Гуолвадағы мұхитты байланыстырған.
Теңіз көлігі
Оңтүстік Австралияда Порт-Аделаида контейнерлік порты орналасқан. Жағалау бойында минералдар мен астық үшін көптеген маңызды порттар да бар. Порт-Аделаидадағы жолаушылар терминалына круиздік лайнерлер мерзімік-мерзімік келіп тұрады. Кенгуру аралы Кейп-Джервис пен Пеннешоу арасындағы Sea Link паром қызметіне тәуелді.
Австралиялық футбол
Австралиялық футбол Оңтүстік Австралиядағы ең танымал көрермендер спорты. 2006 жылы Оңтүстік Австралия тұрғындарының арасында осы спорт түріне қатысу деңгейі ең жоғары болды, соңғы он екі айда Оңтүстік Австралиялықтардың 31% матчқа қатысты. Оңтүстік Австралия Австралия Футбол Лигасында (АФЛ) екі команданы ұсынады: Аделаида Футбол Клубы және Порт Аделаида Футбол Клубы. Екі команда арасындағы қарым-қатынас "Шоу-даун" деп аталады. Оңтүстік Австралиядағы австралиялық футболдың дәстүрлі үйі – Батыс көлдердегі Футбол Паркі, ол 2013 жылға дейін екі АФЛ командасының да үйі болды. 2014 жылдан бері екі команда да қала орталығына жақын орналасқан Аделаида Овал стадионын өз үй стадионы ретінде пайдалануда. Оңтүстік Австралия Ұлттық Футбол Лигасы (SANFL), Австралия Футбол Лигасы құрылғанға дейін штаттың жетекші лигасы болды, он командадан тұратын танымал жергілікті лига: Стюрт, Порт Аделаида, Аделаида, Батыс Аделаида, Оңтүстік Аделаида, Солтүстік Аделаида, Норвуд, Вудвилл/Батыс Торренс, Гленелг және Орталық Аудан. Аделаида Футбол Лигасы 68 мүше клубтан тұрады және апта сайын он еңбек дивизионы мен үш жасөсперім дивизионы бойынша 110-нан астам матч өткізеді. Бұл Австралиядағы ең ірі және ең күшті австралиялық футбол қауымдастықтарының бірі.
Крикет
Криккеттің Оңтүстік Австралияда ұзақ тарихы бар, алғашқы матчтар 1839 жылы өткізілді. 1871 жылы Оңтүстік Австралия Крикет қауымдастығы (SACA) құрылғаннан кейін тұрақты клубтық матчтар ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта SACA штаттағы крикеттің барлық түріне қоса, Оңтүстік Австралияның Жоғары лигасы (Премьер-крикет) жарысын басқарады. Криккет – Оңтүстік Австралиядағы ең танымал жазғы спорт түрі, 2023 жылы жасөсперімдер мен ересектер деңгейінде 39 000 клуб ойыншысы бар. Кәсіби деңгейде «Вест Энд Редбэкс» ерлер құрамасы «Шеффилд Шилд» және «Марш Бір күндік кубогында» өнер көрсетеді. «Оңтүстік Австралия Скорпиондары» әйелдер құрамасы Әйелдер ұлттық крикет лигасына қатысады. Оңтүстік Австралияда «Аделаида Стрикерс» және олардың әйелдер құрамасы «Биг Бэш Лигасында» өнер көрсетеді. Матчтар Аделаида саябағындағы «Аделаида Овал» және «Карен Рольтон Овал» стадиондарында өтеді. Халықаралық крикет матчтары да Оңтүстік Австралияда, «Аделаида Овал» стадионында өткізіледі. Бұл арена 1992 жылғы және 2015 жылғы Крикет әлем чемпионаттарының матчтарын қабылдаған. «Аделаида Овал» 2022 жылғы ICC T20 Крикет әлем чемпионатында да пайдаланылды. Аделаидадан тыс, Оңтүстік Австралияның Берри қаласында да халықаралық крикет өткізілді, онда 1992 жылғы Крикет әлем чемпионаты аясында «Берри Овал» стадионында бір матч өтті.
Қауымдастық футболы
Аделаида Юнайтед футболдан Оңтүстік Австралияны ерлер А лигасы мен әйелдер W лигасы бойынша ұсынады. Клубтың үй стадионы – Хиндмарш стадионы (Куперс стадионы), бірақ кейде Аделаида Овалда да ойындар өткізеді. Клуб 2003 жылы құрылған және 2015–16 маусымының А лигасы чемпионы. Клуб сондай-ақ 2005–06 жылғы А лигасының алғашқы маусымында жеңімпаз атанды, финалда үшінші орынды алып, қалған бәсекелестерден 7 ұпаймен озып кетті. Аделаида Юнайтед 2006–07 және 2008–09 маусымдарында да ірі финалға шықты. Аделаида – Азия чемпиондар лигасының топтық кезеңінен бірнеше рет өте алған жалғыз А лигасы клубы. Аделаида Сити Оңтүстік Австралияның ең табысты клубы болып саналады, ол үш Ұлттық футбол лигасының титулын және үш NSL кубогын жеңіп алған. Сити 1987 жылы Океания клубтар чемпионатында жеңіс алып, континенттік титулды жеңген Оңтүстік Австралиядан шыққан алғашқы команда болды, сонымен қатар 17 Оңтүстік Австралия чемпионаты мен 17 Федерация кубогын ұтып алды. Батыс Аделаида 1978 жылы Ұлттық футбол лигасының чемпионы атанды және Оңтүстік Австралиядан алғашқы чемпион атанған клуб болды. Сити сияқты, ол қазір Оңтүстік Австралияның Ұлттық Премьер лигасының құрамында өнер көрсетеді, ал екі клуб Аделаида дербиіне қатысады.
Баскетбол
Баскетбол Оңтүстік Австралияда да кең таралған, Аделаида 36ers командасы Аделаида ойын-сауық орталығында өнер көрсетеді. 36ers соңғы 20 жылда Ұлттық баскетбол лигасынде төрт мәрте чемпион атанды. Хиндмаршта орналасқан Аделаида ойын-сауық орталығы – штаттың баскетбол орталығы. Маунт Гамбиерде де ұлттық баскетбол командасы бар – Маунт Гамбиер Пионерлері. Пионерлер Icehouse (Bern Bruning Basketball Stadium) стадионында ойнайды, ол 1000-нан астам көрерменге арналған және Маунт Гамбиер баскетбол қауымдастығының да үйі. Пионерлер 2003 жылы Оңтүстік конференциясын жеңіп, 2003 жылы финалда топ жарып шықты; бұл команда лига тарихындағы ең жақсы бес команданың қатарында екінші орынды иеленді. 2012 жылы клуб 25-ші маусымын бастады, құрамында 10 аға ойыншы (оның ішінде екі шетелдік) және үш дамыту тобының ойыншысы болды.
Автоспорт
Австралияның ең басты автоспорттық сериясы – Суперкарлар чемпионаты 1999 жылдан бері жыл сайын Оңтүстік Австралияға келіп тұрады. Оңтүстік Австралиядағы Supercars жарысы – Аделаида 500, Аделаида қаласының шығыс жағындағы көшелер мен саябақтар арқылы салынған уақытша трассада өткізіледі. 2022 жылғы шараға барлығы 258 200 адам қатысты. Аделаида көшелік трассасының бұрынғы нұсқасы 1985 жылдан 1995 жылға дейін FIA Formula One әлем чемпионатының кезеңі – Австралия Гран-приіне ұйымдастырылған. Аделаидадан солтүстікке қарай 58 шақырым жердегі Маллала қаласының жанында орналасқан Маллала мотор спорты паркі – жыл бойы штаттық және ұлттық деңгейдегі мотор спорты жарыстары үшін арналған тұрақты трасса. Bend Motorsport Park – Таilem Bend қаласының шетінде орналасқан тағы бір тұрақты трасса.
Регби лигасы
Штаттық регби лигасының федерациясы – Оңтүстік Австралия регби лигасы. Ойынның тамыры бұл штатта 1940 жылдарға дейін жетеді, ол кезде Порт-Аделаида регби одағының командасы төртке бөлініп, регби лигасына ауысты. Оңтүстік Австралияның жалғыз кәсіби регби лигасы командасы – «Аделаида Рамс», қысқа, бірақ қызықты тарихқа ие болды. 1997 жылы Суперлига турнирінде дебют жасағаннан кейін, 1998 жылы олар 20 командадан тұратын Ұлттық регби лигасына қабылданды. Дегенмен, турнирде команда санын қысқарту (20-дан 14-ке дейін) аясында олар 1999 жылғы маусымнан бастап құрадан шығарылды. Қазіргі таңда Аделаида қаласының жасөспірімдер мен ересектер командаларынан құралған жергілікті жартылай кәсіби чемпионат Оңтүстік Австралия регби лигасы тарапынан өткізілуде. «Аделаида Овал» аренасы 2020 және 2023 жылдары «State of Origin» сериясының ойындарын қабылдады, соңғысы регби лигасынан 48 613 көрермендік рекорды тіркелді.
Басқа спорт түрлері
2002–2003 жылдары Оңтүстік Австралиядағы балалардың 63 пайызы ұйымдастырылған спорт түрлеріне қатысты. Аделаида АТП турнирі 1972 жылдан 2008 жылға дейін өткізіліп, содан кейін Брисбенге көшірілді. 2020 жылдан бері Оңтүстік Австралия Аделаида халықаралық теннис турнирін қабылдап келеді. Сонымен қатар, Корольдік Аделаида гольф клубы Австралия ашық чемпионатының тоғыз рет өтуіне төрағалық етті, соңғысы 1998 жылы болды. Штат 1999 жылдан бері Tour Down Under велосипед жарысын өткізіп келеді.
Қылмыс
Оңтүстік Австралиядағы қылмысты Оңтүстік Австралия полициясы (SAPOL), қылмыстық әділет жүйесіндегі түрлі мемлекеттік және федералды соттар, сондай-ақ түрмелерді және уақытша ұстау орталығын басқаратын түзету қызметтері департаменті басқарады. Мемлекет бойынша барлық қылмыс түрлерінің статистикасы SAPOL веб-сайтында жылдық 12 айлық жиынтық көрінісінде ұсынылады. 2017–2018 жылғы ұлттық ABS Қылмыс құрбандары туралы сауалнама деректеріне сәйкес, 2008–2009 және 2017–2018 жылдар аралығында Оңтүстік Австралияда шабуыл және көптеген үй қылмыстары бойынша құрбандықтар саны азайды. 2013 жылы Аделаида Австралиядағы ең қауіпсіз астана ретінде бағаланды.