Кіріспе

Американдық теолог (1851–1921)

Бенджамин Брекинридж Уорфилд (5 қараша 1851 – 16 ақпан 1921) – 1887 жылдан 1921 жылға дейін Принстон семинариясында реформациялық теология профессоры болған американдық ғалым. Ол 1886 жылдан 1902 жылға дейін Принстон теологиялық семинариясының соңғы директоры қызметін атқарды. Уорфилдтің қайтысынан кейін Фрэнсис Лэнди Паттон семинарияның алғашқы президенті ретінде оның қызметін жалғастырды. Кейбір консервативті пресвитериандар оны 1929 жылы Вестминстер теологиялық семинариясы мен Православ пресвитериан шіркеуі құрылғанға дейін Принстонның соңғы ұлы теологтарының бірі деп есептейді.

Өмірбаян

Уорфилд 1851 жылғы 5 қарашада Кентукки штатының Лексингтон қаласының жанында дүниеге келген. Оның ата-анасы Уильям Уорфилд және Мэри Кэбелл Брекинридж болды, олар Вирджиниядан шыққан және зор байлыққа ие болған. Оның анасының әкесі – пресвитериандық пастор Роберт Джефферсон Брекинридж (1800–1871), бұрынғы АҚШ сенаторы және Бас прокуроры Джон Брекинридждің ұлы. Уорфилдтың туысы Джон К. Брекинридж – АҚШ-тың он төртінші вице-президенті және Америка Азамат соғысындағы Конфедерация армиясының генералы. Оның інісі Этельберт Дадли Уорфилд – пресвитериандық пастор және колледж президенті болған. Оның төртінші туысқан қызы Уолис Уорфилд Симпсон болды, оған Ұлыбритания королі Эдуард VIII тақтан бас тартып, үйлену үшін оған қол жеткізді.

Білім

Бай отбасында туған көптеген балалар сияқты, Уорфилдтің балалық шағы жеке біліммен өтті. Уорфилд 1868 жылы Принстон университетіне қабылданды және 1871 жылы үздік дипломмен бітірді. Университетте математика мен ғылымды оқыған Уорфилд Еуропаға саяхат барысында теологияны оқымаққа бел буып, тіпті ең жақын достарына да күтпеген жайт болды. Ол 1873 жылы Пресвитериан дін қызметкері болуға дайындық мақсатында Принстон семинариясына түсті. 1876 жылы бітірді.

Министрлік

1876 жылы ол Конкорд, Кентукки және Дейтон, Огайодағы пресвитериан шіркеулерінде "қызметтік пастор" ретінде қысқа уақыт уағыздады. Соңғы шіркеу оны өздерінің толық құқықты пасторы болуға шақырды (ол әдепті түрде бас тартты). 1876 жылдың соңында Уорфилд және оның жаңа әйелі Германияға көшіп барды, онда ол Кристоф Эрнст Лютхардт пен Франц Деличтің басшылығымен оқыды. Уорфилд қысқа мерзімге Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Бірінші пресвитериан шіркеуінің көмекші пасторы болды. Содан кейін ол қазір Питтсбург теологиялық семинариясы деп аталатын Батыс теологиялық семинариясында оқытушы болып жұмыс істеді. 1879 жылдың 26 сәуірінде ол дін қызметкері ретінде тағайындалды. 1881 жылы Уорфилд А. А. Ходжбен бірлесіп, Киелі кітаптың шабыттанысы туралы мақала жазды. Бұл мақала Киелі кітаптың қатесіздігін ғылыми және күшті түрде қорғағаны үшін көп назар аударды. Көптеген еңбектерінде Уорфилд Киелі кітаптың қатесіздігі туралы доктрина тек дәстүрлі христиандық ілім екенін, және ол 19 ғасырда ғана ойлап табылған ұғым емес екенін көрсетуге тырысты. Оның мақсаты – пресвитериандық және жалпы христиандық ішіндегі либералдық ағымдарды жоққа шығару еді. Өмірі бойы ол жазып тұрған кітаптары мен мақалалары бүгінге дейін кеңінен оқылып келеді.

Неке

1876 жылдың тамызында Уорфилд Энни Пирс Кинкейдке үйленді. Ұзақ өтпей олар Германияға сапар шекті, себебі Уорфилд Лейпцигте оқыды. Сол жерде олар күшті дауылға тап болды. Дауылдың әсері Кинкейдті соншалықты құлатты, ол ешқашан толыққанды жазылмай, өмірінің соңына дейін денсаулығы нашар күйде өтті. Уорфилд 1915 жылы қайтыс болғанға дейін оған күтім жасады, теолог қызметін күтімшілік міндеттерімен қатар алып жүрді. Олардың балалары болмады.

Принстон және өлім

1887 жылы Уорфилд Принстон теологиялық семинариясының Чарльз Ходж кафедрасына тағайындалды, онда ол Ходждің ұлы А.А. Ходждың орнына келді. Уорфилд Принстон семинариясы қайта ұйымдастырылғанға дейін Ходждің соңғы консервативті ізбасары ретінде өмірінің соңына дейін сол жерде қызмет етті. Протестант ғалымдары Уорфилдті Принстон теологтарының соңғысы деп есептейді. Ол 1921 жылдың 16 ақпанында Нью-Джерси штатының Принстон қаласында қайтыс болды.

Киелі кітап

Оның (және семинарияның) басты ұмтылысы – Киелі кітапқа қатысты биржалай көзқарас болды. Бұл көзқарас, жаңару қозғалыстарының сезімталдығына, жоғары сынның рационализміне және пайда болып келе жатқан түрлі жаңа діни қозғалыстардың бұрыс ілімдеріне қарсы тұрды. Семинария реформаланған конфессиялық дәстүрге берік ұстанып, яғни Вестминстерлік иман жолының сенімін адал сақтады. Уорфилд модернистік теологияның мәселелі екеніне сенді, себебі ол Киелі кітаптың құдайдан келген авторына емес, Киелі кітапты түсіндірушінің ой-пікірлеріне сүйенді. Сондықтан ол Киелі кітаптың Құдайдың шабыттанған сөзі екеніне және христианның иманды өмір сүруі үшін оның жеткілікті екеніне үн қосты. Уорфилдтің көптеген еңбектері Киелі кітаптың Құдайдан "шабыт" алғанына арналды. Киелі кітаптың авторлары адам болғанымен, соңғы автор – Құдайдың Өзі екенін жеткізді. Модернистік теологияның күшейіп келе жатқан ықпалы Киелі кітаптың шабыттанғанын жоққа шығарды, ал христиандық иманның пайда болуына қатысты басқа да теориялар зерттелді. Модернистік ғалымдар Киелі кітаптың өзіндегі грамматикалық және тілдік стильдерді салыстырып, адам авторларының Киелі кітап мәтінін жазуға үлес қосқаны анық болғандықтан, Киелі кітапты тек адамдар ғана жазды, Құдай емес деген тұжырым жасады. Уорфилд осы ойға қарсы тұрып, Киелі Рухтың табиғаттан тыс жұмысы "механикалық" шабытқа (яғни, адам авторлары Құдайдың бұйырғандарын ғана жазып алатын) әкелмейді, бірақ адам автордың ақылы лингвистикалық тұрғыдан толыққанды өзін-өзі білдіре алатындай, сонымен бірге Киелі Рухтың бақылауында болып, оның шабыттанғанын қамтамасыз ететіндей болды деп талас жасады. Бұл көзқарас көптеген реформаланған және евангелистік христиандардың шабыт туралы түсінігін қалыптастыру үшін маңызды. Осы көзқарасты сипаттау үшін "толыққанды сөздік шабыт" термині қолданылады.

Діни тәжірибе бойынша зерттеулер

Уорфилд сол кезде Америкада кең таралған көптеген діни жаңаруларды сынға алған консервативті теолог болды. Ол осы қозғалыстың үйретулері мен тәжірибесі тым субъективті және сондықтан терең христиандық сенімге жеткіліксіз сыңар деп санады. Оның "Қалпына келтірілмеген кереметтер" кітабы, елшілер дәуірінен кейін кереметтердің тоқтағанын жақтады. Осы сындық пікірлер назарсыз қалған жоқ, тіпті бүгінге дейін Пентикост және Харизматик қозғалыстарындағы жаңаруды қолдаушылар Уорфилдті сынап келеді. Мысалы, Джек Дир "Рухтың күшіне таң қалдым" кітабын "Қалпына келтірілмеген кереметтерге" қарсы жазды. Уорфилдтің кітабы Пентикосттық қозғалыс әлемге тарағанға дейін жарық көрді және "Патристикалық және ортағасырлық кереметтер", "Рим-католик кереметтері", "Ирвингтің сыйлықтары", "Иманмен емдеу" және "Психотерапия" тақырыптарында кереметтік сыйларға ие болу туралы мәлімдемелерді қарастырды.

Кальвинизм

Уорфилдтің теологиясының негізін оның Вестминстерлік сенім білдірілімінде баяндалған кальвинизмге адалдығы құрады. Кейде оның модернизммен және қайта жаңғырушылықпен күресінің аясында, ол жай ғана белгілі бір жағдайларда кальвинистік сенімді білдіргенін естен шығарады. Уорфилдтің пікірінше, 16 ғасырдың реформаторлары мен 17 ғасырдың конфессиялық жазушылары Жазбалардың мазмұны мен қолданылуын ғана қорытындылап айтқан. Сондықтан, жаңа ашылулар, атақты ғалымдардың немесе танымал қайта жаңғырушылардың ойларынан туса да, осы конфессиялық мәлімдемелерге (демек, Жазбаларға) қайшы келді. Өмірі бойы Уорфилд қазіргі заманғы оқиғалар мен ойлаудың мұндай конфессияларды ескірген деп жариялай алмайтынын қорғады. Бұл көзқарас бүгінгі таңға дейін көптеген кальвинистік шіркеулерде және кальвинизмді қабылдаған христиандарда сақталып келеді.

Эволюция

Уорфилдтің эволюция туралы көзқарасы пікір таласына себеп болды. Дэвид Ливингстон мен Марк Нолл деген ғалымдар «Білімге қарсылық білдірген адам – эволюционист» деген мақаласында Уорфилдтің эволюция теориясын қабылдағанын көрсету үшін оның эволюция туралы айтқан сөздерін атап өтті. Теолог Фред Г. Заспелдің пікірінше, бұл мәлімдемелер Ливингстон мен Ноллды Уорфилдтің осы тақырыптағы көзқарастары туралы артық ойға жетеледі. Заспел былай деп жазады: «Уорфилд эволюция ілімін қабылдады деп айту қиын, себебі ол бұл идеяны қарастырғанымен, оны қабылдағанын ешқашан мойындамаған». Уорфилд Чарльз Дарвиннің діни көзқарастарын зерттеді және жазды. Дарвиннің діни өмірі туралы мақаласында ол Дарвиннің эволюция ілімі Дарвиннің христиандық сенімін тікелей жойды деген қорытындыға келді. Уорфилд былай деп жазады: «Осылайша, бір кезде ол (Дарвин) шын жүректен қабылдаған эволюция ілімі оның сенімін біртіндеп әлсіретті, содан кейін ол барлық христиандықты дәлелсіз жаңылыс деп санады». Уорфилд эволюцияның сенімнен бас тартуды талап ететініне сенбеді. 1889 жылы «Чарльз Дарвиннің өмірі мен хаттары» атты еңбегіне жазған рецензиясында ол былай деді: «Эволюция ілімін ұстанатын көптеген адамдар теист және христиан болып қалды». 1915 жылы «Кальвиннің жаратылыс туралы ілімі» атты мақаласында Уорфилд былай деп жазды: «Егер біз оны дұрыс түсінген болсақ, Кальвиннің жаратылыс туралы ілімі адам жандарынан басқа барлық нәрсе үшін эволюциялық болып табылады. Құдайдың бір сөзімен, болашақта болатын нәрселердің «әдесі мен құдіреті» бар «жазылмаған масса» жаратылды. Бірақ содан бері пайда болған барлық нәрсе, тек адам жандары ғана емес, осы бастапқы әлемнің өзгеруі ретінде пайда болды, оның ішкі күштерінің өзара әрекеті арқылы. Әрине, бұл күштер Құдайдан бөлек емес». Одан әрі ол былай дейді: «Бізді қызықтыратын нәрсе, ол [Кальвин] алғашқы «жазылмаған массаның», «көк пен жер» деп аталатын өзгерулерінің бүкіл тізбесін, біз көріп отырған реттелген әлемнің түріне, соның ішінде барлық тіршілік формаларының – өсімдіктер мен жануарлардың пайда болуына, адамның денесіне дейін, олардың жақын себебі ретінде екінші себептерге жатқызды. Бұл, біз айтамыз, өте таза эволюциялық схема». Сол мақалада Уорфилд маңызды бір ескерту қосады: «Х. Бавинк өзінің алғашқы тас лекцияларында («Аян философиясы», 1909, 9–10 беттер) былай дейді: «Даму идеясы қазіргі заманның өнімі емес. Бұл грек философиясына бұрыннан белгілі еді. Аристотель оны өзінің бүкіл жүйесінің басты қағидасы деңгейіне көтерді, потенция мен акт арасындағы маңызды айырмашылықты ескере отырып. Бұл даму идеясы христиандық теология мен философияда ешқандай қарсылық тудырмады. Керісінше, ол теизм қағидасымен байланыстырылып, кеңейтіліп, байытылды». Сондықтан Кальвиннің ой-пікірлері табиғи түрде теистік эволюционизмге негізделген».

Дін саясаты

Ол әртүрлі шіркеулерде консервативті теологияны нығайту және дамытуға бағытталған саяси бастамаларды қолдағанмен, нақты процеске ешқашан қызығушылық танытпады. Оның орнына, болашақ пресвитериан пасторларын тәрбиелеу үшін Принстон университетіндегі жұмысын пайдалануды қалаған.

Жарыс

Уорфилд эмансипацияны қолдаған отбасыдан шыққан және өзі Принстон семинариясында сегрегация мен расизмге қарсы белсенді түрде күрескен. Осының нәтижесінде, ол семинария директоры болғанда, қара түсті студентке ақ студенттердің жатақханасында тұруға рұқсат берді, бұл әрекет әріптес профессорлардың қарсылығын тудырды. Уорфилд сегрегацияны "адамгершіліксіз касталық жүйе" деп атап, сегрегациялық көзқарасты жоққа шығару мақсатында бірнеше теологиялық трактаттар мен эсселер жазды.

Табысы мен мұрасы

Авраам Куйпер және Герман Бавинкпен қатар, Уорфилд Корнелиус Ван Тилдің ойлау жүйесіне зор ықпал еткен маңызды тұлғалардың бірі ретінде мойындалады. Дегенмен, оның ықпалы белгілі бір салалармен ғана шектелді. Апологетикада Уорфилд толыққанды дәлелдеушіл болды және Ескі Принстон мектебінің ең көрнекті өкілі еді, ал Ван Тил, презумпциялық апологетиканың голланд қанатындағы ең белгілі тұлға болғандықтан, Ескі Принстонның дәлелдеушілігінің негізгі принциптерін толығымен қабылдамады және өзінің замандасы Дж. Оливер Бусвеллдің дәлелдеушілігіне қарсы күшпен наразылық білдірді. Уорфилдтің қазіргі евангелизмге тигізген әсерін Чикаго мәлімдемесінен – Киелі кітаптың қатесіздігі туралы мәлімдемеден көруге болады.