Кіріспе

Сиу соғыстарының бір бөлігі

Қызыл бұлт соғысы (Бозман соғысы немесе Powder River соғысы деп те аталады) – 1866 жылдан 1868 жылға дейін Вайоминг және Монтана аумақтарында орын алған, Лакота, Солтүстік Шайен және Солтүстік Арапахо халықтарының одағы мен Америка Құрама Штаттары және Кроу ұлты арасындағы қарулы қақтығыс. Соғыс қазіргі Солтүстік-Орталық Вайомингтегі Powder River Country аймағының батысын бақылау үшін жүргізілді. 1863 жылы еуропалық американдықтар Чейен, Арапахо және Лакота тайпаларының дәстүрлі аумағының ортасынан Бозман жолын салды. АҚШ соғысқа Чейен және Арапахомен одақтас болған белгілі Оглала Лакота басшысы Қызыл бұлттың есімімен атады. АҚШ әскері азаматтық саяхатшыларға жасалған шабуылдарға жауап ретінде «жолдар, әскери және басқа да бекеттер құру» құқығын пайдаланып, бекіністер салды. Үш бекініс 1851 жылы Кроу үндістерінің аумағында орналасқан және олардың келісімімен салынған. Кроу тайпасы өз мүдделерін АҚШ армиясымен ынтымақтаса отырып сақтағанды жөн көрді. Қызыл бұлт соғысы көбінесе Powder River аймағындағы үш бекіністегі сарбаздар мен азаматтарға жасалған тұрақты, ұсақ шабуылдар мен шайқастардан тұрды, олар бекіністердің әскерін әлсіретті. Соғыстың ең ірі шайқасы – Феттерман шайқасы (АҚШ тарапынан 81 адам қаза тапты) – АҚШ-тың Ұлы жазықтағы ең ауыр әскери жеңілісі болды, одан кейін он жыл өткен соң Кроу үнді резервациясындағы Литтл Бигхорн шайқасы болды. «1860 және 1870 жылдардағы армия мен дакота тайпалары арасындағы ең қаһарлы шайқастар сол үндістердің 1851 жылдан бері басқа тайпалардан тартып алған жерлерінде болды». 1868 жылы Форт-Ларами шарты бойынша бейбітшілік орнатылып, Лакота тайпасы мен олардың одақтастары жеңіске жетті. Олар Powder River аймағының батысын заңды түрде бақылауға алды, бекіністерді бұзды және Бозман жолын мәңгілікке жапты. Кроу тайпасы Powder River аймағындағы аң аулау жерлерін өз жауына жоғалтты. Шарты бойынша «[АҚШ] үкіметі екі жыл бойы армияға бекіністерді ұстауға көмектескен Кроу тайпасын жасырғандай болды». Лакота тайпасы мен олардың одақтастарының жеңісі сегіз жылға созылды, 1876 жылғы Ұлы Сиу соғысына дейін, сол кезде АҚШ олардың жерлерін, соның ішінде қасиетті Блэк Хиллзді қайта басып алды. 1980 жылы Жоғарғы Сотта қарастырылған «Америка Құрама Штаттары Сиу ұлты үндістеріне қарсы» ісінде сот, келісімде қамтылған тайпалық жерлерді АҚШ үкіметі заңсыз алып қойғанын және тайпаға өтемақы мен сыйақы төленуі керек деп шешті. 2018 жылғы мәліметтер бойынша бұл сома 1 миллиард доллардан асты.

Өмірбаян

1805 жылы Кроу лагері француз-канадтық тері саудагері Франсуа Антуан Лароккеге Powder River аймағының бір бөлігімен оны қадам басуға мүмкіндік берді. Оның айтуынша, Кроу тайпасы Роки тауларының шығыс бөлігінде, Rivière aux Roches Jaunes (Yellowstone River) өзенінің бастауында және оның салаларында, Bighorn, Tongue, Powder өзендерінде және басқа да жерлерде, сондай-ақ Миссури өзенінің бастауына жақын жерде қоныстанған. 17 ғасырдың соңынан бастап Лакота тайпасы батысқа қарай жазықтарға жылжып, аумағын кеңейтті. 19 ғасырдың басында олар Миссури өзенінің орталық аймағын бақылауға алды. 1820 жылы Шайен және Лакота жауынгерлері Tongue River өзеніндегі үлкен Кроу лагеріне шабуыл жасап, қырғын ұйымдастырды, бұл оқиға бүгінде Tongue River шайқасы деп белгілі және екі тайпа арасындағы азаматтық дұшпандықты қатайтты. 1843 жылы АҚШ саяхатшысы Джон Фремонт Лакота тайпасының өкілдері оған Кроу тайпасымен соғысып, олардың жерін басып алатындарын айтқан, себебі Кроу жері батыстағы ең жақсы бизонға толы аймақ еді. 1851 жылы бұл аймақ алғаш рет АҚШ-пен жасалған келісімге енгізілді, атап айтқанда Fort Laramie келісімінде. Бұл бейбіт келісім тайпалардың аумақтарын белгіледі, АҚШ-тың олардың арасында бейбітшілік орнату және өз қоныс аударушыларын қорғау әрекетінің бір бөлігі болды. Келісімге жазық және таулы Батыстағы көптеген тайпалардың өкілдері қол қойды, олардың ішінде Кроу, Лакота, Шайен және Арапахо; Грос-Вентре, Мандан және Арикара; Ассинибойн және басқа да халықтар. 1850-ші жылдардың ортасында үлкен аңдардың саны азайған кезде Лакота тайпасы аң аулау алқаптарын кеңейте бастады және 1851 жылғы келісімнің "шекараларын елемеді". Олар Powder River өзенін (Лакота және Кроу тайпаларының аумағын бөлетін шекара) кесіп өтіп, басқа тайпалардың есебінен батысқа қарай "өздерінің кеңею бағдарламасын" бастады. Кроу тайпасы үшін қазіргі Монтана штатындағы Уиола маңындағы жазықтар "Сиу шапқыншылығынан туған ірі шайқастардың аренасына" айналды. 1860 жылы Лакота тайпасы және олардың одақтастары Кроу тайпасын Powder River өзенінің батыс жағындағы келісім бойынша қорғалған аң аулау жерлерінен ығыстырып шығарды. Бен Киндл (Оглала) жазған Лакота тайпасының қысқы санағы осы шешуші жылдардағы Кроу және Оглала тайпалары арасындағы шайқастарды көрсетеді. 1857 жылдан 1864 жылға дейінгі сегіз "қыстың" (жылдың) бесеуінде ол Оглала тайпасының Кроу тайпасын жеңгені немесе керісінше жеңілгені туралы айтады. 1857 жыл "Сиу" тайпасы он Кроу индейін өлтірген шайқас ретінде есте қалады. 1863 жылғы шайқаста "Кроу тайпасы сегіз Оглала Сиу индейін өлтірді". 1863 жылы Монтана штатының Баннак қаласының маңында алтынның табылуы ақ қоныс аударушылардың алтын кен орындарына экономикалық жол табуына түрткі болды. Кейбір қоныс аударушылар Солтүстік-Лейк-Ситиге, содан кейін Монтанаға солтүстікке бағыт алса, пионер Джон Бозман және Джон М. Джейкобс Fort Laramieден солтүстікке қарай Powder River аймағы арқылы, Бигхорн тауларының шығысында Йеллоустоунға, содан кейін қазіргі Бозман асуы арқылы Бозман жолын салды. "Монтанаға және одан жер және су арқылы жүретін үлкен солтүстік жолдардың барлығы Кроу индейлерінің елінен өтеді" деп 1867 жылы Үнді істері жөніндегі комиссар мәлімдеді. Алайда Лакота тайпасы "Кроу тайпасын Йеллоустоунның бастауына дейін ығыстырып жіберді" және енді олар "Поудер өзені жолы [Бозман жолы] деп аталатын жолмен өтетін бүкіл елді жаулап алдық" деп мәлімдеді. Жол Лакота немесе Батыс (Тетон) Сиу тайпаларының Powder River аң аулау жерлерінен өтті. Екінші жол, Бриджер жолы, Бигхорнның батысынан өтті, бірақ ұзағырақ болғандықтан оған онша қызығушылық танытпады. Powder River аймағына Бигхорн тауларынан Йеллоустоунға солтүстік-шығысқа қарай ағатын көптеген өзендер (Бигхорн, Роузбуд, Tongue және Powder) кіреді. Шайен тайпасы бұл аймақтағы алғашқы тайпа болды, содан кейін Лакота тайпалары келді. Солтүстік жазықтардың көбісі ақ адамдардың қоныстануымен толғандықтан, бұл аймақ Солтүстік Шайен және Арапахо тайпаларының, сондай-ақ Лакота тайпасының жеті тобының бірнешеуі үшін соңғы таза аң аулау жеріне айналды. 1850 жылдары Лакота тайпасының Кроу тайпасының Powder River аймағын аннексиялауымен келісімшартты бұзғаны он жылдан кейін дәл сол жерде АҚШ-қа қарсы Қызыл бұлттың соғысының себебі болды. Америка Құрама Штаттары мен Лакота тайпасы арасындағы қақтығыс "екі кеңейіп келе жатқан империя арасындағы соғыс еді, ең қаһарлы шайқастар Сиу тайпасы басқа тайпалардан жақында ғана алған жерлерде болды". 1865 жылы генерал-майор Гренвилл М. Додж Лакота, Шайен және Арапахо тайпаларына қарсы Powder River экспедициясын жүргізуге бұйрық берді. Патрик Э. Коннордың басқаруымен 2675 сарбаздан тұратын үш колонна Powder River аймағына кірді. Экспедиция үндістерді шешуші шайқастарда жеңе алмады, бірақ Tongue River шайқасында арапахо тайпасының ауылын қиратты. Экспедиция көптеген жағынан сәтсіз аяқталды, өйткені Бозман жолымен жүретін ақ қоныс аударушыларға қарсы Лакота тайпасының қарсылығы бұрынғыдан да күшейді. Powder River экспедициясынан кейін АҚШ үнді тайпаларының аумағы арқылы қоныс аударушылардың қауіпсіз өтуін келісім арқылы қамтамасыз етуге тырысты. 1865 жылдың күзінде ол Лакота, Шайен және Арапахо тайпаларының басшыларымен бірнеше келісімдер жасады. Келісімдерде үндістерге Powder River аймағындағы құрылған және болашақта құрылатын құрлық жолдарынан бас тартулары үшін ақшалай өтемақы қарастырылды. Алайда осы келісімдерге қол қойғандар "Ларамидегі бос жүргіншілер" - Форт-Ларами маңында тұрып, ақшаға тәуелді болған үндістер еді. Келісімнің күшіне енуі үшін Коннорға қарсы күрескен үндістер, әсіресе Қызыл бұлт, оған тартылуы керек еді. Қызыл бұлтты іздеп, оны келісімдерге қатысу үшін Форт-Ларамиге әкелуге батыл адам табылмады, сондықтан "бос жүргіншілердің" бірнешеуі осы міндетті өз мойнына алды. 12 наурыз 1866 жылы Қызыл бұлт және оның Оглала тайпасы Форт-Ларамиге келді. Қызыл бұлт АҚШ-тың бас келіссөзшісі Э. Б. Тейлор үндістерге сыйлықтар әкелгенше Фортта бейбіт түрде күтіп отыруға уәде берді. Кроу тайпасының өкілдері, мысалы, Wolf Bow ақтарды үнді шапқыншыларына қарсы әрекет етуге шақырып, "Сиу тайпасын өз еліне қайтарыңыз және бізді мазаламауын қамтамасыз етіңіз. Олармен күресіңізді тоқтатпаңыз" деді. Мүмкіндігі болғанда Кроу тайпасы әскерге жау тайпаларының шабуылдары туралы ескертіп, жылқыны ұрлауға жасалған әрекеттерді тойтаруға көмектесті. Лакота тайпасының әскерге жасаған шабуылдары мен шайқастары "жерді қорғау үшін үлкен Сиу соғысы сияқты көрінді. Шындығында да солай болды, бірақ Сиу тайпасы бұл жерді басқа тайпалардан жақында ғана басып алған және енді осы аумақты басқа тайпалардан да, ақ қоныс аударушылардың шабуылынан да қорғап жатыр".

Форт Ларамидегі кеңес

Қызыл бұлт және басқа да үнді мүсілдері мен АҚШ өкілдері арасындағы келіссөздер 1866 жылдың маусым айында басталды. Бірақ, 13 маусымда, ең қолайсыз сәтте, 18-ші жаяу әскерін басқаратын полковник Генри Б. Каррингтон, полктің екі батальонымен (16 ротада шамамен 1300 адам) және құрылыс материалдарымен Ларамиге келді. Оған 18-ші жаяу әскерінің 2-ші батальонын пайдаланып, Паудер өзені аймағында бекіністер салу тапсырылды. 3-ші батальон бұрынғы Орегон жолындағы, қазіргі Платт жолындағы гарнизондық посттарда орналасуға тиіс болды. Каррингтон 2-ші батальонды таңдады, себебі онда Америка Азамат соғысынан кейін біріктірілген 220 тәжірибелі әскер болды. Келесі күні Каррингтон келіссөздерге келгенде, Қызыл бұлт оны мойындаудан бас тартып, АҚШ-ты келіссөздерде адалдықсыздық жасады деп айыптады. Қызыл бұлт, Аттан қорқатын жас жігіт және басқалары келіссөздерден шығып, Ларами бекінісінен кетіп қалды. Келіссөздер үнді басшыларының саны азайған күйінде жалғасты. АҚШ олардың ынтымақтастығы үшін айтарлықтай сыйлық ұсынды: Лакота тайпасына жылына 70 000 доллар, ал Шайен тайпасына жылына 15 000 доллар. Үндістер АҚШ-тың аннуитеттер туралы шарттардағы уәделерін орындамайтынын білген болуы мүмкін. 29 маусымда Тейлор Вашингтонға шарт жасалғанын және ақтар мен үндістер арасында "өте жақсы қарым-қатынас" орнағанын хабарлады. Оның сөзінше, Қызыл бұлт басқаратын шамамен 300 жауынгер ғана шартқа қарсы болды. АҚШ үкіметі шарттың бейбітшілікті сақтауда сәтті болатынына үміттенді. Желтоқсан айында президент Эндрю Джонсон Мемлекеттік мәлімдемесінде үндістердің "біздің билігімізге толық мойынсұнып, достық қарым-қатынасты жаңаруға шын ниет білдіргенін" айтты. Бірақ Джонсонның білмеуіне орай, сол кезде Каррингтон Фил Керни бекінісінде үндістермен қоршауда болды. Келісім ратификацияланбады. 1851 жылғы Ларами бекінісі шартына қол қойған АҚШ, Батыс Паудер өзені жазықтары туралы мағыналы келіссөздерді тек аймақтың заңды иесі – Кроу тайпасымен ғана жүргізе алатын еді.

Қарсылас күштер

Керрингтон 1866 жылғы 17 маусымда Форт-Ларамиден Powder River аймағына аттанды. Ол 700 әскер, 300 азамат, оның ішінде әскерлердің әйелдері мен балалары, сондай-ақ азаматтық мердігерлерді басқарды; 226 вагонға толтырылған жабдықтар, 35 адамнан тұратын әскери оркестр және 1000 бас ірі қара мал, жаңа етпен қамтамасыз ету үшін. Әскер саны Азамат соғысынан кейін жасалған қысқартуларды көрсетті. 1863-1865 жылдар аралығында Альфред Салли, Генри Гастингс Сибли және Патрик Эдвард Коннордың сиу тайпасына қарсы өткізген бұрынғы әскери экспедицияларында 2000-нан астам әскер болған. Керрингтонның 500 адамы жаңадан келген сарбаздар еді, олардың көпшілігі атты әскер емес, жаяу әскер болды. Оның уәделенген 100 000 оқтан әлдеқайда аз оқ-дәрісі болды. Керрингтонның әскері жаңа, жылдам атуға қабілетті Спенсер карабинтері мен артқы жүктемелі мылтықтардың орнына Азамат соғысынан қалған Спрингфилд мылтықтарымен қаруланды. Ол "жауынгерлік әскермен емес, бекіністер мен гарнизондарды салуға қажетті адамдармен, қару-жарақпен және жабдықтармен жабдықталған" еді. Керрингтон үнді барлаушыларын пайдаланбады, бірақ олар оның қарсыластары туралы маңызды ақпарат бере алатын және оған жылдам шабуыл жасауға дайын күш туралы хабарлай алатын еді. Бір жыл бұрынғы Powder River экспедициясының аз ғана табыстарына Пауни және Омаха барлаушыларының үлкен үлесі болды, олар экспедицияға қатысқан. Басқа бір үнді соғысында барлаушы американдық әскерлер туралы былай деді: "Америкалықтардың жігіттері осындай жұмысқа тым жай". Керрингтонның жол көрсетушісі тәжірибелі таушы Джим Бриджер болды. Керрингтонның қарсыластары – Лакота сиу, Солтүстік Шайен және Арапахо тайпаларының көшпелі аңшылары мен жауынгерлері, жылдамдық, атқа міну шеберлігі, жер туралы білімі, партизандық тактикасы және күштерін біріктіріп, сандық басымдыққа қол жеткізу қабілетіне ие болды. Олардың да күрес қабілеттерінде, әсіресе ұйымдастыру және қару-жарақ жағынан кемшіліктері болды. Қыс және көктемде табиғи ресурстардың жетіспеушілігі олардың шағын, шашыраңқы және дербес топтарда өмір сүруіне себеп болды. Жаздың соңында және күзде олар рәсімдер өткізу, саяси шешімдер қабылдау және бірлескен іс-қимыл жоспарлау үшін үлкен лагерьлерге жиналатын. Топтар өте орталықтандырылмаған және жеке үндістер топ шешімдеріне бағынуға міндетті емес деп есептеді. Лакота жеті тәуелсіз топтан тұратын, олардың әрқайсысы көптеген кіші топтардан құралған, олардың барлығы дербес жұмыс істеді. Шайен тайпасының саяси құрылымы одан да жақсы ұйымдастырылған және орталықтандырылған. Кейбір тарихшылар Қызыл Бұлттың жауынгерлерінің саны 4000-қа дейін жететінін болжайды. 1865 жылы Лакота тайпасының жалпы саны шамамен 13 860 адамды құрады. Солтүстік Шайен және Арапахо тайпаларының саны шамамен 3000-ға жуық, олардың жалпы саны шамамен 17 000 еркек, әйел және баладан тұрды. Осы үш тайпаның мыңдаған адамдары Қызыл Бұлтпен бірге Powder River аймағында болған жоқ; ал кейбіреулері соғыстан шет қапты. АҚШ әскерлері сияқты, үнді еркектері де жартылай уақыт жауынгерлер еді. Олар әр жылдың жазы мен күзінде отбасыларын асырау үшін бизон мен басқа аңдарды аулауға көп уақыт жұмсады. Қыстың соңы мен көктемде шөп жасыл түске енгенше және жылқылары солтүстік Үлкен жазықтың қатал қыстарында күшін қалпына келтіргенше, олардың жылдамдығы шектеулі болды. Үнді әскерлерінің тиімділігі олардың бірікпеушілігі мен ұйымдаспауынан төмендеді. Индейлердің қару-жарағы мен оқ-дәрісі аз болды; кейіннен Феттерман шайқасында қаза тапқан 81 әскердің тек алтауы ғана оқтан жараланған, ал олардың екеуі өздеріне-өздері оқ атқан болуы мүмкін. Олардың негізгі қаруы - садақ пен жебе болды. Қысқа (әдетте төрт футтан кем) және берік үнді садағы аттан аң аулауға арналған. Қысқа қашықтықта тиімді болғанымен, оның ағылшынның 180 метрге дейін жететін ұзын садағынан кемі екі есе аз қашықтықта атуға қабілетті болды. Үнді жауынгерлері қарсыластарына 100 метрден астам қашықтықта елеулі зиян келтіруге қабілетті емес еді. Керісінше, солдаттардың Спрингфилд үлгісіндегі 1861 мылтығының тиімді ату қашықтығы 300 метр немесе одан да көп болды. Алайда, Спрингфилд мылтығының ату жылдамдығы садақтан әлдеқайда төмен болды, бұл оның қашықтық артықшылығын толықтай өтеді.

Соғыс

28 маусымда Каррингтон және оның керуені Форт-Реноға жетіп, екі рота (шамамен 100 адам) сол жерде қалдырды. Олар 5-ші АҚШ еріктілерінің екі ротасын (халық арасында "Жаңартқыш Янкилер" атымен танымал) ауыстыру үшін қалды, олар қыс бойы фортта гарнизон болып тұрған. Солтүстікке қарай жылдамдап, 14 шілдеде Каррингтон қазіргі Вайоминг штатындағы Баффало қаласына жақын Пайни Крикке Фил Керни фортын салды. Одан 18-ші полктің екі ротасы солтүстік-батысқа қарай 91 мильге жылжып, 13 тамызда Бихорн өзені бойында үшінші бекет – Форт С.Ф. Смит құрды. Биік жазықтардағы қыс әдетте ерте басталып, қатал болатындықтан, тамыздың ортасы форттар салуды бастау үшін өте кеш болатын. Бірақ Каррингтонның жорығы үлкен механикалық "шөп шабу машинасы" тасымалдау қажеттілігінен баяулады. Қайта толықтырулар мен күшейте түсулермен Каррингтонның жалпы әскері 700-ден аспады, оның 400-і Форт-Кирниде орналасқан. Каррингтон инженер және саяси тағайындама, жауынгерлік тәжірибесі жоқ адам еді. Ол адам күшін жоғары сапалы бекіністер салуға жұмсады. Ол шілде айының ортасында аймаққа келгеннен кейін қысқа дайындалуға тырысты. Вайоминг қысының қаталдығын ескерсек, бұл орынды болды, бірақ оның көптеген кіші офицерлері, шайқасқа асыққандықтан, ашуланды. Көбісі Азамат соғысының қатысушылары еді, бірақ олар үндістермен күресу тәжірибесіне ие емес және жауынгерлерді оңай жеңуге болатынына сенді. 16 шілдеде Дулл Найф және Екі Ай сияқты шайендер тобы Каррингтонды Форт-Ренода көріп, бейбітшілікке ниеттерін білдірді. Олар Қызыл Бұлттың 500 жауынгерімен жақын жерде екенін айтты. Сол күні екі ақ азамат өлтірілді, ал келесі күні Лакоталар жол бойындағы форттарға шабуыл жасады. Қызыл Бұлттың жауынгерлері фортқа жақын күзет бекеттерін бұзып, 175 жылқы мен қашырды қашырып кетті. 200-ге жуық сарбаз 15 мильге созылған ұрыста үндістерді қуды, малдарды қайтарып алуға тырысты, бірақ екі адам қаза тауып, үшеуі жараланды. Фортқа оралғанда, олар үндістер өлтірген алты саудагердің денелерін тапты. 20 шілдеде Қызыл Бұлттың жауынгерлері 37 сарбаз бен азаматтан тұратын керуенге шабуыл жасап, екеуін өлтірді. Олар басқа да азаматтық керуендерге шабуыл жасағаннан кейін Бозман жолындағы азаматтық көлік толығымен тоқтатылды. Каррингтонды азық-түлік пен оқ-дәрімен тек қатаң күзетілген керуендер ғана қамтамасыз ете алды. Келесі апталар мен айларда үндістер Форт-Керниден 6 миль қашықтықтағы орманнан құрылыс ағаштарын кесуге шыққан керуендерге қайта-қайта шабуыл жасады. Қорғану үшін ағаш керуендері үлкен болды, екі параллель қатардан – 24-40 арабадан тұрды және екі жағынан атты сарбаздар күзетімен қамтамасыз етілді. Шабуыл болған жағдайда, арабалар тез арада қоршауға тартылып, қорғанысқа дайындалды. 16 шілде мен 27 қыркүйек аралығында Форт-Керни маңында болған 15 үнді шабуылы салдарынан 6 сарбаз және 28 азамат қаза тауып, бірнеше жүз жылқы, қашыр және ірі қара мал жоғалып кетті. Каррингтонның шөп шабу машинасы да қирады.

Жүз қаза болғандар мен Феттерман шайқасы

1866 жылдың қарашасында капитан Уильям Дж. Феттерман мен Джеймс Пауэлл Форт Фил Керниге 18-ші жаяу әскер штабының гарнизонынан Форт Ларамиге жақын жерде қызметтен босатылған бірнеше офицерлерді алмастыру үшін келді. Каррингтоннан өзгеше, Феттермен Азамат соғысы кезінде көптеген шайқастарда тәжірибе алған. Бірақ оның үндістермен күресу тәжірибесі болмады. Феттерман Каррингтонның стратегиясымен келіспеді, оны "әлсіз" деп атап, "80 адам" берілген жағдайда ол "сиу тайпасының ішінде жүріп өтетінін" мақтанышпен айтты. Кейін Каррингтон өзінің беделін қорғауға тырысқанда осы мақтаныш туралы хабарлады. 6 желтоқсанда ағаш керуенін күзетуге тағайындалған 2-ші кавалерияның C ротасы Қызыл Бұлттың шабуылына ұшырады. Командир, лейтенант Хорас С. Бингем, Лодж Трейл Ридж үстінен кері шегінген кезде оларды қуып барып, қаза тапқандардың арасында болды. Каррингтон офицерлерінің соқырлықпен мұндай үнділік алдауларға ілесіп кетуіне алаңдады. Феттерман Каррингтонның басшылығының тиімсіздігіне ашуланды. Ол Платт департаментінің командирі, генерал Филип Сент-Джордж Кук, гарнизонға қысқы шабуылдық науқан жүргізуді бұйырғанын түсінді. 1866 жылдың 21 желтоқсанында таңертең ағаш керуеніне тағы шабуыл жасалды. Каррингтон 18-ші жаяу әскердің 49 жаяу әскерінен, 2-ші кавалерияның 27 атты әскерінен құралған көмекші топқа бұйрық берді, оның командасын капитан Джеймс Пауэлл басқарды. Пауэлл екі күн бұрын осыған ұқсас әрекет жасаған және үндістерді жотадан қуып шығудан бас тартқан. Алайда, старшинствоны пайдаланып, лейтенант-полковник шеніне ие болған Феттерман көмекші топтың басшылығын сұрады және алды. Пауэлл артта қалды. 18-ші полктің офицері, лейтенант Джордж В. Граммонд, сондай-ақ Каррингтонды сынаған, кавалерияны басқарды, ол лейтенант Бингемнің желтоқсан айының басында қаза болғаннан бері басшысыз қалған. Шабуыл форттан байқалмады, бірақ түскі уақытта форттағылар оқ атысын естіді, алғашқы бірнеше оқтардан кейін бірден қарқынды атыс басталды. Оглала және шайендер тұзаққа түсіргенде, сарбаздар қашып құтыла алмады, ешкім тірі қалмады. Дәлелдер атты әскердің үндістерге шабуыл жасаған болуы мүмкін екенін көрсетті; атты әскердің ең алдыңғы тобының денелері жаяу әскерден кейін қырқадан шамамен бір шақырымдай төменде табылды. Қалдықтарды жинауға жіберілген жерлеу тобы сарбаздар үш топқа бөлініп қаза болғанын хабарлады. Ең алдыңғы және ең тиімділері 16 оқ атқыш Генридің қайталайтын мылтықтарымен және аздаған атты әскермен қаруланған екі азамат болды. Олар аттан түсіп, жартастардың арасына жасырынып алды. Олардың артында, төменгі беткейде, 7 оқ атқыш жаңа Спенсер карабинелерімен қаруланған, бірақ аттарынан ауыр жүктелген және қорғанышсыз қалған көптеген атты әскерлердің денелері болды. Алдыңғы қатарда Феттерман, Браун және жаяу әскерлер тұрды. Олардың қасында Азамат соғысынан қалған ескірген мылтықтары болды; үндістер де ескірген қару-жарақпен қаруланды. Бұл жаяу әскерлер қысқа уақыт бойы жасырын соғысты, бірақ оқ-дәрілері бітіп, олар басып алынды. Генерал Кук дереу Каррингтонды қызметтен босатып, оның орнына бригадир генерал Генри У. Уэсселс тағайындады. Уэсселс 16 қаңтарда екі атты және төрт жаяу әскер ротасымен Форт-Керниге аман-есен жетті. Оның командасындағы бір адам жол жүрісі кезінде мұзға тиіп қайтыс болды. Каррингтон 23 қаңтарда әйелімен және басқа әйелдер мен балалармен, соның ішінде марқұм лейтенант Граммондтың жүкті әйелімен бірге Форт Керниден шығып, Форт Ларамиге сапар кезінде қатты суыққа төтеп берді. Оның 60 сарбазының жартысы тоңазып қалды. АҚШ армиясының қолбасшысы генерал Улисс Грант тек Каррингтонды кінәлауға бейім болған жоқ. Ол Куктың міндетін 1867 жылдың 9 қаңтарында алмастырды. Феттерман шайқасынан кейін үндістер 1866-1867 жылдардың қысында кішігірім топтарға тарады. Осы маусымда қақтығыс басылды. Уэсселс пен оның адамдары Фил Керни фортында қыста қиындықтарға тап болды. Азық-түлік жетіспеді, жылқы мен қашырлардың көпшілігі жем-шөптің жоқтығынан өліп қалды, ал сарбаздар арасында цинга кең таралды. Ол үндістерге қарсы жазалау науқанын тоқтатты. Сәуір айында үндістер Солтүстік Плат өзенінің аңғарында Орегон жолы бойында рейдтер бастады. Журналист Генри М. Стэнли (кейіннен Африкада танымал болды) былай деді: "Қырғындар көбейгендіктен, олар өте қарапайым болып келеді, сондықтан ешкім оларға назар аудармайды". Ең маңыздысы - бұл үндістердің Оңтүстік Вайоминг арқылы өтетін бірінші құрлықтық теміржол құрылысына төндірген қаупі. Феттерман апатынан кейін Бозман жолы мен Форт Ларамиде әскер күштері күшейтілгеніне қарамастан, ресурстар үндістерге қарсы шабуыл жасауға жеткіліксіз болды. Үндістердің достық лакота басшысы Споттейлдің Қызыл Бұлтпен жүргізген бейбіт келісімдері алғашқыда үміт беруші болғанмен, үндістердің уақытты ұстау тактикасы екені белгілі болды. Лакота шілде айында жылдық Күн биін өткізіп, жаңадан қақтығыстарды кейінге қалдырды.

Хейфилд пен Вагон-бокстың жекпе-жегі

1867 жылдың шілде айының соңында лакота және шайендер шабуылдарда екі түрлі бағыт ұстанды. Негізінен шайендер мен арапахолардан құралған күш Монтана штатындағы Бигхорн өзені бойындағы Смит фортына шабуылға жиналды. Ал қалғандары, көбінесе лакота тайпасынан, 145 шақырым қашықтықтағы Фил Керни фортына шабуыл жасауға бел буды. Смит фортының жанында тұратын кроу тайпасы, форттағы сарбаздарды алдағы шабуылдар туралы ескертіп, барлау ақпаратын жеткізіп отырды. 23 шілдеде фортқа подполковник Лютер П. Брэдли басқаратын екі жәй ауылы қосылды, осылайша форттағы сарбаздардың саны 350-ге жетті. Жаңа мылтықтардың атыс жылдамдығы минутына 8-10 оқ, ал ескі мылтықтардың 3-4 оқ болатын. Сонымен қатар, жаңа мылтықтарды жатып, ыңғайлы жағдайда оңай қайта зарядтауға болады. Жаңа Спрингфилд мылтықтарының келуі Феттерман шайқасынан бергі қақтығыстағы ең маңызды өзгеріс болды. Олар сарбаздарға жылдам қайта зарядтауға мүмкіндік берді, бұл сарбаздардың қайта зарядтауға уақыты жетпей тұрып, қорғанысқа шабуылдау тәсілін тоқтатты. Жаңа мылтықтармен сарбаздар қайта зарядтау кезінде жасырынбаққа тығылуға мүмкіндік алды. Смит фортындағы сарбаздардың міндеті – қысқы мал азығы үшін шөп шабуылдарынан азаматтарды қорғау болды. 1 тамыз күні таңертең, Форт Смиттен 5 шақырым қашықтықтағы шөп шабуылында 21 сарбаз және 9 азамат жұмыс істеп жатқанда, жүздеген атты үндістер шабуыл жасады. Сарбаздар мен азаматтар форттың ішіндегі бұрыштары мен ойықтарға тығылды. Күндіз американдық сарбаздар жылдам ату қабілетіне ие мылтықтарымен бірнеше шабуылды тойтарды. Үндістер түстен кейін шабуылды тоқтатты. Американдықтардың арасында екі сарбаз және бір азамат қаза тапты, ал үшеуі жараланды. Үндістер сегіз адамның қаза тапқанын мәлімдеді, ал сарбаздар 18-23 адамды өлтіргенін есептеді. Келесі күні Фил Керни фортының жанындағы Вагондық қораптағы шайқас та осыған ұқсас болды. 26 сарбаз және 6 азамат форттан тыс ағаш кесушілерді сүйемелдеп шықты. 14 вагоннан құралған ауыр ағаш қораптар негізгі кесу орнының жанындағы дөңгелек қоршауда жерге қойылды, ал жүздеген атты үнді жауынгерлері кенеттен пайда болғанда, сарбаздар мен азаматтардың көпшілігі сонда жасырынуға тырысты. Жаңа мылтықтармен қаруланған американдықтар алты сағат бойы үндістерге қарсы тұрып, Фил Керни фортынан келген көмекші күштердің арашалауымен құтқарылды. Қорапта үш американдық қаза тауып, екеуі жараланды, ал ағаш кесушілердің төртеуі 2 шақырым қашықтықта қаза тапты. Вагондық қораптағы шайқас сол кезде "дүниедегі ең үлкен үнді шайқасы" деп жарияланды, үнділердің қазасы 1500-ге дейін жетеді деп есептелді. Тарихшы Джордж Хайдтың айтуынша, үнділердің 6 адамы қаза тауып, 6 жараланған, олар бұл шайқасты жеңіліс деп санамады, себебі олар көптеген қашырлар мен жылқыларды қолға түсірді. Хейфилд және Вагондық қораптардағы шайқастардың нәтижесі үндістерді ірі шабуылдар жасаудан тоқтатты, бірақ олар Бозман жолындағы форттарды мазалауын жалғастырып, сарбаздар мен азаматтарды өлтірді. 7 тамызда үндістер қазіргі Лексингтон, Небраска қаласының жанындағы Плам-Крик маңындағы Юнион Пасифик темір жолының пойзына шабуыл жасады, бұл орын Powder River аймағынан алыс және АҚШ сол кезге дейін бейбіт деп санайтын аймақ болатын. Бұл жағдай үкіметті алаңдатты.

Форт-Ларами келісім-шарты

Хейфилд және Вагон-бокстағы шайқастардағы әскери табыстарға қарамастан, АҚШ үкіметі Қызыл бұлт соғысына әскери емес, бейбіт шешім іздеді. Трансматериктік теміржолды сәтті аяқтау басымдыққа ие болды, және армияның теміржолды да, Бозман жолын да үндістердің шабуылынан қорғауға ресурстары жетпеді. Паудер-Ривер аймағындағы әскери қатысу қымбатқа түсті және нәтиже бермеді, үндістерді бағындыру үшін 20 000 сарбаз қажет болуы мүмкін деген есептер болды. 1868 жылдың көктемінде Форт-Ларамиге бейбітшілік комиссарлары жіберілді. Қызыл бұлт армия Паудер-Ривер форттарын – Фил Керни, С. Ф. Смит және Риноны тастап кеткенше олармен кездесуден бас тартты. 1868 жылдың тамызында федералды әскерлер форттарды тастап, Ларами фортына қайтты. Әскерлер форттардан кеткен күні үндістер оларды өртеп жіберді. Бозман жолы мәңгілікке жабылды. Қызыл бұлт Ларами фортына қараша айында ғана келді. Ол 1868 жылғы Форт-Ларами келісімшартына қол қойды, ол Ұлы Сиу резервациясын, соның ішінде Блэк-Хиллзді құрды. Резервацияға Миссури өзенінен батысқа қарай Оңтүстік Дакотаның барлық жерлері кірді. Солтүстік арапахо өкілдері де келісімге қол қойды. Келісімде Паудер-Ривер аймағы "индіандық жер" деп жарияланды, жаңа резервацияда тұрмауды таңдаған үндістер үшін қорық ретінде, ал Лакота, Шайен және Арапахо тайпалары үшін аңшылық қорық ретінде белгіленді. Ең бастысы, келісімде Қызыл бұлттың талабы көрсетілді: "Ешбір ақ адамға немесе адамдарға Паудер-Ривер елінің" бір бөлігін қоныстандыруға немесе басып алуға рұқсат етілмейді, және ешкім үндістердің келісімінсіз Паудер-Ривер елінен өте алмайды. Лакоталар өз тарапынан резервациядан тыс "кез келген теміржолдың" салынуына рұқсат берді. Олар "оның сыртындағы аумақты тұрақты түрде иемдену құқығынан" бас тарды және "осы резервацияны өздерінің тұрақты мекені деп санайды" деп мәлімдеді. Олар "үйде немесе сапарда жүргендерге шабуыл жасамауға" міндеттенді. Бұл келісім АҚШ пен Лакоталар арасында жасалғанмен, Кроу тайпасы үшін ауыр салдарға әкелді. Лакоталардың Паудер-Ривер өзенінің батыс жағындағы талабын қанағаттандыру үшін АҚШ алдымен 1851 жылғы келісім бойынша осы жерге құқығы бар Кроу тайпасынан оны сатып алуға тиіс болды, содан кейін Лакота тайпасын келесі меншік иесі ретінде мойындауға тиіс болды. Осы себепті Лакотамен келіссөздер жүргізілгенмен қатар, АҚШ Кроу индейлерімен де келісімшарт жасасты. 1868 жылдың 7 мамырында Кроу тайпасы 1851 жылғы келісім бойынша өздерінің жерлерінің үлкен бөлігін АҚШ-қа сатуға келісті. Сатылған аумаққа Лакоталар мен олардың одақтастары келісімсіз бірнеше жыл бойы иелік еткен Кроу тайпасының батыс Паудер-Ривер аңшылық алқаптары да кірді. Кроу тайпасы сондай-ақ Йеллоустоун өзенінің оңтүстік жағында, 1851 жылғы аумағының ортасында орналасқан кішкентай резервацияға қоныстануға келісті. Кроу резервациясына "Батырлардың аңғары" кірді, ақтар оны Кіші Бигхорн өзенінің аңғары деп атады. Понка тайпасы да жаңа Форт-Ларами келісімінің салдарына ұшырады. АҚШ қателігінен Лакота тайпасына Понка тайпасының резервациясына құқық берілді.

Салдары

Лакота үндістерінің Powder River аймағындағы билігі сегіз жылға созылды, бірақ Қара тауларда алтынның табылуына байланысты АҚШ-тың Ұлы Сиу резервациясының жеріне деген қызығушылығы қайта оянды, бұл 1876 жылғы Ұлы Сиу соғысына және келісімшарттың бұзылуына әкелді. 1980 жылғы Жоғарғы Соттың «Америка Құрама Штаттары Сиу ұлты үндістеріне қарсы» ісінде, сот келісімшарт бойынша қамтылған тайпалық жерлерді АҚШ үкіметінің заңсыз түрде иеленгенін және тайпаға өтемақы мен үстеме төленуі керек деп шешті. 2018 жылғы мәлімет бойынша, бұл сома 1 миллиард доллардан асты. 1868 жылы ақтарға таңылған бейбітшілік, Оглала және басқа Лакота тайпаларына тайпааралық соғыстарға қайта назар аударуға мүмкіндік берді. Қараша айында басшы Red Cloud, екі топ мүшесінің қазасына байланысты, Crows тайпасымен күресу үшін АҚШ-тан қару-жарақ сұрады. Лакоталар Понка тайпасына қарсы «ұйымдастырылған шабуылдарын» жалғастырды, себебі «олар Сиу жерінде тұрып жатқан Понка тайпасына наразылық білдірді». 1873 жылғы жазда, АҚШ аумағындағы Республика өзені бойында жаңа келісімшарт бойынша аң аулау құқығын пайдалана отырып, екі ірі Лакота лагері, саяхаттап келе жатқан Пауни тайпасының тобына ірі шабуыл жасады, бұл оқиға кейін Massacre Canyon деп аталды. 1868 жылдан кейін Red Cloud резервацияда өмір сүрді. АҚШ-тың көшіп келушілер санының артуын және технологиялық прогресін көріп, Сиу тайпасын басып тастайтынын сезген Red Cloud, өз халқына әділдік орнату үшін АҚШ-тың Үндістер ісі жөніндегі бюросымен күресуге бейімделді. Ол Лакота тайпасының жазық далалық мәдениетінен резервация жүйесінің шектеулі жағдайларына көшу кезеңіндегі маңызды көшбасшысы болды. Ол үнді соғыстарының барлық ірі Лакота көшбасшыларынан ұзақ өмір сүрді. Ол 1909 жылға дейін өмір сүрді, содан кейін Пайн Ридж резервациясында қайтыс болды және сол жерге жерленді. 1866 жылғы Феттерман шайқасында қаза тапқан Феттерман, Браун және АҚШ сарбаздарының денелері Монтана штатындағы Кроу агенттігіне жақын орналасқан Литтл Бигхорн шайқасының ұлттық монументінің АҚШ Ұлттық зиратына қайта жерленді.