Кіріспе
Мысырдағы Рамзес II ескерткіш ғибадатханасы – фараон Рамзес II-нің ("Ұлы Рамзес", сондай-ақ "Рамзес" және "Рамзес" деп те жазылады) ескерткіш ғибадатханасы (немесе марқұмдық ғибадатханасы). Ол Жоғарғы Мысырдағы Фиван некрополінде, Нил өзенінің батысында, қазіргі Люксор қаласының қарсы жағында орналасқан. Осы жердің қираған қалдықтарын 1829 жылы зерттеп, қабырғалардағы Рамзестің есімдері мен лауазымдарын көрсететін иероглифтерді алғаш рет анықтаған Жан Франсуа Шампольон бұл атауды – немесе кемінде оның француз тіліндегі нұсқасын Rhamesséion – берген. Бұл ғибадатхана бастапқыда Амонның иелігіндегі Фиба қаласымен біріктірілген, Usermaatra setepenraның миллиондаған жылдарға арналған үйі деп аталды. Usermaatra setepenra – Рамзес II-нің тақ аты.
The Ramesseum is the memorial temple (or mortuary temple) of Pharaoh Ramesses II ("Ramesses the Great", also spelled "Ramses" and "Rameses"). It is located in the Theban Necropolis in Upper Egypt, on the west of the River Nile, across from the modern city of Luxor. The name – or at least its French form Rhamesséion – was coined by Jean François Champollion, who visited the ruins of the site in 1829 and first identified the hieroglyphs making up Ramesses's names and titles on the walls. It was originally called the House of millions of years of Usermaatra setepenra that unites with Thebes the city in the domain of Amon. Usermaatra setepenra was the prenomen of Ramesses II.
Тарих
Рамсес II көптеген ғимараттарды өзгертіп, иемденіп алды немесе бастапқыдан салдырды, ал олардың ең сәндісі Жаңа Мемлекет дәуіріндегі патшалық жерлеу салтына сәйкес оның ескерткіш ғибадатханасы болды: жер бетіндегі құдай, перғаунға арналған құдайхана, онда оның есімі өлімінен кейін мәңгі сақталар еді. Деректерде көрсетілгендей, жоба жұмыстары оның билікке келгенінен кейін бірден басталып, 20 жылға созылды. Рамсестің зираттық ғибадатханасы Жаңа Мемлекет ғибадатханасының стандартты қағидаларына сәйкес келеді. Солтүстік-батыс және оңтүстік-шығысқа бағытталған ғибадатхана екі тас пилоннан (шамамен 60 метрлік қақпалар), бірінен соң бірі тұрды, әрқайсысы аулаға апарып соқты. Екінші ауладан кейін, кешеннің ортасында, ішкі киелі орынды қоршаған 48 бағаналы гипостильді зал орналасқан. Бірінші ауланың алдында алып пилон тұрды, сол жағында патша сарайы, ал арт жағында патшаның зор мүсіні көтеріліп тұрды. Дәстүр бойынша, пилон мен сыртқы қабырғалар перғаунның әскери жеңістерін бейнелейтін және құдайлармен байланысын көрсететін суреттермен әшекейленді. Рамсестің жағдайында, шамамен б.з.б. 1274 жылы болған Қадеш шайқасына ерекше мән берілді. Бірақ, қызығы, бірінші пилонның үстіндегі бір тас оның билігінің сегізінші жылы «Шалем» деп аталатын қаланы тонағанын жазған, бұл Иерусалим болуы мүмкін, мүмкін де жоқ. «Пентаур жырларының» канонында бейнеленгендей, ұлы перғаун мен оның әскерінің хаттылардың Қадештен қашқан әскеріне қарсы жеңісін көрсететін суреттер пилон қабырғаларында әлі де көрінеді. Бұл 170 миль (274 км) жер үстімен тасымалданған деген болжам бар. Бұл әлемдегі ең үлкен сақталған алып мүсін (жерінде жасалған мүсіндерді есептемегенде). Дегенмен, Танис қаласында (Солтүстік Мысыр) Рамсестің төрт граниттен жасалған алып мүсінінің сынықтары табылды, олардың биіктігі шамамен 21-28 метрге жетеді. Аменхотеп III-нің (Мемнонның колостары) алты колосының төртеуі сияқты, толық қалдықтары сақталмаған, сондықтан биіктігі расталмаған бағалауларға негізделген. Екінші ауланың қалдықтарына пилонның ішкі фасадының бөлігі және оң жақтағы Озирид портигі кіреді. Үлкен гипостильді залдағы (41 x 31 м) қырық сегіз бағананың отыз тоғызы әлі де орталық қатарларда тұр. Олар патшаның әртүрлі құдайлардың алдындағы әдеттегі көріністерімен әшекейленген. Көк түсті фонға алтын жұлдыздар салынған төбелердің бір бөлігі де сақталған. Бұл сол кездегі ғибадатхана үшін стандартты жабдықталғандық. Жаңа Мемлекет дәуіріндегі әрбір перғаун өзінің алдыңғыларынан көлем және ауқым жағынан озуға тырысқан масштабты ұлғайтуды ескермесек, Рамесей негізінен «Мемнон колостарының» артында тұрған Аменхотеп III-нің қираған ғибадатханасы және Рамесей III-нің Мединет Хабуы сияқты бір үлгіде салынған, Рамесейдің жоспарына ұқсас. Рамесейдің бүгінгі маңыздылығы оның еуропалықтар тарапынан қайта ашылу уақытына және әдісіне байланысты. Рамесей патшаларының тізімі – екінші пилонның қалдықтарында сақталған патшалардың шағын тізімі.
Сақтау
Қоймалар ғибадатхананы үш жағынан қоршап, үш топқа бөлінген. Ең көнесі ғибадатхананың артында орналасқан. Бұл орынның ерекшелігі – саз кірпіштен жасалған нағыз аркалары. Бұл аркалар нақты көлбеу пішіндес виусойлер сияқты емес, тек цемент ерітіндісімен бекітілгендіктен, құлауға бейім және олардың сақталғандары өте аз. Рамесейде Египетте әлі тұрған ең көне арка осы сияқты (шамамен б.з.д. 1300 жыл). Ең көне топтағы әрбір астық қоймасының ұзындығы шамамен 32 метр, ені 3,7 метр, биіктігі 3,5 метр, ал төменгі қабырғасының қалыңдығы 1,5 метр болған. Арканың биіктігі шамамен 2,5 метрде басталып, 40x20x12 см өлшемді саз кірпіштердің төрт қатарынан тұратын күмбездік аркалармен салынған.
Қазба және зерттеулер
Қазіргі египтологияның бастауы 1798 жылдың жазында Наполеон Бонапарттың Мысырға келгенімен байланысты. Бұл, сөзсіз, шетелдік империалистік күштің басып кіруі болғанымен, сол заманның басып кіруі еді және Ағартушылық идеяларымен қаруланған: Наполеон әскерлерімен бірге ғалымдар келді, олардың шөлдің күн астындағы еңбегі кейіннен 23 томдық «Description de l'Égypte» еңбегін дүниеге әкелді. Екі француз инженері, Жан Батист Проспер Жоллои мен Эдуард де Вильерс дю Терраж, Рамесейді зерттеуге тағайындалды, және олар оны б.з.б. I ғасырда Сицилиялық Диодор жазған «Озимандияның қабірі» немесе «Мемнон сарайы» деп атады. Келесі танымал келуші – итальяндық шоумен және инженер, кейін археолог және антиквариат сатушы Джованни Белцони болды. Белцони 1815 жылы Каирге сапар шегіп, Мехмет Әлиге өзінің ойлап тапқан гидравликалық машинасының моделін сатты. Ол жерде британдық бас консулы Генри Солтпен кездесті, ол оны Теба ғибадатханасынан «Жас Мемнон» деп аталатын, Рамесс II-нің екі алып граниттік басының бірін алып, Англияға тасымалдау үшін жалдады. Белцонидің гидравликасы мен инженерлік шеберлігінің арқасында (Наполеонның әскері осыған ұқсас әрекеттен он жылдай бұрын мүлттыққан болатын), 7 тонналық тас бас 1818 жылы Лондонға жеткізілді, онда оны «Кіші Мемнон» деп атады және бірнеше жылдан кейін Британ мұражайында құрметті орынға ие болды. Осы мүсіннің келуіне байланысты туған қызығушылық пен шөлде әлі де тасымалдау қиын басқа құндылықтар туралы тамаша әңгімелер естігеннен кейін, ақын Перси Биш Шелли өзінің «Озимандия» сонетін жазды. Атап айтқанда, Рамесейдегі құлаған алып мүсін қазір Шеллимен ажырамас байланыста, себебі оның иығында Рамесс ІІ-нің тақ аты жазылған картюш бар – User maat re Setep en re, оның бірінші бөлігі Диодор грек тіліне «Озимандия» деп аударған. Шеллидің «ұзын, кесілген аяқтары» археологияға емес, поэзиялық еркіндікке қарыз, ал құмға жатқан «жартылай батып, қираған бет» – бұзылған мүсіннің бір бөлігін дәл сипаттайды. Қолдар мен аяқтар жақын жерде жатыр. Егер ол әлі де тік тұрса, Озимандияның алып мүсіні жерден 19 метр (62 фут) биіктікке көтерілер еді.