Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сиддик Моидин Коя (29 ақпан 1924 – 25 сәуір 1993) – Фиджи саясаткері, мемлекет қайраткері және оппозиция жетекшісі. 1969 жылғы қазан айында партияның негізін қалаушы А. Д. Пателдің қайтыс болуынан кейін, ол негізінен Индофиджилік Ұлттық Федерация партиясының (НФП) басшылығына келді және 1977 жылға дейін осы лауазымда қалды. Кейіннен ол 1984 жылдан 1987 жылға дейін NFP басшысы болып қайта тағайындалды. Коя 1970 жылы Фиджидің Ұлыбританиядан тәуелсіздік алуына жол ашқаны үшін танымал. Ұлттық Федерация партиясы конституцияға маңызды өзгерістер енгізбей тәуелсіздік алу жоспарларына қарсы болды. НФП, әсіресе, барлық сайлаушылардың біртұтас тізімінен жалпы сайлау құқығы арқылы сайланатын заң шығарушы орган құруды қалаған – бұл талапты Фиджидің басты этникалық саясаткерлері қабылдамады, олар парламенттік орындарды түрлі этникалық топтар арасында бөліп, этникалық сайлау тізімдерінен сайлауды қалаған. Сидик Коя өз ізінен келгендеріне қарағанда келісімге келуге көбірек дайын болды және ол өз партиясын және халқын жалпы сайлау құқығымен тәуелсіздікті қабылдауға көндіруде маңызды рөл атқарды.
Siddiq Moidin Koya (29 February 1924 – 25 April 1993) was a Fijian politician, Statesman and Opposition leader. He succeeded to the leadership of the mostly Indo Fijian National Federation Party (NFP) on the death of the party's founder, A. D. Patel, in October 1969, remaining in this post until 1977. He later served a second term as leader of the NFP, from 1984 to 1987. Koya is credited with his role in paving the way for Fijian independence from Britain in 1970. The National Federation Party had been opposing plans for independence without significant changes to the constitution. The NFP, in particular, wanted a legislature to be elected by universal suffrage from a common electoral roll of all voters – a demand rejected by the main ethnic Fijian politicians, who wanted a communal franchise with parliamentary seats allocated among the different ethnic groups, elected from ethnic electoral rolls. Sidiq Koya was more willing to compromise than his predecessor, and he was instrumental in persuading his party and his people to accept independence with a communal franchise.
Жас шағы мен отбасы
Сидик Коя Ба ауданында ата-анасы Үндістанның Керала штатынан көшіп келген, көрнекті мұсылман, индус-фиджилік мапалила тілінде сөйлейтін отбасында дүниеге келді. Ол бастауыш мектептің алтыншы сыныбын ғана бітірді және жоғары сыныптың табалдырығын аттаған емес. Оның әкесі қамысты өсіретін шаруа болғандықтан, ол өзін-өзі жетілдіріп, кейін Лаутокадағы С. Б. Пател заң фирмасында жұмыс істеді. Одан кейін ол Тасмания университетінде заң мамандығын бітіру үшін Тасманияға сапар шекті. Ол әйелі Әминамен бірге үш бала тәрбиеледі: қызы Шахназ және ұлдары Файяз бен Файзал. Кояның алты немересі бар: Алеиша, Бенджамин, Элизабет, Зейне, Акиф және Фархан, олар қазір Австралияда, Канадада және Фиджиде тұрады.
Sidiq Koya was born in Ba District to a prominent Muslim Indo Fijian Mappilah Malayalam speaking family, whose parents emigrated from the Indian state of Kerala. He only went to year six in primary school and never saw the doors of a high school. Being a son of a cane farmer he worked his way up and later worked for the law firm of S. B. Patel in Lautoka. He then travelled to Tasmania to obtain his law degree from the University of Tasmania. He and his wife Amina had three children, daughter Shahnaaz and sons Faiyaz and Faizal. Koya has six grandchildren, Aleisha, Benjamin, Elizabeth, Zane, Akif and Farhaan who now reside in Australia, Canada and Fiji.
Қисан Санг
1956 жылы С. М. Коя "Қысан Сангх" партиясының заң кеңесшісі болған Н. С. Чармерспен серіктестік құрды. Бұл Кояны "Қысан Сангх" иерархиясына жақындатты, және 1957 жылдың 10 ақпанында ол ұйымның вице-президенті болып сайланды. 1958 жылы ол осы лауазымға қайта сайланды. "Қысан Сангх" бастапқыда Кояны құшақ жайып қабылдағанмен, басшы құрамында заң білімі бар адам болмағандықтан, көп ұзамай Коя мен Аёдхья Прасад арасында келіспеушіліктер туындады, Аёдхья Прасад Кояны өзінің басшылығына қауіп деп санады. Аёдхья Прасад Кояны "Қысан Сангх"-тан қуғызып шығарды, бірақ бұған қатты құн төледі, себебі Коя Аёдхья Прасадқа қарсы жұмыстеп, 1959 жылғы Заң шығарушы кеңес сайлауында оның жеңіліске ұшырауына себеп болды.
In 1956, S. M. Koya went into partnership with N. S. Charmers, who was the legal advisor to the Kisan Sangh. This brought Koya closer to the Kisan Sangh hierarchy, and on 10 February 1957 he was elected the Vice President of the organisation. In 1958 he was re elected to the post. Although Koya had initially been accepted with open arms by the Kisan Sangh, which lacked any legally qualified person in its leadership team, differences soon arose between Koya and Ayodhya Prasad, who saw Koya as a threat to his leadership. Ayodhya Prasad managed to get Koya ousted from the Kisan Sangh but paid a heavy price for this as Koya worked against Ayodhya Prasad to have him defeated in the 1959 Legislative Council election.
Кейін Үндістан Фиджидің Маунатул Ислам қауымдастығы
Коя діни және мәдени ұйымдарға үлес қосты. Ол Фиджидегі Оңтүстік Үндістандық мұсылмандарды өкілдік ететін «Тен Индия Маунатул Ислам қауымдастығының» президенті және спикері болды. Кояның отбасы Оңтүстік Үндістанның Керала штатынан шыққан.
Koya also made contributions to religious and cultural organisations. He served as President and Speaker of the Then India Maunatul Islam Association of Fiji, an organisation representing Muslims of South Indian origin in Fiji. Koya's family originated from Kerala, in South India.
Қамыс өсірушілер федерациясы
Коя 1959 жылы Колониалдық қант өңдеу компаниясымен жаңа қант келісімшартын келісу үшін құрылған Қамыс өсірушілер федерациясының негіздеуші мүшелерінің бірі болды. Ол А. Д. Пателмен жақын байланыс орнатып, қант құмыршасы дауы жалғасқан сайын белгілі бір деңгейге көтерілді. Сонымен қатар, ол 1959 жылы Фиджидегі басқа да еңбек дауларына қатысып, ереуілге қатысқан профсоюз жетекшілерін қорғады.
Koya was one of the founding members of the Federation of Cane Growers, formed in 1959 to negotiate the new cane contract with the Colonial Sugar Refining Company. He formed close ties with A. D. Patel and rose to prominence as the sugar cane dispute continued. He also involved himself with other industrial disputes in Fiji in 1959 by defending union leaders involved in strikes.
Заң шығарушы кеңес сайлауы
Федерация комитеті 1963 жылы Азаматтар федерациясының туымен қатысты. Оның үш үміткері, қант қамысы өсірілетін аймақтарда, А. Д. Патель, Джеймс Мадхаван және Кояның өзі болды. Азаматтар федерациясының үш үміткері де сайланды. Коя Бадан Джеймс Шанкар Сингхті 3998 дауысқа 3480 дауыспен тікелей жеңіп, Заң шығару кеңесіне сайланған алғашқы мұсылман атанды. Коя 1964 жылғы 21 маусымда құрылған Федерация партиясының конституциясын жасауға жауапты болды, ол Фиджидегі алғашқы саяси партия болды. Ол 1966 жылғы жалпы сайлауда және 1968 жылғы қосымша сайлауда өз орнын оңай сақтап қалды.
The Federation Committee contested the 1963 under the banner of the Citizens Federation. Its three candidates, in the sugar cane growing areas, were A. D. Patel, James Madhavan, and Koya himself. All three Citizens Federation candidates were elected. Koya narrowly defeated James Shankar Singh of Ba by 3998 votes to 3480 votes, making him the first Muslim to be elected to the Legislative Council. Koya was responsible for drafting the constitution of the Federation Party which came into existence on 21 June 1964, making it the first political party in Fiji. He easily retained his seat at the 1966 general election and the 1968 by election.
Партия басшысы және тәуелсіздікке ұмтылу
1969 жылы А. Д. Пател қайтыс болғаннан кейін Коя Ұлттық федерация партиясының төрағасы болып сайланды. Ол келісімшіл басшылық стилін қабылдады және көп ұзамай Альянс партиясының төрағасы Рату Сэр Камисе Марамен Фиджи тәуелсіздігі туралы келісімге келді. Оның басшылығына партия ішінде қарсы болғандар бар еді, ал жаңа конституция жарияланғаннан кейін ішкі қарсылық күшейді. Фиджи тарихының осы кезеңінде оппозиция жетекшісі Коя премьер-министрге тым жақын деп есептелді.
Following the death of A. D. Patel in 1969, Koya was elected the leader of the National Federation Party. He adopted a conciliatory style of leadership and soon had an agreement with the leader of the Alliance Party, Ratu Sir Kamisese Mara, for independence for Fiji. There were those within his party who had opposed his leadership and with the unveiling of the new constitution the opposition from within gained strength. At this time in Fiji's history, Koya, the opposition leader, was seen as being too close to the Prime Minister.
Ұлттық федерация партиясына бөлінді
Тәуелсіздік алғаннан кейін өткен алғашқы сайлауда, 1972 жылы, ҰФП (Ұлттық Федерациялық Партия) Өкілдер палатасындағы 52 орынның 19-ын жеңіп алды. Кояға партия ішіндегі қарсылық күшейді және 1976 жылға қарай партия екі топқа бөлінді. Мұның себебі, партия мүшелерінің бірі "Ауылшаруашылық жер иелері мен арендаторлар туралы" заң жобасын қолдады, ал Коя мен ҰФП оған ресми түрде қарсы болды. (Коя мен оның жақтастары өзгерістерге қарсы емес, партияның дауыс беруден бас тартуын және осылайша заң жобасын жеңіске жеткізбеуді ұсынды, себебі заң жобасының қабылдануы үшін 75% көпшілік дауыс қажет еді.) 1977 жылдың наурызындағы парламент сайлауында бұл даулар жасырылды. Коя өзінің Ұлттық Федерациялық Партиясын (ҰФП) тар жеңіске жеткізді және премьер-министр болуға мүмкіндігі болды, бірақ партия ішіндегі келіспеушіліктер нәтижесінде генерал-губернатор Рату сэр Джордж Какобау жеңілген премьер-министр Рату сэр Камисе Мараны жаңа үкімет құруға шақырды. Бридж В. Лалдың Джай Рам Реддидің өміріне арналған "Дауылдың көзі" атты кітабында айтылғандай, Ұлттық Федерациялық Партияның барлық 26 мүшесі сол кездегі генерал-губернаторға Кояға қолдау білдіретін қол қойылған хат жіберді. Генерал-губернатор Сакеаси Бутадроканың алаңдады, өйткені ол Мараның көпшілігін жойды, фиджиліктердің дауысының 25% бөлігін өзіне тартып алды және 1977 жылдың 7 сәуірінде Олд-Сува қалалық залында түскі аспапта сөйлеген сөзінде, егер үнді адам премьер-министр болып сайланса, қан төгілетінін уәде берген. Ол өзінің қызыл галстугін көрсетті. ҰФП-дан үкімет құруды сұраған генерал-губернатор пікірін өзгертті және Рату сэр Камисе Мараны премьер-министр етіп тағайындады. Коя мен оның парламенттік фракциясы жексенбі, дүйсенбі, сейсенбі және сәрсенбі күндерін Рату Марадан коалициялық үкімет құруды және премьер-министр болып қалуды өтініш жасап өткізді. Осы төрт күн ішінде "біздің арамыздағы келіспеушілік" байқалмады. Кояға сайлауда ҰФП-ның қайтыс болған басшысының інісі Р.Д. Пател қарсы шықты және аз айырмамен жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйек айындағы екінші сайлау тұйыққа қадалуды шешу үшін өткізілді, нәтижесінде ҰФП екі фракцияға бөлінді, олар "Көкпе" және "Гүл" деп аталды. Коя өзінің парламенттік мандатын Джай Рам Реддиге жоғалтты, ол ҰФП-ның жаңа басшысы болды. Сондай-ақ, Кояның өз партия мүшелерінен сатқындалғаны туралы көптеген қауесет тарады, олар "Гүл" фракциясын құрды, себебі олар премьер-министр болып мұсылманды қаламайтын. Кояның "Көкпе" фракциясы 3 орынды ғана жеңіп алды, ал "Гүл" фракциясы 12 орынды жеңіп алды.
The first elections held after independence, in 1972, saw the NFP win 19 of the 52 seats in the House of Representatives. Opposition to Koya from within the party grew and by 1976 the party was divided into two groups when some members of his party expressed support for the Agricultural Landlord and Tenants Bill, which Koya and the NFP officially opposed. (Koya and his people did not oppose the changes but suggested the party abstain and thus defeat the bill, which required a 75% majority to help it to pass.) The differences were swept under the carpet for the parliamentary elections of March 1977. Koya led his National Federation Party (NFP) to a narrow victory, and would have become Prime Minister, but internal party strife resulted in the Governor General, Ratu Sir George Cakobau, calling on the defeated Prime Minister, Ratu Sir Kamisese Mara, to form a new government. As seen from Brij V Lal's book on the life of Jai Ram Reddy called Eye of the Storm, all 26 members of the National Federation Party sent a signed memo, that is signed by each of them to the then Governor General pledging their support for Koya. The governor General was concerned that Sakeasi Butadroka, the Fijian leader who destroyed Mara's majority by splitting 25% of the Fijian votes, would fulfil his promise made 7 April 1977 at the Old Suva Town Hall in his midday speech that if an Indian was elected Prime Minister Blood would flow. He pointed to his signature red tie. The Governor General who has asked the NFP to form government then changed his mind and appointed Ratu Sir Kamisese Mara as the Prime minister. There was no internal strife as Koya and his Parliamentary Caucus spent Sunday, Monday, Tuesday and Wednesday pleading to Ratu Mara to form a coalition government and to remain Prime Minister. This "strife among us" was not evident in those four days. Koya had been opposed in the election by R. D. Patel, brother of the late leader of NFP and had won by a narrow margin. A second election to resolve the impasse was held in September that year, resulting in a heavy defeat for the NFP after it had split into two factions known as the Dove and Flower factions. Koya lost his parliamentary seat to Jai Ram Reddy, who became the new leader of the NFP. It is also often rumored that Koya had been backstabbed by his own party members who formed the flower faction on the basis that they did not want a muslim as the Prime Minister. Koya's Dove faction had won only 3 seats compared to 12 won by the Flower faction.
ҰҚК-ның басшылығына қайта оралу
1982 жылғы сайлауда NFP қайта бірікті, ал Коя сол жылы өткен жалпы сайлауда өзінің орындығын қайта иеленді. 1984 жылы Жаи Рам Редди отставкаға кеткеннен кейін, Коя NFP-ның жетекшілігіне оралды. Ол дау-дамайдан шет қалып жүрген жоқ, және өзінің жақтастарын артық жақсы көреді деген айыптаудан кейін 1985 жылы маңызды қосымша сайлауда жеңіліске ұшырады. Фиджи Еңбек партиясының (FLP) пайда болуымен NFP беделін жоғалтты, және ол 1987 жылғы сайлау алдында NFP жетекшілігінен кетті, сол кезде NFP Тимоси Бавадра басшылығымен Фиджи Еңбек партиясымен сайлау коалициясын құрды.
The NFP had re united for the 1982 elections and Koya regained his seat in the general election held that year. After the resignation of Jai Ram Reddy, Koya returned to the leadership of the NFP in 1984. He was not far from controversy, and after being accused of favouring his own supporters, lost a crucial by election in 1985. With the emergence of Fiji Labour Party (FLP), the NFP lost ground and he resigned from the leadership of the NFP before the 1987 election, when the NFP formed an electoral coalition with the Fiji Labour Party, under the leadership of Timoci Bavadra.