Кіріспе

Сиддик Моидин Коя (29 ақпан 1924 – 25 сәуір 1993) – Фиджи саясаткері, мемлекет қайраткері және оппозиция жетекшісі. 1969 жылғы қазан айында партияның негізін қалаушы А. Д. Пателдің қайтыс болуынан кейін, ол негізінен Индофиджилік Ұлттық Федерация партиясының (НФП) басшылығына келді және 1977 жылға дейін осы лауазымда қалды. Кейіннен ол 1984 жылдан 1987 жылға дейін NFP басшысы болып қайта тағайындалды. Коя 1970 жылы Фиджидің Ұлыбританиядан тәуелсіздік алуына жол ашқаны үшін танымал. Ұлттық Федерация партиясы конституцияға маңызды өзгерістер енгізбей тәуелсіздік алу жоспарларына қарсы болды. НФП, әсіресе, барлық сайлаушылардың біртұтас тізімінен жалпы сайлау құқығы арқылы сайланатын заң шығарушы орган құруды қалаған – бұл талапты Фиджидің басты этникалық саясаткерлері қабылдамады, олар парламенттік орындарды түрлі этникалық топтар арасында бөліп, этникалық сайлау тізімдерінен сайлауды қалаған. Сидик Коя өз ізінен келгендеріне қарағанда келісімге келуге көбірек дайын болды және ол өз партиясын және халқын жалпы сайлау құқығымен тәуелсіздікті қабылдауға көндіруде маңызды рөл атқарды.

Жас шағы мен отбасы

Сидик Коя Ба ауданында ата-анасы Үндістанның Керала штатынан көшіп келген, көрнекті мұсылман, индус-фиджилік мапалила тілінде сөйлейтін отбасында дүниеге келді. Ол бастауыш мектептің алтыншы сыныбын ғана бітірді және жоғары сыныптың табалдырығын аттаған емес. Оның әкесі қамысты өсіретін шаруа болғандықтан, ол өзін-өзі жетілдіріп, кейін Лаутокадағы С. Б. Пател заң фирмасында жұмыс істеді. Одан кейін ол Тасмания университетінде заң мамандығын бітіру үшін Тасманияға сапар шекті. Ол әйелі Әминамен бірге үш бала тәрбиеледі: қызы Шахназ және ұлдары Файяз бен Файзал. Кояның алты немересі бар: Алеиша, Бенджамин, Элизабет, Зейне, Акиф және Фархан, олар қазір Австралияда, Канадада және Фиджиде тұрады.

Қисан Санг

1956 жылы С. М. Коя "Қысан Сангх" партиясының заң кеңесшісі болған Н. С. Чармерспен серіктестік құрды. Бұл Кояны "Қысан Сангх" иерархиясына жақындатты, және 1957 жылдың 10 ақпанында ол ұйымның вице-президенті болып сайланды. 1958 жылы ол осы лауазымға қайта сайланды. "Қысан Сангх" бастапқыда Кояны құшақ жайып қабылдағанмен, басшы құрамында заң білімі бар адам болмағандықтан, көп ұзамай Коя мен Аёдхья Прасад арасында келіспеушіліктер туындады, Аёдхья Прасад Кояны өзінің басшылығына қауіп деп санады. Аёдхья Прасад Кояны "Қысан Сангх"-тан қуғызып шығарды, бірақ бұған қатты құн төледі, себебі Коя Аёдхья Прасадқа қарсы жұмыстеп, 1959 жылғы Заң шығарушы кеңес сайлауында оның жеңіліске ұшырауына себеп болды.

Кейін Үндістан Фиджидің Маунатул Ислам қауымдастығы

Коя діни және мәдени ұйымдарға үлес қосты. Ол Фиджидегі Оңтүстік Үндістандық мұсылмандарды өкілдік ететін «Тен Индия Маунатул Ислам қауымдастығының» президенті және спикері болды. Кояның отбасы Оңтүстік Үндістанның Керала штатынан шыққан.

Қамыс өсірушілер федерациясы

Коя 1959 жылы Колониалдық қант өңдеу компаниясымен жаңа қант келісімшартын келісу үшін құрылған Қамыс өсірушілер федерациясының негіздеуші мүшелерінің бірі болды. Ол А. Д. Пателмен жақын байланыс орнатып, қант құмыршасы дауы жалғасқан сайын белгілі бір деңгейге көтерілді. Сонымен қатар, ол 1959 жылы Фиджидегі басқа да еңбек дауларына қатысып, ереуілге қатысқан профсоюз жетекшілерін қорғады.

Заң шығарушы кеңес сайлауы

Федерация комитеті 1963 жылы Азаматтар федерациясының туымен қатысты. Оның үш үміткері, қант қамысы өсірілетін аймақтарда, А. Д. Патель, Джеймс Мадхаван және Кояның өзі болды. Азаматтар федерациясының үш үміткері де сайланды. Коя Бадан Джеймс Шанкар Сингхті 3998 дауысқа 3480 дауыспен тікелей жеңіп, Заң шығару кеңесіне сайланған алғашқы мұсылман атанды. Коя 1964 жылғы 21 маусымда құрылған Федерация партиясының конституциясын жасауға жауапты болды, ол Фиджидегі алғашқы саяси партия болды. Ол 1966 жылғы жалпы сайлауда және 1968 жылғы қосымша сайлауда өз орнын оңай сақтап қалды.

Партия басшысы және тәуелсіздікке ұмтылу

1969 жылы А. Д. Пател қайтыс болғаннан кейін Коя Ұлттық федерация партиясының төрағасы болып сайланды. Ол келісімшіл басшылық стилін қабылдады және көп ұзамай Альянс партиясының төрағасы Рату Сэр Камисе Марамен Фиджи тәуелсіздігі туралы келісімге келді. Оның басшылығына партия ішінде қарсы болғандар бар еді, ал жаңа конституция жарияланғаннан кейін ішкі қарсылық күшейді. Фиджи тарихының осы кезеңінде оппозиция жетекшісі Коя премьер-министрге тым жақын деп есептелді.

Ұлттық федерация партиясына бөлінді

Тәуелсіздік алғаннан кейін өткен алғашқы сайлауда, 1972 жылы, ҰФП (Ұлттық Федерациялық Партия) Өкілдер палатасындағы 52 орынның 19-ын жеңіп алды. Кояға партия ішіндегі қарсылық күшейді және 1976 жылға қарай партия екі топқа бөлінді. Мұның себебі, партия мүшелерінің бірі "Ауылшаруашылық жер иелері мен арендаторлар туралы" заң жобасын қолдады, ал Коя мен ҰФП оған ресми түрде қарсы болды. (Коя мен оның жақтастары өзгерістерге қарсы емес, партияның дауыс беруден бас тартуын және осылайша заң жобасын жеңіске жеткізбеуді ұсынды, себебі заң жобасының қабылдануы үшін 75% көпшілік дауыс қажет еді.) 1977 жылдың наурызындағы парламент сайлауында бұл даулар жасырылды. Коя өзінің Ұлттық Федерациялық Партиясын (ҰФП) тар жеңіске жеткізді және премьер-министр болуға мүмкіндігі болды, бірақ партия ішіндегі келіспеушіліктер нәтижесінде генерал-губернатор Рату сэр Джордж Какобау жеңілген премьер-министр Рату сэр Камисе Мараны жаңа үкімет құруға шақырды. Бридж В. Лалдың Джай Рам Реддидің өміріне арналған "Дауылдың көзі" атты кітабында айтылғандай, Ұлттық Федерациялық Партияның барлық 26 мүшесі сол кездегі генерал-губернаторға Кояға қолдау білдіретін қол қойылған хат жіберді. Генерал-губернатор Сакеаси Бутадроканың алаңдады, өйткені ол Мараның көпшілігін жойды, фиджиліктердің дауысының 25% бөлігін өзіне тартып алды және 1977 жылдың 7 сәуірінде Олд-Сува қалалық залында түскі аспапта сөйлеген сөзінде, егер үнді адам премьер-министр болып сайланса, қан төгілетінін уәде берген. Ол өзінің қызыл галстугін көрсетті. ҰФП-дан үкімет құруды сұраған генерал-губернатор пікірін өзгертті және Рату сэр Камисе Мараны премьер-министр етіп тағайындады. Коя мен оның парламенттік фракциясы жексенбі, дүйсенбі, сейсенбі және сәрсенбі күндерін Рату Марадан коалициялық үкімет құруды және премьер-министр болып қалуды өтініш жасап өткізді. Осы төрт күн ішінде "біздің арамыздағы келіспеушілік" байқалмады. Кояға сайлауда ҰФП-ның қайтыс болған басшысының інісі Р.Д. Пател қарсы шықты және аз айырмамен жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйек айындағы екінші сайлау тұйыққа қадалуды шешу үшін өткізілді, нәтижесінде ҰФП екі фракцияға бөлінді, олар "Көкпе" және "Гүл" деп аталды. Коя өзінің парламенттік мандатын Джай Рам Реддиге жоғалтты, ол ҰФП-ның жаңа басшысы болды. Сондай-ақ, Кояның өз партия мүшелерінен сатқындалғаны туралы көптеген қауесет тарады, олар "Гүл" фракциясын құрды, себебі олар премьер-министр болып мұсылманды қаламайтын. Кояның "Көкпе" фракциясы 3 орынды ғана жеңіп алды, ал "Гүл" фракциясы 12 орынды жеңіп алды.

ҰҚК-ның басшылығына қайта оралу

1982 жылғы сайлауда NFP қайта бірікті, ал Коя сол жылы өткен жалпы сайлауда өзінің орындығын қайта иеленді. 1984 жылы Жаи Рам Редди отставкаға кеткеннен кейін, Коя NFP-ның жетекшілігіне оралды. Ол дау-дамайдан шет қалып жүрген жоқ, және өзінің жақтастарын артық жақсы көреді деген айыптаудан кейін 1985 жылы маңызды қосымша сайлауда жеңіліске ұшырады. Фиджи Еңбек партиясының (FLP) пайда болуымен NFP беделін жоғалтты, және ол 1987 жылғы сайлау алдында NFP жетекшілігінен кетті, сол кезде NFP Тимоси Бавадра басшылығымен Фиджи Еңбек партиясымен сайлау коалициясын құрды.