Кіріспе

Неопротерозой дәуірінің екінші кезеңі, ірі мұзданулармен

Криоген (κρύος сөзінен – "суық" және γένεσις сөзінен – "туылу") – геологиялық кезең. Көптеген басқа уақыт кезеңдерінен өзгеше, Криогеннің басталуы жаһандық деңгейде байқалатын және құжатталған оқиғамен байланысты емес. Кезеңнің негізі белгілі бір тау жыныстарының жасымен анықталады, ол бастапқыда 850 миллион жыл деп белгіленген, бірақ 2015 жылы 720 миллион жылға өзгертілді. Бұл жас жайлы болжамдардың әртүрлі интерпретацияға және зертханалық қателіктерге ұшырауы салдарынан түсініксіздік тудыруы мүмкін. Мысалы, кембрий кезеңінің уақыт шкаласы белгілі бір жастан (миллион жыл) жас тау жыныстарына сүйенбейді, ал бүкіл әлем бойынша таралған Treptichnus pedum диагностикалық іздерінің жиынтығына сүйенеді, оларды зертханада терең зерттеулерсіз анықтауға болады. Қазіргі таңда Криоген кезеңінің басталуын белгілейтін жаһандық оқиға туралы бір пікірге келмегендік, бірақ жаһандық мұздану ықтимал үміткер болар еді. Мұздықтар ырғақты импульстармен кеңейіп, тартылып, мүмкін экваторға дейін жеткен. Криоген кезеңі жалпы алғанда кемінде екі ірі жаһандық мұздануға бөлінеді деп саналады. Стуртиан мұздануы 720-660 миллион жыл бұрын болса, Мариноан мұздануы шамамен 635 миллион жыл бұрын, Криогеннің соңында аяқталды. Мұздық тиллиттері Криоген кезеңінде төменгі ендікте орналасқан жерлерде де кездеседі, бұл құбылыс "Қарлы Жер" деп аталатын терең мұздатылған планеталық мұхиттар туралы гипотезаға әкелді. Стуртиан және Мариноан мұзданулары арасында салыстырмалы түрде жылы климат пен оттегі аз мұхиттармен, сондай-ақ теңіздің кеңеюімен сипатталатын "криогендік мұз аралық кезең" болды.

Палеогеография

Криогендік кезең басталғанға дейін, шамамен 750 млн жыл бұрын, Родиния суперконтинентін құраған кратондар жарыла бастады. Мировия суперокеаны жабылуға бет алды, ал Панталасса суперокеаны қалыптаса бастады. Кратондар (болжам бойынша) кейіннен Эдиакаран дәуірінде Паннотия деп аталатын тағы бір суперконтинентті құрады. Эйлс және Янг былай деп мәлімдейді: "Көптеген неопротерозойлық мұздық шөгінділері континенттік шеттер мен ішкі аймақтарда мұздық әсерінен пайда болған теңіздік қабаттар ретінде жиналды". Бүкіл әлем бойынша доломит шөгінділерінің қалыптасуы атмосфералық көмірқышқыл газын азайтуға мүмкіншілік берген. Лаврентия шегінің шамамен 750 млн жыл бұрын жарылуы Солтүстік Америкадағы Рапитан тобының шөгінділерімен, Австралиядағы Стюртианмен бір уақытта болды. Шамамен 650 млн жыл бұрын жарылудың ұқсас кезеңі Солтүстік Америкадағы Ice Brook Formation қалыптасуымен, Австралиядағы Мариноанмен бір мезгілде орын алды. 2009 жылдан бері кейбір зерттеушілер Криогендік кезеңде, мүмкін, ең ерте белгілі губкалардың, демек жануарлардың қазба қалдықтары пайда болғанын алға тартады. Дегенмен, бұл қазбалардың губкаларға жататыны әлі нақты емес, бірақ авторлар мұндай қазбалардың протогубкаларды немесе губка деңгейіндегі организмдердің күрделі микробтық алдын ала түрлерін көрсететін мүмкіндігін жоққа шығармайды. Бұл оқиғаның биологияға әсер еткен-етпегені мәселесі әлі шешілмеген, мысалы, Портер (2000) осы кезеңде қызыл және жасыл балдырлар, страменопильдер, кірпік жалғыздылар, динофлагелляттар және тестті амёбалар сияқты жаңа өмір тобының пайда болғанын ұсынады. Кезеңнің соңы гетеротрофты планктонның пайда болуымен белгіленді, олар бір жасушалы балдырлармен және прокариоттармен қоректенеді, мұхиттардағы бактериялардың басымдығына нүкте қойды. Бір жасушалы балдырлар (Archaeplastida) үлкен әртараптанудан өтті, олардың саны жүз еседен мың есеге дейін өсті.