Кіріспе
Висконсин штатындағы өзен, АҚШ. Фокс өзені – АҚШ-тың Ұлы көлдер аймағындағы Висконсин штатының шығысында орналасқан өзен. Ол Грин-Бейдің басты саласы, ал Грин-Бей арқылы Мичиган көліне құятын ең ірі сала болып табылады. Солтүстік Американың ішкі аймандарындағы еуропалықтардың алғашқы қоныстарының бірі – Грин-Бей қаласы, өзеннің төменгі Грин-Бейдегі сағасында орналасқан. Гидрографтар Фокс өзенін екі бөлікке бөледі: Үстіңгі Фокс өзені, бастауы Оңтүстік-орталық Висконсинде орналасып, солтүстік-шығысқа қарай Виннебаго көліне құяды, және Төменгі Фокс өзені, Виннебаго көлінен солтүстік-шығысқа қарай төменгі Грин-Бейге ағады. Екі бөліктің жалпы ұзындығы 293 шақырымды (182 миль) құрайды. Виннебаго көлі арқылы есептегенде, жалпы ұзындығы 322 шақырымды (200 миль) жетеді. Фокс өзенінің сағасына жақын жерде тіркелген ең жоғары су ағыны 1990 жылдың 3 маусымында секундқа 33 800 куб фут (957 куб метр) құрады. Фокс өзенінің салалары: Ист-Ривер, Фонд-дю-Лак өзені, Вольф-Ривер, Уайт-Ривер, Мекан өзені, Гранд-Ривер және Монтелло өзені.
The Fox River is a river in eastern Wisconsin in the Great Lakes region of the United States. It is the principal tributary of Green Bay, and via the Bay, the largest tributary of Lake Michigan. The city of Green Bay, one of the first European settlements in the interior of North America, is on the river at its mouth on lower Green Bay. Hydrographers divide the Fox into two distinct sections, the Upper Fox River, flowing from its headwaters in south central Wisconsin northeasterly into Lake Winnebago, and the Lower Fox River, flowing from Lake Winnebago northeasterly to lower Green Bay. Together, the two sections give the Fox River a length of 182 mile (293 km). Counting the distance through Lake Winnebago gives a total of 200 mile (322 km). The highest recorded flow on the Fox near its mouth was 33,800 ft3/s (957 m3/s) on June 3, 1990. Tributaries of the Fox River include East River, Fond du Lac River, Wolf River, White River, Mecan River, Grand River, and Montello River.
Атауы
Бұл атауды Луи Жолье мен Жак Марке деген саяхатшылар француз тілінде "Ренард" деп аталған мескваки тайпасының жері арқылы өтетіндіктен берген. "Ренард" – француз тілінде "түлкі" деген мағынаны білдіреді. Меномине тілінде бұл өзен "Қызыл топырақ өзені" дегенді білдіретін Meskwahkīw Sīpiah деп аталады. Хо-Чанк тілінде (Виннебаго, Хоочак, Хоцак) Фокс өзені Нионигера деп белгілі. Ла Саль сапарластарының бірінің айтуынша, бұл өзенге Какалин өзені делінген.
Демография
Жағалау бойында Ошкош, Нина, Менаша, Апплтон, Литтл-Чут, Кимберли, Комбинед-Локс және Каукауна сияқты қалалар мен ауылдар тізбегі орналасқан. Ошкоштан басқа, Виннебаго көліне жақын Үстіңгі Фокс өзенінде орналасқан қалалар мен ауылдар «Фокс қалалары» деп аталады. Мичиган көліне құятын Төменгі Фокс өзенінің бойымен солтүстікке қарай, Виннебаго көлінен басталып, Мичиган көліне жеткенше Де-Пере және Грин-Бей қалалары (көл жағасында орналасқан), сондай-ақ Ашваубенон және Аллуэз ауылдары жатыр; олар Фокс өзені аңғарында орналасқанымен, бұл қалалар мен ауылдардың тобы өзін «Фокс қалалары» деп атамайды.
Тарих
Мұздықтардың еріп, Висконсиннің көп бөлігін жапқаннан бері Фокс өзені бірнеше ежелгі американдық мәдениеттерді қадағалап, балық шаруашылығы, су құстары, жабайы күріш, орман және су үшін маңызды болды. Археологтардың сөзінше, жергілікті халықтар Фокс өзені аймағында б.з.д. 7000 жылдан бері өмір сүрген. 17 ғасырдың соңында еуропалықтар қоныстанғанға дейін Фокс өзені мен Грин-Бей жағалауында бүгінгі Висконсин штатында тұратын шамамен 25 000 американдықтардың жартысы тұрған. Фокс өзеніне алғашқы болып жеткен еуропалықтар француздар болды, олар 1634 жылы Жан Николе деген саяхатшымен бастады. 1673 жылы саяхатшылар Жак Маркетт пен Луи Жолиет каноэмен өзенге Портажға дейін көтерілді. Олар мұнда Фокс өзенінен Висконсин өзеніне дейін қысқа жолмен өтіп, содан кейін Миссисипи өзеніне қарай каноэмен жүрді. Олар Ұлы көлдер мен Миссисипи өзені арасындағы маңызды су жолын құрды – Фокс-Висконсин су жолын. Еуропалықтар келгенге дейін американдықтар бұл жолды ұзақ уақыт пайдаланған болуы мүмкін, өйткені олардың Миссисипи өзенімен байланысты кең ауқымды сауда жолдары болған. Франция Американы отарлаған кезде, бұл жолды тері саудагерлері жиі пайдаланған. Фокс өзенінде үй салған француз канадалықтары алғашқы ұлттың әйелдеріне үйленді, олардың ұрпақтары аналарының аналық мәдениетінде тәрбиеленіп, тайпалармен байланысты болды. Канадада Солтүстік Қызыл өзенінің метистері ортақ мәдениетіне байланысты ерекше этнос ретінде танылды. Компания Грин-Бейді Чикагоға бәсекелес болатын портовый қала ретінде құруды жоспарлаған, Фокс-Висконсин су жолын Мичиган көлі мен Миссисипи өзені арасындағы негізгі кеме жолына айналдыруды көздеген. Алайда, бұл мақсатқа қол жеткізілмеді, өйткені Жоғарғы Фокс өзені бөгеттер мен арналарды қазудан кейін де кеме қатынасы үшін тым жақсы болды. Сонымен қатар, өзен арқылы өтетін көлдер жылдың бес айында мұздап жатты. > Сондықтан Фокс өзені қуатты пилорамалар салуға өте қолайлы болды, осылайша Фокс өзені аймағы қағаз өнеркәсібімен танымал болды. Бұл индустрияландырудың жағымсыз салдары қағаз фабрикаларының қауіпті қалдықтарын құйып тастауы болды. Бұл улағыш қалдықтардың экологиялық зиянын жою үшін Фокс өзенін тазалауға көп күш жұмсалды. Өзендегі химиялық заттарды арнадан шығару 2009 жылдың 28 сәуірінде басталды, ал жазда 2009 жылдың тамызында жабылу жұмыстары басталды. Тазалау жобасы 2020 жылы аяқталды және шамамен 1 миллиард долларға бағаланды. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен Висконсин табиғи ресурстар департаменті тазалау жобасы аяқталғаннан кейін көп жылдар бойы Фокс өзенін бақылайтын болады. АҚШ үкіметі мен Висконсин штаты 2010 жылдың 14 қазанында тоғыз қағаз өндіруші компания мен екі муниципалитетке қарсы PCB тазалауға төлемегендері үшін сотқа шағымданып, талап қойды. Сотқа тартылған компаниялар NCR Corporation, Appleton Papers, CBC Coating, Kimberly Clark, Menasha Corporation, NewPage Corporation, Glatfelter, U.S. Paper Mills (Sonoco) және WTM (Wisconsin Tissue Mills) болды. Сотталған жергілікті органдар Апплтон қаласы мен Нина-Менаша канализациялық комиссиясы болды. Бірнеше келісімдерге қол жеткізілді, олар тазалау жобасының және басқа да қалпына келтіру жұмыстарының көп бөлігін жауапты тараптар төлегенін растады. 2019 жылы қол жеткізілген келісім бойынша NCR Corporation, P. H. Glatfelter Company және Georgia Pacific Consumer Products LP компаниялары болашақтағы барлық тазалау жұмыстарының құнын өтеуге міндеттенді. 19 ғасырдың соңынан бастап үлкен кемелердің Фокс өзеніне кіруіне мүмкіндік беру үшін өзен түбіндегі шөгінділерді қазып шығарды. Ластанған шөгінділер 1960 жылдан бері жергілікті батпақтарды толтыру үшін пайдаланылып келеді, бұл жануарлар мен өсімдіктерге зиян келтірді. 1978 жылдан кейін ол Ренард аралы деп аталатын, сондай-ақ Бүйрек аралы деп белгілі жағалаудағы инженерлік аймақты құру үшін пайдаланылды. Ренард аралы 2015 жылы жабылып, оның меншік құқығы 2017 жылы Браун округіне берілді. Жерге бірнеше жоспар ұсынылды, оның ішінде оны Ұлттық эстуарлық зерттеу резерватына айналдыру. Фокс өзені аңғарындағы жануарлар дүниесінде құстар, мысалы, шұбар қаздар мен канада қаздары, сондай-ақ балықтар, мысалы, шұбар балықтар бар. 1950 жылдарға дейін Фокс өзенінің бөліктері демалыс мақсатында пайдаланылды. Бірақ бұл ұзаққа соқпады, өйткені судың сапасы нашарлап, судың денсаулыққа зиянды екені анықталды. Виуваш штатының жолы Ошкош қаласының орталығынан Бут де Морт көліне дейін шамамен 6 км қашықтықта Фокс өзенінің бойымен өтеді.
Балық аулау
Балық аулау өзендегі өмірдің маңызды бір бөлігі болды, өйткені өзен бойында көптеген балық шаруашылықтары құрылды. Бұл қысқа мерзімге созылды, бірақ судың ластануы және балықтың азаюы салдарынан тез шектелді. Балықтың қанша және қандай түрі аулануы мүмкін екендігіне қатысты шектеулер енгізілді. Фокс өзені балық аулаудан бірнеше штаттық рекордтарды көрсеткен. Қазіргі таңдағы рекордтар жолақты бас, қысқа мұрынды балық және солтүстік шошқабалықтың өзенде ауланған үлкен салмағына тиесілі.