Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мормон кітабындағы тайпа
Tribe in the Book of Mormon
Яредтіктер (/dʒ/ær/ə/d/aɪ/t/) – соңғы күндердің қасиеттілері ежелгі Америкаға қоныстанған төрт халықтың бірі (нефиттер, ламандықтар және мулекиттермен бірге). Мормон кітабы (әсіресе Етер кітабында) Яредтіктерді Яредтің және оның інісінің ұрпақтары деп сипаттайды, олар Вавилон мұнарасы тұсында өмір сүрген. Мормон кітабына сәйкес, олар теңдесі жоқ кемелермен мұхит арқылы қашып, Америкада ежелгі өркениет құрған. Қазіргі археология Яредтіктердің немесе тағы үш топтың бар екенін растайтын ешқандай дәлел тапқан жоқ.
The Jaredites ('/dʒ//ær//ə//d//aɪ//t/) are one of four peoples (along with the Nephites, Lamanites, and Mulekites) that the Latter day Saints believe settled in ancient America. The Book of Mormon (mainly its Book of Ether) describes the Jaredites as the descendants of Jared and his brother, who lived at the time of the Tower of Babel. According to the Book of Mormon, they fled across the ocean on unique barges and established an ancient civilization in America. Mainstream archaeology has found no evidence of the existence of Jaredites or any of the other three groups.
Эфир кітабы
Мормон кітабында айтылғандай, яредтілер – Яредтің, оның інісінің, олардың жақын туыстары мен достарының ұрпақтары. (Кейіннен Жозеф Смит осы іністі Махонри Морианкумер деп атады.) Бабыл мұнарасы тұрғызылған кезде, барлық елдердің тілдері шатастырылғанда, Құдай Яредтің тілегін қабылдап, оның халқының тілін шатастырмады. Оларға уәде етілген жер де берілді. Құдай осы халықты шөл арқылы жетектеп, ақырында теңізді "баржаларда" кешіп өтуге бағыттады. Кемелер тығыздалып, су өткізбейтін және толқындармен шайылып кетпеу үшін жасалған. Қажет болған жағдайда кемелердің ішіне сырттан ауа алынды. Олар өздерімен бірге жануарлар мен азық-түлік алып келді. Осы керемет сапардың ұзақтығы 344 күнге созылды. Саяхаттарында олар өздерімен бірге бал араларын да алып келді, яредтілердің тілінде олар "дезерет" деп аталды. Сонымен қатар олар тұқымдарды да әкелді. Етер – Яредтің ұлдарының бірінен бастау алған патшалық әулеттің соңғы өкілі. Алғашқы патша тұсында яредтілердің құрылысына дейін тыныштық пен гүлденудің сирек кездесетін кезеңдері болды. Осы бейбітшілік патшалық тақ үшін күрес, азамат соғысы және зұлым патшалардың билікке келуімен үзіліп отырды. Яредтілердің тарихы Яред пен оның інісінің монархия зұлымдыққа алып келеді деген қорқынышын растады. Мормон кітабында яредтілердің құрылысынан бұрын екі миллионнан астам халқы бар өркениетке жеткендігі айтылады. Олар Лехи мен Иерусалимнен келген басқа да босқындар Америкаға келген шақта өздерін-өздері жойды. Етердің болжамы орындалды: соңғы яредті патшасы Кориантумр өз әулетінің толық құрылысын көріп, қалған яредтілердің таралуын және жерді мұраға алу үшін келген басқа халықтың келуін көрді.
According to the Book of Mormon, the Jaredites are the descendants of Jared, his brother, their immediate family, and their friends. (Joseph Smith later identified the brother of Jared as Mahonri Moriancumer.) At the time of the Tower of Babel, when the tongues of all nations were confounded, the Lord acceded to the desires of Jared, and his people's language was not confounded. The people were also granted a land of promise. The Lord guided the people through the wilderness and were eventually directed to cross the sea in "barges". The vessels were sealed and watertight and able to be swamped by waves without sinking. Air was obtained from outside the vessels, as needed. They also brought with them animals and food. The recorded length of the miraculous trip was 344 days. Among other things they carried in their voyage were honeybees, which, in the language of the Jaredites were called "deseret". Additionally, they brought seeds. Ether is the last in the royal line that began with one of the sons of Jared. From the time of the first king to the destruction of the Jaredites, there were only occasional periods of peace and prosperity. The times of peace were interrupted by intrigue over the throne, civil war, and the accession of wicked kings. The history of the Jaredites confirmed the fears of Jared and his brother that a monarchy would lead to evil. The Book of Mormon claims that the Jaredites grew to become a civilization that exceeded two million people just before its destruction. They finally destroyed themselves about the time Lehi and the other refugees from Jerusalem arrived in America. A prophecy of Ether was fulfilled: the last Jaredite king, Coriantumr, lived to see both the total destruction of his entire house, the scattering of the remaining Jaredites, and the arrival of another people to inherit the land.
Мормон кітабындағы басқа сілтемелер
Этер кітабынан басқа Мормон кітабында Кориантумрдың Мулекиттер тарапынан табылғаны айтылады. Кейін Нефиттер Мулекиттермен кездесіп, оларға Нефи тілін үйретті. Мулекиттер оларға Кориантумрдың олармен бірге тұрғаннан кейін тоғыз айдай уақыттан соң қайтыс болғанын хабарлады. Нефит пайғамбары Мосия I патша Кориантумр туралы мәліметтер жазылған ою-өрнектермен бір үлкен тасты аударуға қол жеткізді. Ал Морони кейінірек Жаредиттердің тарихының қысқартылған нұсқасын Мормон кітабына «Этер кітабы» деп қосты.
Outside the Book of Ether, the Book of Mormon relates that Coriantumr was found by the Mulekites. The Nephites later encountered the Mulekites and taught them the Nephite language. The Mulekites told them that Coriantumr had died some nine months after he had come to live with them. The Nephite prophet King Mosiah I was able to translate a large stone with engravings that gave an account of Coriantumr. An abridged account of the Jaredite records was later included by Moroni, as the Book of Ether, in the Book of Mormon.
География
Мормон кітабында қандай мұхиттан өтілгені нақты көрсетілмеген. Хью Ниблидің "Жардедтер болған" және "Жардедтер әлемі" атты еңбектері Тынық мұхитын жақтаса, ал Милтон Р. Хантер Атлант мұхитын жақтайды. Мормон кітабында Жардедтік өркениеттің орналасқан жері де нақты айтылмаған, тек олар нефиттердің "Солтүстікке қарай Жер" деп атаған аймағының солтүстігінде болғандығы көрсетілген. Мормондар арасында Жардедтіктер мен Нефиттердің Жаңа дүниеде қай жерде орналасқандығы туралы пікірталас бар. Жозеф Смит Жардедтіктердің "Американың көлді аймағына" келгенін, ал "Нефиттер қазіргі Орталық Американы қамтитын, барлық қалалары бар, тар мойынның маңында мекендегенін" айтқан.
The ocean crossed is not specified in the Book of Mormon. Hugh Nibley's There were Jaredites and The World of the Jaredites argue for the Pacific Ocean, but Milton R. Hunter argues for the Atlantic Ocean. The location of the Jaredite civilization is also not specified in the Book of Mormon except that it was north of a narrow neck of land in what was called the "Land Northward" by the Nephites. The New World location of the Jaredites and Nephites is a subject of disagreement among Mormons. Joseph Smith indicated that the Jaredites arrived in "the lake country of America" and that "the Nephites lived about the narrow neck of land, which now embraces Central America, with all the cities that can be found."
Хамның ұрпақтары
Кейбір ертедегі Әйгілі Ұлылардың ішінде, Апостол Парли П. Пратт, яредтілердің Хамның ұрпақтары екеніне сенді. Бұл сенімге олардың Бабыл мұнарасының жанында пайда болғандығы және Хам ұрпақтарымен байланысты аймақ саналатын Нимрод аңғарына алғашқы қоныс аударулары себеп болды.
Some early Latter Day Saints, including Apostle Parley P. Pratt believed the Jaredites were descendants of Ham, based on the group's origins near the Tower of Babel, and initial migration into the Valley of Nimrod, an area associated with the descendants of Ham.
Ольмектер
Мормондық ақтаушылардың кейбіреулері яредтілер мен ольмектер арасында маңызды параллельдер бар екенін айтты. Мысалы, бір ғалым ежелгі американдық тарихшы Фернандо де Альва Кортес Икстлильхокиттлдің еңбектерінде үлкен мұнарадан Мезоамерикаға келген бір топ адам туралы жазылғанын мәлімдеді. Икстлильхокиттл жазғандай, бұл халық Мексика шығанағының жағалауындағы елдің солтүстік бөлігінде мекен еткен. Басқа ЛДЖ зерттеушілері, мысалы, В. Винсент Кун, жергілікті аңыздарға сілтеме жасап, Орталық Америкаға алғашқы көшпендер "Солтүстік Америкадан" құрлық және қайықпен келгенін айтады. Филис Кэрол Олив яредтік цивилизациясын Ұлы көлдер аймағындағы ежелгі мәдениеттермен салыстырады.
Some Mormon apologists have argued for substantial parallels between the Jaredites and the Olmecs. For example, one scholar asserted that writings an ancient Native American historian, Fernando de Alva Cortés Ixtlilxochitl, wrote about a group of people who came from the great tower to Mesoamerica. Ixtlilxochitl wrote that the people lived in an area in the northern parts of the land, along the Gulf Coast of Mexico. Other LDS researchers, such as W. Vincent Coon, point to native legends and suggest that the earliest immigrants to Central America migrated by land and boat from "northern America". Phyllis Carol Olive compares Jaredite civilization to ancient cultures of the Great Lakes region.
Адена
Басқа географиялық теориялар яредтілердің Солтүстік Американың Адена мәдениетімен бір дәуірде болғанын ұсынады.
Other geographic theories propose that the Jaredites were contemporay with the North American Adena culture.