Кіріспе

Мормон кітабының кітабы – Геламан кітабы. Геламан кітабы Мормон кітабын құрайтын кітаптардың бірі. Бұл мәтін Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысы ішіндегі шіркеулер, оның ішінде Иса Мәсіхтің Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) үшін қасиетті саналады. Кітап шамамен б.з.д. 50 жылдан б.з.д. 1 жылға дейінгі нефиттер мен ламандықтар тарихын жалғастырады. Онда нефиттер арасындағы саяси тәртіпсіздіктер мен Гадиантон тонаушылары деп аталатын жасырын қарсылық білдірушілер тобының құрылуы талқыланады. Геламанның ұлы Геламан біраз уақыт нефиттерге жетекшілік етеді, ал оның ұлдары Нефи мен Лехи ламандықтарға сәтті миссияға шығады. Нефи үйіне оралғанда, пайғамбарлық қабілеттерін пайдаланып, бас судьяны өлтіргенді дұрыс анықтап, үш жылға созылған ашаршылықты нефиттерге жібереді. Мормоннан ауытқудан кейін Геламан кітабы Самуил ламандықтың Мәсіхтің тууы мен өліміне дейін болатын белгілер туралы болжамымен аяқталады. Геламан кітабы сыртқы және ішкі қақтығыстар, құпия ақпарат, нефиттердің нәсілшілдігі және Мормонның тарихқа деген көзқарасы сияқты тақырыптарды қамтиды.

Қорытынды

Мормон кітабындағы оқиғаларға сәйкес, Хеламан кітабының оқиғасы б.з.б. 501 жылы орын алады. Хеламан кітабы Хеламан, Алманың немересінің есімімен аталады. Кітаптың алғашқы үш тарауы оның өміріне арналған. Хеламанның ұлы Нефи кітаптың қалған бөлігінде маңызды рөл атқарады. Хеламан кітабының 12 тарауын Мормон өзі құрастырып, өңдеген. Оқиғалар эпизодтық түрде баяндалады. Хеламанның 5-тарауындағы керемет оқиғалар көптеген ламандықтардың Мормон кітабының христиан дініне айналуын көрсетеді. Хеламан кітабының алғашқы бөлігінде құпия қоғам, көбінесе «құпия біріккендік» деп аталатын, нефиттер арасында саяси тәртіпсіздік тудырады. Пахоранның ұлы, сондай-ақ Пахоран атымен, жаңа бас судья сайлауында жеңіске жетеді. Паанчи және оның ізбасарлары құпиялылыққа ант ішіп, Пахоран ұлын өлтіреді. Бірнеше айдан кейін ламандық әскері нефиттердің астанасын басып алады, бірақ нефиттер оны қайтарып алады. Хеламанның ұлы Хеламан жаңа бас судья болып сайланады. Пахоранды өлтірген топ Хеламанды өлтіруге тырысады, бірақ тыңшылар оның жолына тосқауыл қойып, өлтірушіге қол жеткізбейді. Топ шөлге қашып кетеді және олар «тоналғандар тобы» деп аталады. (1-2 тараулар) Хеламан кітабының екінші бөлімі нефиттердің технологиялық дамуы, ламандықтармен соғыс және ламандықтарға уағыз айту кезеңін қамтиды. Хеламан нефиттерге басшылық етеді, олар кеме қатынасын дамытып, солтүстікке қарай кеңейеді, байлыққа ие болып, мақтанға бөленеді. Хеламан қайтыс болады, ал оның ұлы Нефи бас судья болады. Нефиттер жеріндегі келіспеушіліктер ламандықтармен соғысқа алып келеді, онда Морония олардың жерінің жартысын басып алады. Нефи бас судьялық қызметтен кетіп, ағасы Лехимен бірге нефиттер мен ламандықтарға уағыз айтуға барады. Ламандықтар оларды нефит жерінде тұтқындап алады. Періштелер мен от тірегі пайда болады, олардың болуы көрермендердің тәубесін оятып, олар ламандықтарды тәубеге келтіреді, олар бейбіт түрде нефит жерлерін тастап кетеді. Гадиантондық тоналғандар қайтып келіп, сот орнында Нефидің орнын басқан Сезорамды өлтіреді. Осы уақытта ламандықтардың адалдығы артып келеді. (3-6 тараулар) Хеламан кітабының үшінші бөлімінде Нефи нефиттер мен олардың болашағы туралы пайғамбарлық айтады. Нефи алты жылдық миссиядан кейін үйіне оралғанда, оның болмаған кезінде нефиттердің зұлымдыққа толып кеткенін көреді. Ол нефиттердің құрылуы жақын екенін айтады. Ол бас судьяның ағасынан өлтірілетінін айтады, бұл пайғамбарлық расталған. Ол ағасы бас судьяны өлтіргенін мойындамайтынын, бірақ оның плащының жиегіндегі қан оны танытатынын айтады. Нефиттер екіге бөлінеді. Құдай Нефиге «Өз сөзіңе сәйкес» барлық нәрсені істеуге күш береді. Нефи елге үш жылдық ашаршылық жібереді, көптеген адамдар сеніміне оралады, ал Нефи жаңбырды қайтару үшін дұға етеді. Гадиантондық тоналғандар күшейе түседі. (7-11 тараулар) Хеламан кітабының соңғы бөлімінде ламандық Самуил нефиттердің 400 жыл ішінде жойылатынын пайғамбарлық етеді. Ол олардың ақшаны пайдаланып болашақтарын қамтамасыз ету әрекеттері сәтсіз аяқталатынын уәделейді. Егер нефиттер тәубе етпесе, олардың әйелдері мен балалары азапталып, қайтыс болады дейді. Ол Исаның дүниеге келуі мен өліміне байланысты белгілер мен кереметтерді болжайды. Нефиттер оның пайғамбарлықтарын қабылдамайды. (13-16 тараулар)

Соғыс және дау-дамай

Геламан кітабының қысқаша алғы сөзін Мормон кітабының баяндамасына сәйкес, Омниден кейінгі кітаптардың редакторы Мормон жазған. Мормон Геламан кітабын "соғыстар мен дау-дамайлар" туралы деп сипаттаған. Брант Гарднердің айтуынша, Мормонның алты томдық түсіндірме кітабының мақсаты теологиялық, тарихи емес. "Дау-дамайлар" ішкі қақтығыстарды, ал "соғыстар" сыртқы қақтығыстарды білдіреді. Мормон, Нефидің көрісін орындау үшін, дау-дамайларға назар аударған болуы мүмкін. Нефи "соғыстар және соғыс туралы қауесеттерді", сондай-ақ "жердегі соғыстар мен дау-дамайларды" көрген. Гарднер үшін Мормон Нефидің көрісін орындау ғана емес, сонымен қатар Мәсіхтің келуі – үлгі екенін көрсетуге тырысады, және оған соғыс пен дау-дамайдың алдын ала болғанын және болатынын көрсетеді. Геламанда Гадиантон тонаушылары Мормон кітабының мәтінінде алғаш рет айтылады, бұл Мормон кітабының қалған бөлігіне маңызды нефиттік құпия бірлестіктердің қайта-қайта келетін мысалы. Максвелл институтының ғалымы Ким Мэтисонның айтуынша, Геламанның қарама-қайшылықтары нефиттердің үнемі дұрыс емес нәрселерге назар аударатынын көрсетеді. Олар өздерінің рухани құлдырауын байқамай, байлықтарын көбейтіп, әскери күштерін арттырып жатыр. Құрбылықтың құпия амалдары, кісі өлтірушілер және Құдаймен рухани байланыс сияқты маңызды жайттар жасырын. Бригам Янг университетінің діни білім беру бөлімінің бұрынғы деканы Роберт Дж. Мэтьюс, нефиттер мәдениетінде адамдардың көпшілігі жамандықты таңдағандықтан, үкімет еркін үкімет түрі болғанымен, жемқорлыққа ұшырағанын байқады. Биліктегілер кедейлерді елемеуге және заңға деген жалпы жеккөрушілікке ұшырады. Мормон кітабының анықтамалық жолдасы, LDS шіркеуінің баспасы Deseret Book-та Джон Таннер Геламандағы "жамандықты таңдағандар жақсылықты таңдағандардан көп" деген үзіндіге ерекше назар аударады.

Нефиттік расизм

Хеламан Самуилдің Мәсіх туралы пайғамбарлық айтуымен және нефиттердің Самуилдің пайғамбарлығын қабылдамауымен аяқталады. Самуил Мәсіхтің қайта тірілуі туралы емес, оның тууы мен өлімінің белгілеріне назар аударды. Грант Харди өзінің "Түсіндірмелі Мормон кітабында" Самуил ламандық болғандықтан, нефиттердің нәсілшілдігі оны қабылдамауына ықпал еткен болуы мүмкін деп жазады. Мэтисон болса, нефиттердің нәсілшілдігі Самуилді қабылдамауына себеп болса, ал өздерін ламандықтармен салыстыруға құштарлығы оларды жасаған қателіктеріне шын ниетпен өкінуден алшақтатты дейді.

Мақтаныш циклі

Мормонның Хилламан 12-ші тараудағы тыйырмасында, ол туралық пен туралықсыздықтың айналымын сипаттайды. Ол бір халықтың туралығы – ең маңызды тарихи сұрақ екенін, экономикалық өсім сияқты факторлардың халықтың туралығына тигізетін әсерін екінші орынға қоятынын айтады. Таннердің пікірінше, Мормон өзінің түсіндірмесіне «осылай көреміз» деген сөздерімен назар салады, ал оның «циклдік үлгінің толық түсіндірмесі» Хилламан 12-де кездеседі. Харди бұл «мақтаныш циклін» Хилламанның негізгі ерекшеліктерінің бірі деп сипаттайды. Гүлденген нефиттер мақтанға беріліп, Құдайды ұмытады, бұл олардың құлдырауына себеп болады. Олар мойынсұнып, Құдайға қайтадан құлшылық етеді және қайтадан гүлденеді. Харди бұл оқиғаны Киелі кітаптағы Төрешілер кітабындағы ұқсас циклмен салыстырып, Хилламандағы жалпы өкініштің үлкен рөл атқаратынын атап көрсетеді. Мормон кітабының толық баяндамасында бұл цикл Исаның жерге келгенінен кейін 200 жылға дейін үзіледі.