"Мормон" терминінің мағынасы мен тарихы

Кіріспе

Мормон сөзі көбінесе соңғы күнгі қасиеттілердің дініне қатысты ұғымдарды білдіреді.

"Мормон" сөзі ең көп қолданылатыны – мормондыққа мойынсұнушы, оның ісін ұстанушы, ізбасары немесе қайта жаңғыртушы христиандық діннің мүшесін атау үшін қолданылады. "Мормон" сөзі көбінесе, нақтырақ айтқанда, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің (LDS Church) мүшесін білдіреді, ол көбінесе, бірақ дәл емес, "Мормон шіркеуі" деп аталады. Бұған қоса, "мормон" термині мормон фундаментализмінің салыстырмалы түрде шағын секталарының кез келгеніне, сондай-ақ, негізін қалаушы Джозеф Смиттен кейін Бригам Янгты мұрагер ретінде мойындайтын соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының кез келген тармағына сілтеме жасай алады. "Мормон" термині мормонизм дінін, сондай-ақ оның мәдениетін, кітаптарын және өнерін білдіреді. Бұл термин 1830 жылы жарық көрген "Мормон кітабынан" шыққан, ал дін оны Киелі кітапқа қосымша қасиетті мәтін деп санайды. Оның жақтастары бұл кітапты Құдайдың сыйы мен күшімен Смит ежелгі жазбадан аударған деп сенеді. Мәтін – құлаған және жоғалған Американың байырғы халқының тарихын баяндайтын ежелгі жылнама, оны пайғамбар-тарихшы және батыр Мормон мен оның ұлы Морони, нефиттердің соңғы өкілдері жинақтаған. "Мормон" термині 1830 жылдары Смит құрған шіркеудің мүшелеріне дінге жат адамдар тарапынан қолданылды, себебі ерте сенушілер өздерін "Мәсіх шіркеуі" және "қасиеттілер" деп атады, бұл терминология шамамен бірнеше шақырым қашықтықтағы Кемпбеллиттердің де қолданған термині болды. Сондықтан, Кемпбеллиттер сияқты, сырттан келгендер бұл жаңа діни қозғалысты басқа христиан секталарынан ажырату үшін "мормон" терминін қолданды. Кейіннен, дін мүшелері "мормон" терминін қабылдады. Содан бері әртүрлі конфессиялар "мормон" терминін өздеріне тиесілі етуге немесе одан алшақтауға тырысып келеді.

Терминнің шығу тегі

Мормон термині Мормон кітабының атауынан алынған, бұл кітапты жақтаушылар қасиетті деп санайды және оның алтын тақташалардан аударылғанына сенеди, ал оның орны періште Жозеф Смитке ашылған және 1830 жылы жарияланған. Мормон кітабының мәтініне сәйкес, Мормон сөзі Мормон жерінен шыққан, онда пайғамбар Алма ізгі хабарды уағыздап, жаңа мүмін болғандарды суға батырып, дұға еткен. Мормон – бұл жердің атымен аталып, 4-ші ғасырдағы пайғамбар-тарихшы болған, ол өз ата-бабаларының көптеген жазбаларын Мормон кітабына жинақтап, қысқартқан. Соңғы күндердің қасиеттілері бұл кітапты Иса Мәсіхтің пайғамбарлары мен ізбасарлары шамамен б.з.д. 2600 жылдан б.з. 420 жылға дейін Америкадағы Колумбқа дейінгі өркениеттермен Құдайдың қарым-қатынасын сөзбе-сөз жазылған дерек деп санайды. Кітапта Иса Мәсіхтің Америка халқына үйреткен нақылдары, сондай-ақ, қайта тірілгеннен кейін Нефи халқының арасындағы Мәсіхтің жеке қызметі жазылған. Мормон шіркеуі Мормон кітабының Иса Мәсіхтің тағы бір куәгері екенін, «Киелі кітаппен тең қатар қасиетті жазба» екенін үйретеді. Мормондық және мормонит терминдері бастапқыда 1831 жылы Огайо және Нью-Йорктегі газет редакторлары немесе авторлары «Алтын кітаптың жақтаушылары» қозғалысының өсуін сипаттау үшін ойлап тапқан сипаттамалық терминдер болған. Тарихшы Ардис Паршалл 1831 жылғы жаңалықты келтіреді, ол LDS шіркеуінің құрылған алғашқы жылында жарияланған: «Сіздің газетіңіздің алтыншы санында мен мормониттер деп аталатын адамдардың сектасы туралы хабарламаны көрдім; және олардың негізін қалаушы Жозеф Смит кішінің толық тарихы сіздің қауымыңызға қызықты болуы мүмкін деп ойлаймын, мен сол жаман алдамшының мінез-құлқы туралы бірнеше ой айтуға тырысамын». Мормон термині бір-екі жылдан кейін мормониттің қысқартылған түрі ретінде пайда болды. 1840 жылдары мормон көшбасшылары бұл терминді өздеріне қатысты қолданды, бірақ көшбасшылар 1833 жылдан бастап бұл терминді кейде қолданған. Бұл термин 1844 жылға дейін, Джек Мормон термині пайда болған кезде, қозғалысқа жақсы көзбен қараған мормон емес адамдарды сипаттау үшін де, жағымсыз мағынада қолданыла бастады. Осы уақыттан бері Мормон термині көбінесе жағымсыз мәртебесін жоғалтты, өйткені ол қайтадан қолданысқа енді. LDS шіркеуінің тарихшысы Мэттью Боуменнің сөзіне сәйкес, 19-шы ғасырдың соңына қарай бұл термин кеңінен қолданылды.

The term Mormon is taken from the title of the Book of Mormon, a text adherents consider sacred and believe was translated from golden plates whose location was revealed by an angel to Joseph Smith and which was published in 1830. According to the text of the Book of Mormon, the word Mormon stems from the Land of Mormon, where the prophet Alma preached the gospel and baptized converts. Mormon—who was named after the land—was a 4th century prophet–historian who compiled and abridged many records of his ancestors into the Book of Mormon. The book is believed by Latter Day Saints to be a literal record of God's dealings with pre Columbian civilizations in the Americas from approximately 2600 BC through AD 420, written by prophets and followers of Jesus Christ. The book records the teachings of Jesus Christ to the people in the Americas as well as Christ's personal ministry among the people of Nephi after his resurrection. The LDS Church teaches that the Book of Mormon is another witness of Jesus Christ, "holy scripture comparable to the Bible". The terms Mormonismand Mormonite were originally descriptive terms invented in 1831 by newspaper editors or contributors in Ohio and New York to describe the growing movement of "proselytes of the Golden Bible". Historian Ardis Parshall quotes an 1831 news item, appearing within the first year of the LDS Church's founding, as reading, "In the sixth number of your paper I saw a notice of a sect of people called Mormonites; and thinking that a fuller history of their founder, Joseph Smith, Jr., might be interesting to your community I will take the trouble to make a few remarks on the character of that infamous imposter." The term Mormon developed as a shortened version of Mormonite a year or two later. By the 1840s the term was adopted by Mormon leaders to refer to themselves, though leaders occasionally used the term as early as 1833. The term also started to be used pejoratively sometime before 1844 with the coinage of the term Jack Mormon to describe non Mormons sympathetic to the movement. Since that time the term Mormon has generally lost its pejorative status, as it became reappropriated. According to LDS Church historian Matthew Bowman, and by the end of the 1800s it was broadly used.

Халықтық қолданысы

Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысындағы бірнеше айырылыстар ондаған діни ұйымдардың құрылуына әкелді, олардың әрқайсысы өздеріне қолайлы терминологияны пайдаланады. Бүгінде «мормон» термині көбінесе ең ірі діни ұйымның, ЛДС шіркеуінің мүшелеріне қатысты қолданылады, бірақ 2018 жылдан бері бұл шіркеу «мормон» терминін сілтеме ретінде қабылдамайды. Екінші ең ірі секта, Мәсіх қауымы да «мормон» терминін Бригамдық секталардағы көп әйел алу практикасымен байланысты болғандықтан қабылдамайды. Кішігірім секталар, соның ішінде мормон фундаментализмін ұстанатындар да бұл терминді жиі пайдаланады. ЛДС шіркеуінің үлкендігі мен ықпалына байланысты, «мормон» терминінің қалай қолданылатыны туралы пікірталасқа басымдық береді. «Мормон» терминін мормон фундаментализмін ұстанатындар жиі қолданады, олар көп некеге сеніп, оны іске асырады және өздерін ЛДС шіркеуінің нағыз мұрагерлері деп санайды немесе ЛДС шіркеуінің мүшелері арасында жасырынады. Көп әйел алудан және мормон фундаментализмінен алшақтау үшін, 2018 жылдың тамызына дейін Иса Мәсіх шіркеуі «мормон» термині тек өзіне және оның мүшелеріне ғана қатысты болуы керек деген позицияны қабылдады, ал бұл терминді қабылдаған басқа жақтастарға емес. Олар бұрын қолданылған, қазір ескірген AP Stylebook-тан келтірілген мысалды келтірді: «Мормон термині [Джозеф] Смит қайтыс болғаннан кейін болған бөліністен пайда болған басқа Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеулеріне дұрыс қолданылмайды». ЛДС шіркеуі 2018 жылдың тамызынан бері барлық баспасөз және басылымдар енді оны «Мормон шіркеуі» деп немесе жақтастарын «мормондар» деп атамауын сұрап келсе де, журналистер мен журналист емес адамдар бұл терминді әлі де шіркеудің және мормон фундаменталистерінің жақтастарын қысқаша атау үшін және олардың көп әйел алу тарихының ортақтығына байланысты пайдаланады.

LDS шіркеуінің артықшылық берген қолданысы

ЛДС шіркеуінің қалаулы терминологиясы уақыт өте келе өзгерді. Әртүрлі кезеңдерде шіркеу мормон атауын қабылдап, бір діндегі басқа секталардың мормон деп аталуына қарсы болды. Ал кейбір уақыттарда шіркеу мормон атауын өте шектеулі жағдайларда ғана қолданды, немесе мүлдем қабылдамады. 2010 жылға таяу ЛДС шіркеуі мен оның мүшелері «мормон сәтін» бастан кешірді. Бұл оқиға Митт Ромнидің 2008 және 2012 жылғы АҚШ президентіне сайлау кампаниясы және 2011 жылғы «Мормон кітабы» атты Бродвей мюзиклі арқасында ұлттық назарға ілікті. Көптеген бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілігіп, жағымсыз стереотиптерге тап болған шіркеу «мормон» лақап атын «Мен мормонмын» атты халықаралық жарнамалық кампаниясы (2010-2018), «Мормондармен танысыңыз» (2014) фильмі және mormon.org және mormonandgay.org сияқты веб-сайттар арқылы белсенді түрде қолдады. 2018 жылы Рассел М. Нельсон шіркеу президенті болғаннан кейін шіркеу тағы да бағытын өзгертті. 2018 жылдың тамызында Нельсон өзіне және оның мүшелеріне қатысты «мормон» сөзін қолдануға қарсы күшті күш салуға уәде берді, «Мормон шіркеуі» сияқты атаулардың Иса Мәсіхке өрескел тиетінін және «шайтанның үлкен жеңісі» екенін айтты. 2018 жылы ЛДС шіркеуі стильдік нұсқаулық жариялады, онда толық атауды алғаш рет қолданғаннан кейін «Шіркеу», «Иса Мәсіх шіркеуі» немесе «қайта жаңғырған Иса Мәсіх шіркеуі» терминдерін пайдалануға кеңес берілді. Шіркеу тарихшысы Боуменнің сөзіне сүйенсек, «қайта жаңғыру» термині бастапқы христиан дінінің ескіргенін білдіреді, ал тек мормондар ғана нағыз христиандықты ұстанады. АҚШ-та ЛДС шіркеуі діни қызметтерге қатысты «мормон» сауда белгісін тіркеуге өтініш берді. Алайда, АҚШ патент және сауда белгісі кеңсесі бұл өтінішті қабылдамады, себебі «мормон» термині тым жалпы екенін және ол қызметтік белгі емес, пресвитериан немесе методист сияқты шіркеудің белгілі бір түрін білдіретінін мәлімдеді. Өтініш 2007 жылдың 22 тамызында тоқтатылды. Жалпы алғанда, Интеллектуалдық резервте «мормон» терминімен байланысты 60-тан астам сауда белгісі бар. ЛДС шіркеуінің позициясына қарамастан, 2023 жылы «мормон» және «ЛДС» терминдері шіркеу ішінде де, одан тыс жерлерде де негізгі шіркеу мүшелерін көрсету үшін, ал «Фундаменталистік мормон» немесе «Фундаменталистік ЛДС» терминдері фундаменталистік топтардың мүшелерін көрсету үшін жиі қолданылады. Бұл жүйеде «Юта мормондары» тобы Бригам Янгты қазіргі Юта штатына ерген мормондардың көп әйелділік емес ұйымдарын қамтиды. ЛДС шіркеуі осы топтардың ішіндегі ең ірісі болып табылады, 2022 жылдың желтоқсанындағы мәліметтер бойынша бүкіл әлемде 17 002 461 мүшесі бар және бастапқыда Ютада орналасқан жалғыз топ. «Миссури мормондары» тобына Ютаға бармауды шешкен және қазіргі уақытта штаб-пәтері Джозеф Смит Жаңа Иерусалимнің болашақ орны ретінде белгілеген Миссуриде орналасқан көп әйелділік емес топтар кіреді. Бұл ұйымдарға Мәсіхтің қауымы, Мәсіх шіркеуі (Құдай үйі), Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі және басқалары кіреді. «Көп әйелділікпен айналысатын мормон» тобына қай жерде тұрғанына қарамастан, қазіргі уақытта көп әйелділікпен айналысатын топтар кіреді. Ең бастысы, бұл санатқа соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіхтің фундаменталистік шіркеуі (FLDS Church) және Апостолдық Біріккен Бауырластар (AUB) кіреді. «Басқа мормон» тобына штаб-пәтері Юта немесе Миссуриде емес және көп әйелділікпен айналыспайтын топтар кіреді, мысалы Иса Мәсіх шіркеуі (Бикертонист) және Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (Странгайт). «Юта мормондары» және «Миссури мормондары» терминдері әртүрлі топтардың штаб-пәтерлерінің орналасқан жерінен басқа ештеңені білдірмейді, өйткені «Юта мормондары» және «Миссури мормондары» топтарының көпшілігі енді АҚШ-тың осы штаттарында тұрмайды. Юта халқының көпшілігі ЛДС шіркеуінің мүшелері болғанымен, оның мүшелерінің көпшілігі АҚШ-тан тыс жерде тұрады, ал «Миссури мормондарының» көпшілігі Миссуриде тұрмайды.

The terminology preferred by the LDS Church has varied over time. At various points, the church has embraced the term Mormon and stated that other sects within the shared faith tradition should not be called Mormon. At other times, the church has rejected the term Mormon altogether except in extremely limited uses. Around 2010, the LDS Church and its members experienced a "Mormon moment" in which they were thrust into the national spotlight by Mitt Romney's 2008 and 2012 campaigns for President of the United States and the 2011 Broadway musical titled The Book of Mormon. Facing media attention and abundant negative stereotypes, the church actively fostered its "Mormon" nickname with a multinational I'm a Mormon ad campaign (2010 2018), the film Meet the Mormons (2014), and websites like mormon. org and mormonandgay. org. In 2018, the church reversed course again after Russell M. Nelson became church president. In August 2018, Nelson announced a renewed effort to discourage the use of the word "Mormon" in reference to itself and its members, saying that terms like "Mormon Church" offended Jesus and were a "major victory for Satan". In 2018, the LDS Church published a style guide that encourages the use of the terms “the Church,” the “Church of Jesus Christ” or the “restored Church of Jesus Christ” as shortened versions after an initial use of the full name. According to church historian Bowman, 'the term “restored” refers to the idea that the original Christian religion is obsolete, and Mormons alone are practicing true Christianity.' In the United States, the LDS Church has applied for a trademark on Mormon as applied to religious services; however, the United States Patent and Trademark Office rejected the application, stating that the term Mormon was too generic, and is popularly understood as referring to a particular kind of church, similar to Presbyterian or Methodist, rather than a service mark. The application was abandoned as of August 22, 2007. In all, Intellectual Reserve owns more than 60 trademarks related to the term Mormon. Despite the LDS Church's position, the terms Mormon and LDS in 2023 remain widely used both inside and outside the church to refer to members of the main church and "Fundamentalist Mormon" or "Fundamentalist LDS" to refer to members of fundamentalist splinter groups. In this scheme, the "Utah Mormon" group includes the non polygamous organizations descending from those Mormons who followed Brigham Young to what is now Utah. The LDS Church is by far the largest of these groups, with a December 2022 membership count totaling 17,002,461 worldwide and the only group to initially reside in Utah. The "Missouri Mormon" groups include those non polygamous groups that chose not to travel to Utah and are currently headquartered in Missouri, which Joseph Smith designated as the future site of the New Jerusalem. These organizations include Community of Christ, Church of Christ (Temple Lot), Remnant Church of Jesus Christ of Latter Day Saints, and others. "Polygamy Practicing Mormon" groups are those that currently practice polygamy, regardless of location. Most notably, this category includes the Fundamentalist Church of Jesus Christ of Latter Day Saints (FLDS Church) and the Apostolic United Brethren (AUB). "Other Mormon" groups include those that are not headquartered in Utah or Missouri and do not practice polygamy, such as The Church of Jesus Christ (Bickertonite) and the Church of Jesus Christ of Latter Day Saints (Strangite). The terms Utah Mormon and Missouri Mormon cannot be interpreted to mean more than the location of the various groups' headquarters, as the majority of members of "Utah Mormon" groups and "Missouri Mormon" groups no longer live in either of these US states. Although a majority of Utahns are members of the LDS Church, it has a worldwide membership with the majority of its members outside the United States; and most "Missouri Mormons" do not live in Missouri.

Мормон кітабындағы мағына

Мормон кітабының бет аттары "Мормон кітабы: Мормонның қолымен жазылған жазба" деп басталады. Кітапта Мормонның 1000 жылға жуық жазбаларды жинақтағаны және өмірінде болған оқиғаларды баяндағаны айтылады. Мормон кітабының көп бөлігі осы жинақтан және оның жеке жазбаларынан тұрады. Дегенмен, Мормон есімі Мормон кітабында жер-су атасы ретінде де қолданылады (мысалы, Мормон сулары). 1:5 тармағында: "Мен, Мормон, Нефидің ұрпағымын (әкемнің аты Мормон еді)", – делінген, ал 1:12 тармағында: "Мен Мормон деп аталдым, себебі Мормон жерінің атымен аталдым, сол жерде Алма халық арасында шіркеу құрды, иә, олардың бұзылуынан кейін олардың арасында құрылған алғашқы шіркеу" делінген. Осы тармақтарға сүйене отырып, соңғы күндердің киелілері ғалымы Дэвид Лэмб Мормон кітабының атын "Келісімді қайта орнату кітабы" деп түсіндіреді: [Пайғамбар] Мормон әкесінің құрметіне есім қойылмаған; ол Мормон жерінің құрметіне аталған. Ол ата-анасынан өзінің тегі туралы білген және Мормон есімімен байланысты қасиетті мағынаны түсінген. Әкесі де сол себепті Мормон деп аталған болуы мүмкін. 3 Нефи 5:12-де ол Мормон есімінің символдық тұрғыдан Алма мен оның халқы Мормон жерінде жасаған келісімді қайта орнатумен тең екенін нақты көрсетеді. Мормон кітабының кіріспесін зерттегенде, оның басты мақсаты – Израиль үйіне келісімдер туралы білімді қайта орнату екенін көреміз. Бұл Мормон есімінің нефиттерге келісімді қайта орнату орнымен байланысты болғаны туралы түсінікке салмақ қосады. Шындығында, Мормон есімі келісімдерді қайта орнату тұжырымдамасымен біртұтас болды. Осы түсінікке орай, Мормон кітабы адамның есімімен аталмаған. Ол келісім қайта орнатылған жердің атымен аталған. Символдық тұрғыдан Мормон кітабының аты – "Келісімді қайта орнату кітабы".