Кіріспе

Мормонизмде Джозеф Смитқа келген періште Мормони періштесі (/m//oʊ/'/r//oʊ//n//aɪ/) – соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының негізін қалаушы Джозеф Смиттың 1823 жылғы 21 қыркүйектен бастап көптеген рет оған келгенін хабарлаған періште. Смит айтуынша, Мормони періште Нью-Йорк штатының батысындағы үйіне жақын жерде жерленген алтын тақташалардың сақшысы болған, ал соңғы күнгі қасиеттілер бұл тақташалар Мормон кітабының бастауы екеніне сенеді. Соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының діни доктринасындағы маңызды тұлға, Мормони оның архитектурасы мен өнерінде елеулі орын алады. Смиттен басқа, Үш куәгер және тағы бірнеше куәгерлер 1829 жылы Мормониді көру арқылы аян алғанын мәлімдеді. Соңғы күнгі қасиеттілер Мормониді Мормон кітабындағы пайғамбар және батыр Мормонимен бір адам деп санайды, ол алтын тақташаларға соңғы жазған. Мормон кітабында Мормони періштесі Колумбтан бұрынғы батыр болып, алтын тақташаларды жерлегені айтылады. Ол қайтыс болғаннан кейін, 1820 жылдары Смитты олардың орналасқан жеріне жетелеуге міндеттелген періштеге айналды. Смит айтуынша, ол алтын тақташаларды аударғаннан кейін Мормониге қайтарды және 1838 жылға дейін Мормони осы тақташаларды өзінде сақтап тұрды.

Ангелдің аты мен жеке басы

Періште аты туралы екі түрлі пікір бар. Бастапқыда Смит оның есімін атамай, тек "бір періштеге" сілтеме жасаған. Осылайша, Люси Мак Смит 1831 жылы ағасына жазған хатында Морониді тақташаларды жерлеген адам ретінде сипаттайды, бірақ оны Смитке алтын тақташаларды аударуға мүмкіндік берген, аты аталмаған "қасиетті періште" ретінде көрсетпейді. Смит 1832 жылғы тарихында өзіне "Құдайдың періштесі" келгенін айтады, ол Мормон кітабының пайғамбары "Морониді" алтын тақташаларды соңғы жазған адам ретінде есімдерін атайды; алайда, Смиттың баяндамасында періште өзін Морони деп атады ма, жоқ па, ештеңе айтылмаған. Смит 1835 жылы "Ділімдер мен келісімдердің" бірінші басылымын дайындағанда періште Морони екенін анықтады, онда ол Екінші Келуден кейін жерге келіп, өзімен және Оливер Каудеримен қасиетті шарап ішетін бірнеше періштелерді тізімдеді. Олардың арасында: "Морони, оны саған жібердім, ол Мормон кітабын ашып береді, онда мәңгілік Ізгі хабарымның толықтығы бар; оған мен Ефраим таяғының жазбаларының кілттерін тапсырдым". 1838 жылдың шілдесінде Смит шіркеудің "Елдерлер журналына" сұрақ-жауап түрінде келесі мақаланы жазды: 4-сұрақ. Мормон кітабын қалай және қайдан алдың?<p>Жауап. Мормон кітабының аудармасы үшін пайдаланылған тақташаларды Манчестердегі төбеде, Онтарио округінің Нью-Йорк штатында жерлеген Морони, қайта тірілген күйде маған көрініп, олардың қайда екенін айтты және оларды қалай алуға болатынын түсіндірді. Алайда, 1838 жылдың 2 мамырында, Смиттың "Елдерлер журналындағы" мәлімдемесінен бірнеше ай бұрын, ол періштелерден алған көріністері туралы егжей-тегжейлі баяндаған шіркеу тарихын диктанттауды бастады. Бұл мәтінде Смит періштеге "Нефи" деп ат қойды, бұл Мормон кітабының алғашқы баяндаушысының есімі. Смиттың 1838 жылғы "Нефи" деп атауы 1838 жылғы тарих 1842 жылы Смит өзі редакциялаған "Times and Seasons" журналында және "Millennial Star" журналында жарияланғанда өзгеріссіз қалды. Соңғысында редакциялық мақалада 1823 жылғы көрініске сілтеме жасалып, "Нефи періштесінің ұлы қызметі мен хабары" мақталады. 1851 жылы Смит қайтыс болғаннан кейін (1844), "Нефи" деп атау қайталанды, өйткені Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) "Бағалы інжу-маржанның" алғашқы басылымын шығарды. Ол 1853 жылы Смиттың анасы Люси Мак Смит ұлының тарихын жариялағанда да қайталанды. Әрі қиындық тудыратыны, Үш куәгердің бірі мен Сегіз куәгердің төртеуінің анасы Мэри Уитмер алтын тақташаларды көріп, оны оған періште көрсеткенін айтты, ол оны әрқашан "Нефи бауырлас" деп атады, ол Смит айтқан періште болған жоқ па, әлде басқа періште ме, белгісіз. Дегенмен, Смиттың періште "Морони" екенін айтқан басқа мәлімдемелеріне және бұрынғы және кейінгі басылымдарға сүйене отырып, көптеген соңғы күнгі қасиеттілер Смиттың 1838 жылы періштеге Нефи деп ат қоюын қате деп санайды, мүмкін көшірушінің немесе кейінгі редактордың қателігінен туған. LDS Church шығарған Смиттың 1838 жылғы тарихының нұсқасында, сондай-ақ сол конфессия "Бағалы інжу-маржан" деп жариялаған бөлігінде редакторлар "Нефи" деген атауды "Морони" деп өзгертті. Мәсіхтің қауымы түпнұсқалық әңгімені, соның ішінде "Нефи" деген атауды жариялайды, бірақ "Морони" дегенді түсіндірме ретінде қосады.

Сипаттама

Смит өзінің бір тарихында оны "жарық періштесі" деп сипаттаған, оның үстінде "өте нәзік ақ түсті кең көйлек болған. Бұл мен көрген кез келген жерден асып түсетін ақ түс еді. Оның қолдары жалаңаш, ал білектерінен жоғары да жалаңаш еді. Оның көйлегі ғана емес, бүкіл тұлғасы сөзбен айтып жеткізуге болмайтын сұлулыққа толы еді". Смиттің әпкесі Кэтриннің айтуынша, періште "Жозеф өмірінде бұрын-соңды көрмегендей ақ киім киген және белбеумен белді байлаған. Ол оның қолдарын және білектерін көрді, олар таза және ақ болды".

Теологиялық мәні

Оның Евангелияны қалпына келтірудегі маңызды рөліне байланысты, соңғы күндердің қасиеттілері Морониді әдетте "жер бетінде тұратын адамдарға, және әрбір ұлтқа, руға, тілге және халыққа мәңгілік Евангелияны жариялау үшін" иеленген періште деп таниды. Морони періштесінің керней тартып тұрған бейнесі LDS шіркеуінің ресми емес символы ретінде жиі қолданылады. Морони кейбір Мормон кітабының басылымдарының мұқабасында бейнеленген. Көптеген LDS храмдарының шатырында оның мүсіні орнатылған, көбінесе мүсіндер шығысқа қаратылған. 2007 жылы LDS шіркеуі жарнамадағы Морони періштесінің суреті шіркеудің тіркелген тауарлық белгісін бұзғанын мәлімдеді.

Атаудың теориялық шығу тегі

Грант Палмер періште Моронидің атына қатысты пікір білдіріп, Смит сол кезде танымал болған капитан Уильям Киддтің картасынан немесе әңгімелерінен Комор аралындағы Морони қаласы туралы оқыған болуы мүмкін деп болжайды. Кейіннен дінтанушы Хью Нибли Мормон кітабындағы "mor" сөзінің египеттік сөз екенін, және "жақсы көрілген, ізгі, барлық жақсы және қалаулы нәрсе" деген мағынаны білдіретінін айтты.

Мүсіншілер

Наувоо ғибадатханасы – періште мүсінімен тәжді салынған алғашқы Ахыр Заманның қасиетті ғибадатханасы. Бұл періште, ресми түрде Морони деп танылмаған, алтын жалатылған кернейі бар металлдан жасалған ауа райының көрсеткіші болды. Оны Уильям Уикс (Наувоо ғибадатханасының сәулетшісі) жобалап, 1846 жылдың қаңтарында орнатқан. Мүсін бір қолында ашық кітап, екіншісінде керней ұстап, көлденең ұшып тұрған күйде бейнеленген. Кирус Даллин алғашқы Морони періштені жасады. Бұл мүсін 1892 жылдың 6 сәуірінде, ғибадатхананың бағышталу салтанатында Солт-Лейк ғибадатханасына орнатылды. Даллинның дизайны – керней ұстап, тік тұрған, шапан мен бас киім киген, қадірлі неоклассикалық періште. Оның биіктігі 3,8 метр, түпнұсқасы балғамен соғылған мыстан жасалған және 22 каратты алтынмен қапталған. 2020 жылдың 18 наурызында Солт-Лейк ғибадатханасындағы Морони періштенің мүсіні ұстап тұрған кернейі 5,7 балдық жер сілкінісі салдарынан жерге құлады. Торлейф С. Кнафус 1930 жылдары Даллин періштенің көшірмесін жасады, бірақ оның мүсіні көп жылдар өткен соң ғана ғибадатханаға орнатылды. 1983 жылы осы періштенің бейнесі Айдахо-Фолс ғибадатханасына (8-ші жұмыс істейтін ғибадатхана) және Атланта ғибадатханасына (21-ші жұмыс істейтін ғибадатхана) орнатылды. 1953 жылы Лос-Анджелес ғибадатханасына орнатылған Миллард Ф. Малиннің періштесі екінші Морони періштесі мүсіні ретінде танымал. Оның періштесі алюминийден құйылған, биіктігі 4,7 метр, салмағы 953 килограмм. Оның сыртқы келбеті үндістерге ұқсас, майя стиліндегі плащ киген және сол қолында алтын тақталарды ұстап тұр. Авард Фэрбенкс үшінші Морони періштесі мүсінін жасады, ол 1974 жылы ашылған Вашингтон қаласының ғибадатханасына орнатылды. Бұл періште бір метрлік модель ретінде Италияға жіберілді, онда оның көлемі ұлғайтылып, қоладан құйылды және алтынмен қапталды. Аяқталған мүсіннің биіктігі 5,5 метр, салмағы Сиэтл (Вашингтон штаты), Иордан өзені (Юта штаты) және Мехико (Мексика) қалаларындағы ғибадатханалардың әрқайсысында осы мүсіннің 4,6 метрлік құймасы бар.