Кіріспе

Тарпан (Equus ferus ferus) – 18-20 ғасырлар аралығында Еуразия даласында еркін жайылып жүрген жылқының бір түрі. Татарлар мен казактар жабайы жылқыны үйретілмеген жылқыдан ажырата білген, соңғысын Такжа немесе Музин деп атаған.

Таксономия

Тарпанды алғаш рет 1771 жылы Сэмюэл Готлиб Гмелин сипаттады; ол бұл жануарларды 1769 жылы Воронеж маңындағы Бобров ауданында көрген. 1784 жылы Питер Боддарт Гмелиннің сипаттамасына сілтеме жасай отырып, түрді Equus ferus деп атады. Боддарттың атын білмей, Отто Антониус 1912 жылы Equus gmelini деген атауды жариялады, ол да Гмелиннің сипаттамасына сілтеме жасайды. Антониус аты Боддарттың сипаттамасына сәйкес келгендіктен, ол кіші мақсатты синоним болып табылады. Қазіргі кезде 1758 жылы Карл Линней Equus caballus деп атаған үй жылқысы тарпаннан тараған деп есептеледі; шындығында, көптеген таксономистер оларды бір түрге жатқызады. Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексінің қағидаларын қатаң сақтайтын болсақ, тарпанды E. caballus деп атау керек, ал егер ол кіші түр болып есептелсе, E. caballus ferus деп атау керек. Дегенмен, биологтар көбінесе қағидаларға қарамастан, E. ferus атын тарпан үшін қолданады, осылайша оны үй жылқысынан ажыратуға болады. 18 және 19 ғасырларда Ресей далаларында кездесетін және "тарпан" деп аталатын кішкентай, бос жүріп жүрген жылқылардың шынымен де жабайы, ешқашан үйретілмеген жылқылар, Пржевальский жылқысы мен жергілікті үй жануарларының будандары немесе жай ғана жабайы жылқылар болғандығы туралы пікірлер бар. Көптеген зерттеулер сақталған екі ғана үлгіге негізделген, ал қазірге дейін жүргізілген зерттеулер тарпанды плейстоцен немесе голоцен дәуіріндегі жануарлармен байланыстыра алмады. 2003 жылы Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы "жабайы түрлерге негізделген 17 нақты атауды сақтап қалды, олар үйретілген түрлерге негізделген атаулардан бұрын пайда болған немесе олармен бір мезгілде пайда болған", соның нәтижесінде үйретілмеген жабайы жылқы үшін E. ferus расталды. Егер үй жылқысын жабайы жылқының кіші түрі деп санаса, таксономистер Equus ferus caballus атын қолдануы керек; ал Equus caballus аты үй жылқысын жеке түр деп есептеген жағдайда қолданылады.

Сыртқы келбеті

Дәстүрлі түрде екі тарпан түрі ұсынылған – орман тарпаны және дала тарпаны, бірақ олардың арасында айқын айырмашылықтар байқалмайды. Басым пікір бойынша, тек бір ғана түр болған – тарпан, Equus ferus ferus. Пржевальский жылқысында және Коникте "көк шұңқыр" немесе "грулло" түсін тудыратын, түс азайтушы ген еуропалық жабайы жылқыларда әлі зерттелмеген. Дегенмен, кем дегенде бір бөлігінің жүні шұңқыр түсті болған болуы мүмкін. Мезолит дәуірінде Іберия түбегінде қара түске жауапты ген пайда болды. Бұл түс шығысқа қарай тараған, бірақ зерттелген үлгілерде қызыл түстен сирек кездесіп, Сібірге жеткен жоқ. Басқа да жабайы жылқыларға тән пангарé немесе "ақшыл" түс, кем дегенде, еуропалық жабайы жылқылардың бір бөлігінде болған болуы мүмкін.

Тарих

Жабайы жылқылар Еуропада плейстоцен кезеңінен бері кездесіп келеді және оңтүстік Франция мен Испаниядан шығысқа қарай Орталық Ресейге дейін таралған. Ласко (Франция) және Алтамира үңгірінде (Испания) ежелгі, үйсіндіруге дейінгі жылқылардың тас суреттері сақталған, сондай-ақ Ресейдің оңтүстігінде осы түрге жататын жылқының шамамен 3000 ж.б. үйсіндірілгенін көрсететін артефакттар табылды. Equus ferus Батыс Еуропадан Аляскаға дейін үздіксіз таралған; тарихи мәліметтер жабайы жылқылардың Голоцен кезеңіндегі континенттік Еуропаның және Еуразия даласының көп бөлігінде мекендегенін көрсетеді, бірақ Скандинавияның, Исландияның және Ирландияның кейбір аймақтарында болмаған.

Ормандық тарпан

"Орман аты" немесе "орман тарпаны" – 20-шы ғасырдағы әртүрлі табиғат зерттеушілерінің, соның ішінде Тадеуш Ветуланидің болжамы болды. Олар соңғы мұз дәуірінен кейін Еуропаның толығымен орманды болуы жабайы жылқының орманға бейімделген бір түрін қалыптастырды деп есептеді және оны Equus sylvestris деп атады. Дегенмен, тарихи жазбаларда популяциялар арасындағы айқын айырмашылықтар сипатталмаған, сондықтан көптеген авторлар батыс Еуразиялық жабайы жылқының бір ғана түршесі – Equus ferus ferus болды деп санайды. Голландияның батпақтарында қара түсті жабайы жылқылардың қаңқалары табылды, олардың үлкен бассүйегі, кішкентай көздері және қылқалам тәрізді мұрты болған. Олардың жалы толық, еңселері кең, ал жүні бұйраланған. Алайда, бұл жылқылар жабайы емес, үйретілген болуы мүмкін. Геродот б.з.д. 5-ші ғасырында қазіргі Украина аумағында ақшыл түсті жабайы жылқыларды сипаттаған. 12-ші ғасырда Альберт Магнус Германия аумағында қара жолақты, тышқан түстес жабайы жылқылар мекендегенін, ал Данияда олардың үлкен топтары аңшылардың қырқынына ұшырағанын айтқан.

Еуропадағы 16 ғасырдағы еркін жүретін жылқылар

XV ғасыр мен XVI ғасырдың басында Пруссияның шығысында жабайы жылқылар әлі де кең таралған. XVI ғасырда жабайы жылқылар Батыс Еуропаның көп бөлігінен жоғалып, Шығыс Еуропада да сирек кездесе бастады. Белсазар Хаке Жеті жылдық соғыс кезінде Польшаның Замостье қаласындағы зообақта жабайы жылқыларды көрді. Оның айтуынша, бұл жабайы жылқылардың денесі кішкентай, қара қоңыр түсті, үлкен әрі қалың басы, қысқа қара жалы мен құйрығы және "сақалы" болған. Оларды жаңартқанға келмейтін, жыртқыштардан қатал қорғаныс жасаған. Каетан Козьмиан да Замостьедегі осы жылқыларды көріп, олардың кішкентай, күшті, мықты денелі және қара түсті тышқан реңді екенін хабарлады. Сэмюэл Готлиб Гмелин 1768 жылы Воронежде осы жылқылардың еңіреуін көрді. Бұл жылқылар өте жылдам және ұялшақ болған, кез келген дауысқа қорқып қашатын, кішкентай, жапырылған құлақтары және қысқа, бүйірленген жалы бар еді. Олардың құйрығы үй жылқыларына қарағанда қысқарақ болған. Әдетте, олар тышқан түсті, ақшыл ішкі және қара аяқтарымен болған, бірақ сұр және ақ жылқылар да кездесетін. Жүні ұзын және тығыз болған. Замостьедегі жылқылар 1806 жылға дейін тірі қалды, содан кейін Польшаның жергілікті шаруаларына сыйға беріліп, олардың жылқыларымен шағылыстырылды. Коньк осы будандасқан жылқылардан тараған деп есептеледі.

Үй жануарларымен араласқан тарпандар

Жылқының үйретілуіне қатысты ең көне археологиялық дәлелдер Қазақстан мен Украинада 6000 және 5500 жыл бұрын табылды. Үй жылқыларының әртүрлі митохондриялық ДНК-сы, Y хромосомасының өте төмен деңгейдегі әртүрлілігімен күрт контрастқа келеді; бұл көптеген биелер, бірақ тек бірнеше торы қолданылғандығын, сондай-ақ жабайы биелердің жергілікті түрде пайдаланылғандығын немесе тіпті жылқының қосымша ошақтары болғандығын көрсетеді. Осылайша, еуропалық жабайы жылқы үй жылқының шығуына үлкен үлес қосуы мүмкін.

Тарпанды қайта өсіру

Тарпан фенотипіне ұқсас жылқы түрін шығару үшін селекциялық шаралар үш рет қолданылды, бірақ қазіргі технологиялармен жойылған түршелерді генетикалық тұрғыдан қайта жаңғырту мүмкін емес. 1936 жылы поляк университетінің профессоры Тадеуш Ветулани бұрын Панье деп аталған (қазір Коник) поляк шаруалық жылқыларын іріктеп алды, олардың тарихи тарпанға ұқсайтынына сенді және селекциялық өсіру бағдарламасын бастады. Оның өсіру әрекеті кеңінен танымал болғанымен, ол қазіргі заманғы Коник жылқысының генетикалық құрамына аз ғана үлес қосты, ол генетикалық жағынан монғол жылқысы және тазақанды жылқы сияқты әртүрлі үй жануарларының түрлерімен жақын. 1960 жылдардың ортасында Гарри Хегард АҚШ-та мустангтар мен жергілікті шаруалық жылқыларын пайдаланып, ұқсас бағдарлама бастады, нәтижесінде Хегардт немесе Стробель жылқысы пайда болды.

Бағалау

Үш тұқымның да кейбір жағынан тарпанға ұқсас, алғашқы көрінісі болғанымен, олар генетикалық тұрғыдан тарпан емес және жабайы, үйретілмеген еуропалық жылқылар жойылып кеткен. Дегенмен, бұл кейбір қазіргі заманғы шаруаларды осы белгілері бар жылқыларды "тарпан" деп сатудан тоқтатуға кедергі келтірмейді. Алғашқы сыртқы белгілерін ортақ бөліскеніне қарамастан, Коник және Хукул жылқыларының дене құрылысы мен пропорциялары едәуір өзгеше, бұл әртүрлі ортада өмір сүруімен байланысты деп саналады. Кейде жабайы жылқылардың сақталған түрлері деп есептелетін Эксмур понисі мен Дюльмен понисі де бар. Алайда, генетикалық зерттеулердің ешқайсысы осы тұқымдарды басқа үй жылқыларынан бөліп көрсетпейді. Екінші жағынан, үй жылқыларын еуропалық жабайы жылқымен тікелей салыстыратын зерттеулер әлі жүргізілмеген.