Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарпан (Equus ferus ferus) – 18-20 ғасырлар аралығында Еуразия даласында еркін жайылып жүрген жылқының бір түрі. Татарлар мен казактар жабайы жылқыны үйретілмеген жылқыдан ажырата білген, соңғысын Такжа немесе Музин деп атаған.
The tarpan (Equus ferus ferus) was a free ranging horse subspecies of the Eurasian steppe from the 18th to the 20th century. The Tatars and the Cossacks distinguished the wild horse from the feral horse; the latter was called Takja or Muzin.
Таксономия
Тарпанды алғаш рет 1771 жылы Сэмюэл Готлиб Гмелин сипаттады; ол бұл жануарларды 1769 жылы Воронеж маңындағы Бобров ауданында көрген. 1784 жылы Питер Боддарт Гмелиннің сипаттамасына сілтеме жасай отырып, түрді Equus ferus деп атады. Боддарттың атын білмей, Отто Антониус 1912 жылы Equus gmelini деген атауды жариялады, ол да Гмелиннің сипаттамасына сілтеме жасайды. Антониус аты Боддарттың сипаттамасына сәйкес келгендіктен, ол кіші мақсатты синоним болып табылады. Қазіргі кезде 1758 жылы Карл Линней Equus caballus деп атаған үй жылқысы тарпаннан тараған деп есептеледі; шындығында, көптеген таксономистер оларды бір түрге жатқызады. Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексінің қағидаларын қатаң сақтайтын болсақ, тарпанды E. caballus деп атау керек, ал егер ол кіші түр болып есептелсе, E. caballus ferus деп атау керек. Дегенмен, биологтар көбінесе қағидаларға қарамастан, E. ferus атын тарпан үшін қолданады, осылайша оны үй жылқысынан ажыратуға болады. 18 және 19 ғасырларда Ресей далаларында кездесетін және "тарпан" деп аталатын кішкентай, бос жүріп жүрген жылқылардың шынымен де жабайы, ешқашан үйретілмеген жылқылар, Пржевальский жылқысы мен жергілікті үй жануарларының будандары немесе жай ғана жабайы жылқылар болғандығы туралы пікірлер бар. Көптеген зерттеулер сақталған екі ғана үлгіге негізделген, ал қазірге дейін жүргізілген зерттеулер тарпанды плейстоцен немесе голоцен дәуіріндегі жануарлармен байланыстыра алмады. 2003 жылы Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы "жабайы түрлерге негізделген 17 нақты атауды сақтап қалды, олар үйретілген түрлерге негізделген атаулардан бұрын пайда болған немесе олармен бір мезгілде пайда болған", соның нәтижесінде үйретілмеген жабайы жылқы үшін E. ferus расталды. Егер үй жылқысын жабайы жылқының кіші түрі деп санаса, таксономистер Equus ferus caballus атын қолдануы керек; ал Equus caballus аты үй жылқысын жеке түр деп есептеген жағдайда қолданылады.
The tarpan was first described by Samuel Gottlieb Gmelin in 1771; he had seen the animals in 1769 in the district of Bobrov, near Voronezh. In 1784, Pieter Boddaert named the species Equus ferus, referring to Gmelin's description. Unaware of Boddaert's name, Otto Antonius published the name Equus gmelini in 1912, again referring to Gmelin's description. Since Antonius' name refers to the same description as Boddaert's it is a junior objective synonym. It is now thought that the domesticated horse, named Equus caballus by Carl Linnaeus in 1758, is descended from the tarpan; indeed, many taxonomists consider them to belong to the same species. By a strict application of the rules of the International Code of Zoological Nomenclature, the tarpan ought to be named E. caballus, or if considered a subspecies, E. caballus ferus. However, biologists have generally ignored the letter of the rule and used E. ferus for the tarpan to avoid confusion with the domesticated subspecies. It is debated if the small, free roaming horses seen in the Russian steppes during 18th and 19th centuries and called "tarpan" were indeed wild, never domesticated horses, hybrids of the Przewalski's horse and local domestic animals, or simply feral horses. Most studies have been based on only two preserved specimens and research to date has not positively linked the tarpan to Pleistocene or Holocene era animals. In 2003, the International Commission on Zoological Nomenclature "conserved the usage of 17 specific names based on wild species, which are predated by or contemporary with those based on domestic forms", confirming E. ferus for the undomesticated wild horse. Taxonomists who consider the domestic horse a subspecies of the wild horse should use Equus ferus caballus; the name Equus caballus remains available for the domestic horse where it is considered to be a separate species.
Сыртқы келбеті
Дәстүрлі түрде екі тарпан түрі ұсынылған – орман тарпаны және дала тарпаны, бірақ олардың арасында айқын айырмашылықтар байқалмайды. Басым пікір бойынша, тек бір ғана түр болған – тарпан, Equus ferus ferus. Пржевальский жылқысында және Коникте "көк шұңқыр" немесе "грулло" түсін тудыратын, түс азайтушы ген еуропалық жабайы жылқыларда әлі зерттелмеген. Дегенмен, кем дегенде бір бөлігінің жүні шұңқыр түсті болған болуы мүмкін. Мезолит дәуірінде Іберия түбегінде қара түске жауапты ген пайда болды. Бұл түс шығысқа қарай тараған, бірақ зерттелген үлгілерде қызыл түстен сирек кездесіп, Сібірге жеткен жоқ. Басқа да жабайы жылқыларға тән пангарé немесе "ақшыл" түс, кем дегенде, еуропалық жабайы жылқылардың бір бөлігінде болған болуы мүмкін.
Traditionally, two tarpan subtypes have been proposed, the forest tarpan and steppe tarpan, although there seem to be only minor differences in type. The general view is that there was only one subspecies, the tarpan, Equus ferus ferus. The dun gene, a dilution gene seen in Przewalski's horse that also creates the grullo or "blue dun" coat seen in the Konik, has not yet been studied in European wild horses. It is likely that at least some wild horses had a dun coat. During the Mesolithic, a gene coding a black coat color appeared on the Iberian peninsula. This color spread east but was less common than bay in the investigated sample and never reached Siberia. Pangaré or "mealy" coloration, a characteristic of other wild equines, might have been present in at least some European wild horses,
Тарих
Жабайы жылқылар Еуропада плейстоцен кезеңінен бері кездесіп келеді және оңтүстік Франция мен Испаниядан шығысқа қарай Орталық Ресейге дейін таралған. Ласко (Франция) және Алтамира үңгірінде (Испания) ежелгі, үйсіндіруге дейінгі жылқылардың тас суреттері сақталған, сондай-ақ Ресейдің оңтүстігінде осы түрге жататын жылқының шамамен 3000 ж.б. үйсіндірілгенін көрсететін артефакттар табылды. Equus ferus Батыс Еуропадан Аляскаға дейін үздіксіз таралған; тарихи мәліметтер жабайы жылқылардың Голоцен кезеңіндегі континенттік Еуропаның және Еуразия даласының көп бөлігінде мекендегенін көрсетеді, бірақ Скандинавияның, Исландияның және Ирландияның кейбір аймақтарында болмаған.
Wild horses have been present in Europe since the Pleistocene and ranged from southern France and Spain east to central Russia. There are cave drawings of primitive predomestication horses at Lascaux, France and in Cave of Altamira, Spain, as well as artifacts believed to show the species in southern Russia, where a horse of this type was domesticated around 3000 BC. Equus ferus had a continuous range from western Europe to Alaska; historic material suggests wild horses lived in most parts of Holocene continental Europe and the Eurasian steppe, except for parts of Scandinavia, Iceland and Ireland.
Ормандық тарпан
"Орман аты" немесе "орман тарпаны" – 20-шы ғасырдағы әртүрлі табиғат зерттеушілерінің, соның ішінде Тадеуш Ветуланидің болжамы болды. Олар соңғы мұз дәуірінен кейін Еуропаның толығымен орманды болуы жабайы жылқының орманға бейімделген бір түрін қалыптастырды деп есептеді және оны Equus sylvestris деп атады. Дегенмен, тарихи жазбаларда популяциялар арасындағы айқын айырмашылықтар сипатталмаған, сондықтан көптеген авторлар батыс Еуразиялық жабайы жылқының бір ғана түршесі – Equus ferus ferus болды деп санайды. Голландияның батпақтарында қара түсті жабайы жылқылардың қаңқалары табылды, олардың үлкен бассүйегі, кішкентай көздері және қылқалам тәрізді мұрты болған. Олардың жалы толық, еңселері кең, ал жүні бұйраланған. Алайда, бұл жылқылар жабайы емес, үйретілген болуы мүмкін. Геродот б.з.д. 5-ші ғасырында қазіргі Украина аумағында ақшыл түсті жабайы жылқыларды сипаттаған. 12-ші ғасырда Альберт Магнус Германия аумағында қара жолақты, тышқан түстес жабайы жылқылар мекендегенін, ал Данияда олардың үлкен топтары аңшылардың қырқынына ұшырағанын айтқан.
The "forest horse" or "forest tarpan" was a hypothesis of various 20th century natural scientists, including Tadeusz Vetulani, who suggested that the continuous forestation of Europe after the last ice age created forest adapted subtype of the wild horse, which he named Equus sylvestris. However, historic references do not describe any major difference between the populations, and therefore most authors assume there was only one subspecies of western Eurasian wild horse, Equus ferus ferus. Black wild horses were found in Dutch swamps, with a large skull, small eyes, and a bristly muzzle. Their mane was full, with broad hooves, and curly hair. However, it is possible that these were feral and not wild horses.]] Herodotus described light coloured wild horses in an area now part of Ukraine in the 5th century BCE. In the 12th century, Albertus Magnus stated that mouse coloured wild horses with a dark eel stripe lived in the German territory, and in Denmark, large herds were hunted.
Еуропадағы 16 ғасырдағы еркін жүретін жылқылар
XV ғасыр мен XVI ғасырдың басында Пруссияның шығысында жабайы жылқылар әлі де кең таралған. XVI ғасырда жабайы жылқылар Батыс Еуропаның көп бөлігінен жоғалып, Шығыс Еуропада да сирек кездесе бастады. Белсазар Хаке Жеті жылдық соғыс кезінде Польшаның Замостье қаласындағы зообақта жабайы жылқыларды көрді. Оның айтуынша, бұл жабайы жылқылардың денесі кішкентай, қара қоңыр түсті, үлкен әрі қалың басы, қысқа қара жалы мен құйрығы және "сақалы" болған. Оларды жаңартқанға келмейтін, жыртқыштардан қатал қорғаныс жасаған. Каетан Козьмиан да Замостьедегі осы жылқыларды көріп, олардың кішкентай, күшті, мықты денелі және қара түсті тышқан реңді екенін хабарлады. Сэмюэл Готлиб Гмелин 1768 жылы Воронежде осы жылқылардың еңіреуін көрді. Бұл жылқылар өте жылдам және ұялшақ болған, кез келген дауысқа қорқып қашатын, кішкентай, жапырылған құлақтары және қысқа, бүйірленген жалы бар еді. Олардың құйрығы үй жылқыларына қарағанда қысқарақ болған. Әдетте, олар тышқан түсті, ақшыл ішкі және қара аяқтарымен болған, бірақ сұр және ақ жылқылар да кездесетін. Жүні ұзын және тығыз болған. Замостьедегі жылқылар 1806 жылға дейін тірі қалды, содан кейін Польшаның жергілікті шаруаларына сыйға беріліп, олардың жылқыларымен шағылыстырылды. Коньк осы будандасқан жылқылардан тараған деп есептеледі.
Wild horses still were common in the east of Prussia during the 15th and early 16th centuries. During the 16th century, wild horses disappeared from most of the mainland of western Europe and became less common in eastern Europe as well. Belsazar Hacquet saw wild horses in the Polish zoo in Zamość during the Seven Years' War. According to him, those wild horses were of small body size, had a blackish brown colour, a large and thick head, short dark manes and tail hair, and a "beard". They were absolutely untameable and defended themselves harshly against predators. Kajetan Kozmian visited the population at Zamość as well and reported that they were small and strong, had robust limbs and a consistently dark mouse colour. Samuel Gottlieb Gmelin witnessed herds in Voronezh in 1768. Those horses were described as very fast and shy, fleeing at any noise, and as small, with small, pinned ears and a short frizzly mane. The tail was shorter than in domestic horses. They were typically mouse colored with a light belly and legs becoming black, although gray and white horses were mentioned as well. The coat was long and dense. The horses at Zamosc survived until 1806, when they were allegedly donated to local farmers of Poland and bred to their horses. The Konik is claimed to descend from these hybrid horses,
Үй жануарларымен араласқан тарпандар
Жылқының үйретілуіне қатысты ең көне археологиялық дәлелдер Қазақстан мен Украинада 6000 және 5500 жыл бұрын табылды. Үй жылқыларының әртүрлі митохондриялық ДНК-сы, Y хромосомасының өте төмен деңгейдегі әртүрлілігімен күрт контрастқа келеді; бұл көптеген биелер, бірақ тек бірнеше торы қолданылғандығын, сондай-ақ жабайы биелердің жергілікті түрде пайдаланылғандығын немесе тіпті жылқының қосымша ошақтары болғандығын көрсетеді. Осылайша, еуропалық жабайы жылқы үй жылқының шығуына үлкен үлес қосуы мүмкін.
The oldest archaeological evidence for domesticated horses is from Kazakhstan and Ukraine between 6,000 and 5,500 YBP (years before present). The diverse mitochondrial DNA of domestic horses contrasts sharply with the very low diversity of the Y chromosome; that suggests that many mares but only a few stallions were used, and local use of wild mares or even secondary sites of domestication are likely. Therefore, the European wild horse may well have contributed to the domestic horse.
Тарпанды қайта өсіру
Тарпан фенотипіне ұқсас жылқы түрін шығару үшін селекциялық шаралар үш рет қолданылды, бірақ қазіргі технологиялармен жойылған түршелерді генетикалық тұрғыдан қайта жаңғырту мүмкін емес. 1936 жылы поляк университетінің профессоры Тадеуш Ветулани бұрын Панье деп аталған (қазір Коник) поляк шаруалық жылқыларын іріктеп алды, олардың тарихи тарпанға ұқсайтынына сенді және селекциялық өсіру бағдарламасын бастады. Оның өсіру әрекеті кеңінен танымал болғанымен, ол қазіргі заманғы Коник жылқысының генетикалық құрамына аз ғана үлес қосты, ол генетикалық жағынан монғол жылқысы және тазақанды жылқы сияқты әртүрлі үй жануарларының түрлерімен жақын. 1960 жылдардың ортасында Гарри Хегард АҚШ-та мустангтар мен жергілікті шаруалық жылқыларын пайдаланып, ұқсас бағдарлама бастады, нәтижесінде Хегардт немесе Стробель жылқысы пайда болды.
Three attempts have been made to use selective breeding to create a type of horse that resembles the tarpan phenotype, though recreating an extinct subspecies is not genetically possible with current technology. In 1936, Polish university professor Tadeusz Vetulani selected Polish farm horses that were formerly known as Panje horses (now called Konik) and that he believed resembled the historic tarpan and started a selective breeding program. Although his breeding attempt is well known, it made only a minor contribution to the modern Konik stock, which clusters genetically with other domestic horse breeds, including those as diverse as the Mongolian horse and the Thoroughbred. In the mid 1960s, Harry Hegard started a similar program in the United States using mustangs and local working ranch horses that has resulted in the Hegardt or Stroebel's horse.
Бағалау
Үш тұқымның да кейбір жағынан тарпанға ұқсас, алғашқы көрінісі болғанымен, олар генетикалық тұрғыдан тарпан емес және жабайы, үйретілмеген еуропалық жылқылар жойылып кеткен. Дегенмен, бұл кейбір қазіргі заманғы шаруаларды осы белгілері бар жылқыларды "тарпан" деп сатудан тоқтатуға кедергі келтірмейді. Алғашқы сыртқы белгілерін ортақ бөліскеніне қарамастан, Коник және Хукул жылқыларының дене құрылысы мен пропорциялары едәуір өзгеше, бұл әртүрлі ортада өмір сүруімен байланысты деп саналады. Кейде жабайы жылқылардың сақталған түрлері деп есептелетін Эксмур понисі мен Дюльмен понисі де бар. Алайда, генетикалық зерттеулердің ешқайсысы осы тұқымдарды басқа үй жылқыларынан бөліп көрсетпейді. Екінші жағынан, үй жылқыларын еуропалық жабайы жылқымен тікелей салыстыратын зерттеулер әлі жүргізілмеген.
While all three breeds have a primitive look that resembles the tarpan in some respects, they are not genetically tarpans and the wild, predomestic European horse remains extinct. However, this does not prevent some modern breeders from marketing horses with these features as a "tarpan". In spite of sharing primitive external features, the Konik and Hucul horses have markedly different conformation with differently proportioned body measurements, thought in part to be linked to living in different habitats. Other breeds sometimes alleged to be surviving wild horses include the Exmoor pony and the Dülmen pony. However, genetic studies do not set any of these breeds apart from other domestic horses. On the other hand, there has not yet been a study comparing domestic breeds directly with the European wild horse.