Кіріспе

Америкалық тоқсандық жылқы – қысқа қашықтыққа шабуда ерекше көзге түсетін американдық жылқы тұқымы. Оның аты, басқа жылқы тұқымдарын 1/4 шақырымға (немесе одан да аз) қашықтықта озу қабілетінен шыққан. Кейбір тоқсандық жылқылар сағатына 88 километрден астам жылдамдыққа ие. Тоқсандық жылқының тарихы 1600 жылдарға дейін жетеді. Америкалық тоқсандық жылқы АҚШ-та ең көп таралған тұқым болып табылады, ал Америкалық тоқсандық жылқы қауымдастығы әлемдегі ең ірі тұқымдық тізілім болып есептеледі, 2014 жылы тіркелген үш миллионға жуық Америкалық тоқсандық жылқы бар. Америкалық тоқсандық жылқы жарысқа қатысатын жылқы ретінде де, родеоларда, аттар көрмелерінде де, сондай-ақ шаруа қожалықтарында жұмыс істейтін жылқы ретінде де кеңінен танымал. Америкалық тоқсандық жылқының ықшам денесі, реининг, кесу, сиырларды бағып жүру, баррель жарысы, бұзауларды арқанмен байлау және басқа да батыс салт атты жарыстарда, әсіресе тірі малмен байланысты жарыстарда қажетті күрделі және жылдам маневрлер жасауға өте қолайлы. Америкалық тоқсандық жылқы ағылшын стиліндегі жарыстарда, керуде, секіруде, дрессажда, аң аударуда және көптеген басқа да ат спорты түрлерінде де қолданылады. Техас штатының заң шығарушы органы 2009 жылы Америкалық тоқсандық жылқыны ресми түрде "Техас штатының жылқысы" деп жариялады, ал Оклахома штаты 2022 жылы тоқсандық жылқыны өзінің ресми штатының жылқысы деп белгіледі.

Колониялық дәуір

1600 жылдары колониялық Американың шығыс жағалауында импортталған ағылшын таза тұқымды жылқылары жергілікті жылқылармен шағылыстырылды. Осы ерте импортталғандардың ең танымалдарының бірі – Годльфин Арабтың немересі болған таза қанды Жанус еді. Ол 1746 жылы туды, ал 1756 жылы колониялық Вирджинияға әкелінді. Жанус сияқты таза қанды жылқылардың ықпалы колониялық "Квотер Хорс" тұқымының дамуына қажетті гендерді қосты. Нәтижесіндегі жылқы кішкентай, мықты, жылдам болды және апта ішінде жұмысқа, ал демалыс күндері жарысқа пайдаланылды. Ауыспалы жарыстар колонистер арасында танымал болған сайын, Квотер Хорс Англияның классикалық жарыс жолдарынан қысқарақ болатын трассаларда спринтке арналған жылқы ретінде одан да көп танымал болды. Мұндай трассалар көбінесе тура жол немесе жазық ашық жер болды. Таза қанды жылқыларға қарсы жарыста жергілікті спринтерлер көбінесе жеңіске жетті. Таза қанды тұқым Америкада орныққаннан кейін, көптеген колониялық Квотер Хорстар алғашқы американдық тұқымдық кітаптарға енгізілді. Осыдан бастап таза қанды тұқым мен кейіннен "Квотер Хорс" деп аталатын жылқы арасындағы ұзақ байланыс орнады, ол өте жақсы көрсеткен жарыс қашықтығынан аталды. Кейбір Квотер Хорстардың жылдамдығы сағатта . дейін тіркелген.

Батысқа қарай кеңейу

XIX ғасырда батысқа бет алған пионерлерге мықты, жақсы ат керек болды. Ұлы жазықтарда отарлаушылар Эрнан Кортес және басқа конкистадорлар Жаңа Испания вице-корольдігіне (кейін Оңтүстік-Батыс АҚШ және Мексика) әкелген испандық жылқыдан тараған аттармен кездесті. Батыс жылқыларының арасында мустангтар деп аталатын жабайы жылқы үйірлері, сондай-ақ команчи, шошони және нез-персе тайпалары сияқты американдықтар үйреткен жылқылар да болды. Колониялық кварталдық жылқы осы батыс жылқыларымен шағылыстырылғанда, пионерлер жаңа будандасқан жылқыда малмен жұмыс істеуге арналған табиғи инстинкт – "мал сезімі" бар екенін анықтады, бұл оны мал өсірушілердің арасында танымал етті.

Өзгеше тұқым ретінде дамуы

Quarter Horse типіндегі алғашқы негізгі аталықтардың қатарында Steel Dust (1843 жылы туған); Shiloh (немесе Old Shiloh, 1844 жылы туған); Old Cold Deck (1862); Lock's Rondo, 1880 жылы туған көптеген "Рондо" жылқыларының бірі; Old Billy – тағы да, көптеген "Билли" жылқыларының бірі – шамамен 1880 жылы туған; 1889 жылға қарай Техаста болғандығы белгілі, тегі белгісіз жеребе Traveler; және 1895 жылы туған, таза тұқымды деп тіркелген, бірақ тегі даулы Peter McCue. Тағы бір ерте негізгі аталық – 1828 жылы туған Copperbottom, ол тегін таза тұқымды жылқы тұқымының негізін қалаушы Byerley Turk арқылы жалғастырады. Америкалық Батыстағы ранчо жылқысының басты міндеті – мал өрісінде жұмыс істеу болды. Автомобиль ойлап табылғаннан кейін де жылқы мал өрісінде малмен жұмыс істеу үшін ауыстырылмайтын болды. Осылайша, King Ranch, 6666 (Four Sixes) Ranch және Waggoner Ranch сияқты Техастың ірі мал шаруашылықтары қазіргі заманғы Quarter Horse-тың дамуында маңызды рөл атқарды. Ковбойлар мен олардың жылқыларынан талап етілетін дағдылар родеоның негізін құрады, ол ковбойлар арасындағы бейресми жарыстан басталып, Батыс аймағындағы ірі жарыс шарасына айналды. Quarter Horse жылдамдық пен малмен жұмыс істеу қабілетін қажет ететін жарыстарда жеңіске жетеді. Спринт жарыстары да демалыс күндері танымал ойын-сауық болды, ал жарыс шаруашылықтар үшін экономикалық табыс көзіне айналды. Осының нәтижесінде, американдық Quarter Horse тұқымына таза тұқымды қан қосылды. Америкалық Quarter Horse араб, Морган және тіпті Standardbred тұқымдарынан да пайда тапты. 1940 жылы Оңтүстік-Батыс АҚШ-тан шыққан атшылар мен малшылар тобы American Quarter Horse Association (AQHA) құрды, олар өз ранчо жылқыларының тегін сақтауға арналған. 1941 жылғы Fort Worth Exposition and Fat Stock Show-да жеңімпаз атанған, алғашқы тіркеу нөмірі P 1 алған жылқы – King Ranch-тың негізін қалаушысы Old Sorrel-дің ұрпағы Wimpy болды. AQHA құрылған кезде тірі болған басқа аталықтарға алғашқы тіркеу нөмірлері берілді: Joe Reed P 3, Chief P 5, Oklahoma Star P 6, Cowboy P 12 және Waggoner's Rainy Day P 13. AQHA-ның алғашқы жылдарында өмір сүрген таза тұқымды жарыс аты Three Bars, American Quarter Horse Hall of Fame-і Quarter Horse тұқымының маңызды негізін қалаушылардың бірі деп мойындады. AQHA-ның ерте тегінде кездесетін басқа да маңызды таза тұқымды аталықтарға Rocket Bar, Top Deck және Depth Charge жатады.

"Қосымша" және "Тұрақ" атты жылқылар

Американдық кварталдық жылқы тұқымы ресми түрде құрылғаннан бері AQHA тұқымдық кітабы өнімділік стандарты арқылы қосымша таза тұқымдық қанға ашық болды. "Қосымша" американдық кварталдық жылқы – тіркелген таза тұқымды және американдық кварталдық жылқы арасындағы бірінші буындық шағылысу, немесе "нөмірленген" американдық кварталдық жылқы мен "қосымша" американдық кварталдық жылқы арасындағы шағылысу. Нәтижесінде туған ұрпақ АҚШ Кварталдық жылқылар қауымдастығының тұқымдық кітабының "қосымшасына" тіркеледі, сондықтан осылай аталды. Қосымшаға енгізілген жылқылар жарыстарға қатыса алады, бірақ олардың ұрпақтары бастапқыда толық AQHA тіркеуіне құқықсыз. Егер "қосымша" жылқы белгілі бір конформациялық талаптарға сай келсе және AQHA санкциялаған іс-шараларда сәтті көрсетілсе немесе жарысқа қатысса, онда ол "қосымшадан" тұрақты тұқымдық кітапқа өтуге мүмкіндік алады, соның нәтижесінде оның ұрпағы AQHA тіркеуіне лайықты болады. Кварталдық жылқы мен таза тұқымды жылқылардың шағылысуы Американдық кварталдық жылқы тұқымының ресми тіркеліміне түсуді жалғастырып келеді, бұл таза тұқымды жылқыдан Американдық кварталдық жылқыға гендердің үздіксіз ағынын қамтамасыз етеді, бұл тұқымның алғашқы қалыптасу жылдарындағы көптеген ерекшеліктерін өзгерте түсті. Кейбір шаруалар таза тұқымдық желілердің үнемі қосылуы тұқым стандартының сақталуын қауіпке тікейді деп санайды. Кейбіреулері бұрынғы стильдегі жылқыны жақсы көреді және "Негіз" кварталдық жылқыларын ілгерілету және тіркеу үшін бірнеше жеке ұйымдар құрды.

Қазіргі заманғы америкалық кварталдық жылқы

Американдық кварталдық жылқы – бұл көрме жылқысы, жарыс жылқысы, еліктеу және кесу, родеодағы бәсекелесуші, шаруашылық жылқысы және отбасылық қолданысқа жарамды жылқы. Кварталдық жылқылар көбінесе родео жарыстарында, мысалы, баррель жарысында, бұзауды арқанмен байлауда және командалық арқанмен байлауда; сондай-ақ, гимнастикада немесе О Мок Седе қолданылады. Кесу және еліктеу сияқты басқа жылқы сайыстары барлық тұқымдарға ашық, бірақ оларда американдық кварталдық жылқы басым. Бұл тұқым батыс үстінде жүруге және мал шаруашылығына ғана емес, сонымен қатар басқа да салаларға жарамды. Көптеген жарыс жолдарында Quarter Horses миллиондаған долларлық жүлде қорымен өзара бәсекелестікке арналған түрлі ат жарыстары ұйымдастырылады. Ұлыбританияда бұл тұқым екі Батыс үстінде жүру қауымдастығы – Батыс Аттар Ассоциациясы және Батыс Ат Спорты Қоғамы арқылы ерекше танымал болып келеді. Британдық-Америкалық кварталдық жылқы тұқымы қоғамы – AQHA UK. Еліктеу спортының халықаралық деңгейге көтерілуі және Әлемдік Ат Спорты Ойындарының ресми жеті түрінің бірі ретінде қабылдануына байланысты, кварталдық жылқыға халықаралық қызығушылық артып келеді. Американдық кварталдық жылқы – АҚШ-тағы ең танымал тұқым, ал Америкалық кварталдық жылқы қауымдастығы – әлемдегі ең ірі тұқымдық тізілім, 2014 жылы бүкіл әлемде 3 миллионға жуық американдық кварталдық жылқы тіркелген.

Тұқымның ерекшеліктері

Квартерлік жылқының кішкентай, қысқа, әдемі басы, тік сызықты профилі және күшті, жақсы дамыған денесі болады, кең кеудесі мен қуатты, дөңгелек арт жағымен ерекшеленеді. Олардың бойы әдетте аралықта болады, бірақ кейбір Халтер және ағылшын аңшысы типтегі жылқылар одан да биікке жете алады. Екі негізгі дене типі бар: шаруашылық тип және жарыс немесе аңшы типті. Шаруашылық типтегі жылқылар қысқа, ықшам, денелі және жақсы дамыған, бірақ епті болады. Жарыс және аңшы типтегі квартерлік жылқылар шаруашылық типке қарағанда сәл биік және тегіс бұлшық еттерімен ерекшеленеді, тұқымдық жылқыға жақын. Квартерлік жылқылар дерлік барлық түстерде кездеседі. Ең көп таралған түс – қоңыр-қызыл, көптеген басқа тұқымдық тіркелімдерде каштан деп аталатын түстер тобының бір бөлігі. Басқа танылған түстерге құрғақ, қара, қоңыр, дөңгелек, паломино, сұр, дүн, қызыл дүн, грюлло (кейде көк дүн деп те аталады), қызыл роан, көк роан, құрғақ роан, перлино, кремелло және ақ кіреді. Бұрын дақтанған түстерге рұқсат берілмеген, бірақ қазір ДНК-тестілеудің көмегімен ата-анасын анықтау мүмкіндігі болғандықтан, тіркеу екі ата-анасы да тіркелген болса, барлық түстерді қабылдайды.

Қордың түрі

Мал шаруашылығына жарамды жылқы – малмен, әсіресе ірі қарамен жұмыс істеуге ыңғайлы жылқы түрі. Рейнинг және кесуге арналған жылқылар кішкентай болып келеді, жылдам, епті қозғалыстарға және өте күшті артқы жағына ие. Батыс жарыс шоуларындағы жылқылар көбінесе сәл биік, қозғалысы баяу, жүрісі тегіс және жартылай-жазық сыртқы пішінді болады, бірақ Quarter Horse-қа тән күшті артқы жағын сақтайды.

Шалдырдың түрі

Жылқылар қолмен көрсетіліп, жабдықпен жарысқанда одан да ірі болады, өте жақсы дамыған дене бітімімен көзге түседі, бірақ кішкентай бастары, кең жақтары және нәзік тұмсықтары сақталады. Маманданған жабдықпен жарысқа дайындалғанда, әдетте салмағы 100 кг-дан асатын, қазіргі сәндік үлгідегі жылқының денсаулығына қатысты иелері, шаруалар және ветеринарлар арасында пікір таласы бар. Бұл жылқының қаңқа жүйесіне дененің салмағының қатынасы ғана емес, сонымен қатар, мықты дене бітімі айғыр Impressive-тің ұрпақтарында гиперкалемиялық периодтық паралич (HYPP) ауруына да байланысты (төмендегі генетикалық ауруларға қараңыз).

Жарыс және аңшылық түрі

Квартерлік жылқылар 220-ден 870 ярдқа дейінгі қысқа қашықтыққа шабуылдау үшін өсіріледі. Сондықтан, олардың аяқтары ұзын, ал дене бітімі өз түріндегі жылқыларға қарағанда жіңішкелеу, бірақ бұлшықетті артқы жағы мен күшті аяқтарымен ерекшеленеді. Квартерлік жылқылар көбінесе басқа квартерлік жылқылармен жарысады және олардың шабуылдау қабілеті оларға "әлемдегі ең жылдам атлет" деген атақ алып келді. Шоу-хантер түрі одан да жіңішке, тіпті тазақанды жылқыға көбірек ұқсайды, көбінесе қосымша тұқымдық өсірудің жоғары үлесін көрсетеді. Олар тұқымдық көрмелерде де, USEF рейтингісі бар ашық жарыстарда да хантер/саңғышы класында көрсетіледі.

Генетикалық аурулар

Квартерлік жылқы өсірушілерді алаңдататын бірнеше генетикалық аурулар бар. Көбісі қазір ДНК-тестілеу арқылы анықталады, соның салдарынан асыл тұқымды мал өсірушілер осы жағдайларға ұшыраған төлдерді шығармайды: Гиперкалемиялық мерзімді сал ауруы (ГППС), ол бастапқыда Impressive атты тоқпанның әулетімен байланысты аутосомалық доминантты геннің нәтижесінде пайда болады. Бұл аурудың белгілері – бақылаусыз бұлшық еттердің дірілдеуі, әсер еткен аттардың айқын бұлшық әлсіздігі немесе сал болуы. Доминантты ген болғандықтан, оны ұрпаққа беру үшін тек бір ата-анада ген болуы жеткілікті. AQHA талап ететін ГППС үшін ДНК-тест бар. 2007 жылдан бері AQHA геннің гомозиготалық (H/H) түріне ие аттарды тіркеуден бас тартады, гетерозиготалық (H/N) аттар тіркеуге жарамды болғанымен, олардың статусын өзгерту мәселесі мерзімді түрде талқыланады. Сонымен қатар, 2007 жылдан кейін туған және Impressive-тің ұрпағы екені расталған барлық квартерлік жылқылардың тіркеу құжаттарында ГППС қаупі туралы ескерту болуы керек. ГППС-ке байланысты шоу жарыстарындағы ережелер өзгертілді, соның ішінде "Performance Halter class" сыныбы құрылды, онда ат жарысқа қатысу үшін өнімділік немесе жарыс бойынша Жетістік тізіміне енуі керек. Миозин ауыр тізбекті миопатиясы (МТЖ) – 2022 жылы AQHA генетикалық тестілеу тізіміне қосылған генетикалық бұлшықет ауруы. Бұл генетикалық доминантты жағдай, бірақ генді мұра еткен барлық аттар клиникалық белгілерді көрсетпейді және оны тудыратын қоршаған орталық факторлар әлі толыққанды түсініксіз. Шамамен 7% квартерлік жылқылар осы генді таратады. Оның екі түрі бар, екеуі де бір генетикалық өзгеріске байланысты. Ауруға шалдыққан аттардың бірі немесе екеуі де белгілі болуы мүмкін. Біріншісі – иммундық медиацияланған миозит (ИММ). Ол вакцинаға немесе жұқпалы агентке жауап ретінде пайда болуы мүмкін, онда иммундық жүйе бұлшықет жасушаларын бөтен деп қате түсініп, оларға шабуыл жасайды. Аттарда бастапқыда қатаю, әлсіздік және тәбеттің төмендеуі байқалады, содан кейін 72 сағат ішінде бұлшықет массасының 40% тез жоғалады. МТЖМ-нің екінші түрі – жаттығусыз рабдомиолиз (PSSM-мен салыстырыңыз, төменде), көбінесе жаттығусыз арқа мен жамбас бұлшықеттерінің қатаюы және ісігі ретінде көрінеді. Клиникалық белгілері – ауырсыну, бұлшықеттердің құрысуы және зақымдануы, бірақ бұлшықеттердің жоғалуына әкелуі мүмкін немесе болмауы мүмкін. Ауру белсенді болған кезде аттар жақсарады, бірақ жиі қайталануы мүмкін. Гомозиготалық (My/My) аттарда аурудың симптомдары нашарлауы мүмкін. Зыянды гипертермия (ЗГ) аттың денесіне белгілі бір стресс факторларына ұшырағанда қанға бақылаусыз кальций мөлшерін шығаруға себеп болады, бұл қатты бұлшықеттердің құрысуына, өте жоғары температураға (113 градус Фаренгейтке дейін), жүрек ырғағының бұзылуына, шамадан тыс тершеуге және беткей тыныс алуға әкеледі. Бұл аттарға белгілі бір наркоздық препараттар берілгенде немесе шамадан тыс жұмыс істегенде немесе қозғанда байқалады. Мутацияланған аллельдің, C7360G нуклеотидіндегі рианодин рецепторы 1 генінің (RyR1) нәтижесінде R2454G амин қышқылының орны ауысады, ол аутосомалық доминантты түрде мұраға беріледі. PSSM немесе MYHM және ЗГ аурулары бар аттарда аурудың асқыну кезеңі ауыр болады. Барлық квартерлік жылқылардың шамамен 3,5% тасымалдаушылар, ал кесу және осыған ұқсас жұмыс аттарының 28% осы ауруға шалдығуы мүмкін. Гликогенді салалайтын фермент тапшылығы (ГБСП) – рецессивті генетикалық ауру, онда атта гликогенді сақтау үшін қажетті фермент жетіспейді, нәтижесінде жүрек және қаңқа бұлшықеттері жұмыс істемейді, бұл тез өлімге әкеледі. Ауру GBED аллеліне гомозиготалық аттарда көрінеді, яғни екі ата-анасының әрқайсысы геннің бір көшірмесін таратады. Бұл ауру King P 234 атты тоқпанмен байланысты. ДНК-ны тексеруге болатын қан тесті бар. Барлық квартерлік жылқылардың шамамен 10% осы генді таратады. Жылқы полисахаридтерінің жинақталу миопатиясы, сонымен қатар EPSM немесе PSSM деп аталады, жылқыларда "байлану" құбылысын тудыратын метаболикалық бұлшықет ауруы, сондай-ақ гликогеннің жинақталу бұзылысымен байланысты. Оның екі түрі бар: PSSM 1 және PSSM 2. PSSM 1 квартерлік жылқыларда кездеседі және генетикалық тесті бар. Басқа тұқымдарда кездесетін PSSM 2 генетикалық тестілеуге ие емес, бірақ бұлшықет биопсиясымен диагноз қоюға болады. PSSM 1 квартерлік жылқылардағы үш нақты, бірақ ашылмаған әулетке байланысты, автосомалық рецессивті тұқым қуалау үлгісін көрсетеді. Квартерлік жылқылардың 11% PSSM-ды таратады, ал нейромышекеттік аурулардың белгілері бар квартерлік жылқылардың 48% PSSM-ға шалдыққан. Оған белгілі бір деңгейде диета арқылы бақылауға алуға болады, арнайы аз крахмалға толы диеталар қолданылады, бірақ көбею алдында генетикалық тестілеу ұсынылады, өйткені жағдай жалпы квартерлік жылқы популяциясының шамамен 6% -ында субклиникалық деңгейде болады. Өлімге әкелетін ақ синдромы (LWS) гомозиготалық болғанда өлімге әкеледі. Ауруға шалдыққан төлдер толығымен ақ түсті болып туады, дамылмаған ішек жолына ие және нәжіс шығара алмайды, нәтижесінде күтім көрсетілмесе немесе эвтаназияланбаса, бірнеше күн ішінде өледі. Көптеген жылдар бойы "cropout" квартерлік жылқылар, яғни пinto белгілері бар аттар тіркеуге қабылданбады, өйткені ақ белгілердің себебі немесе нәтижесі немесе қанағаттандырмас будандастыру деп есептелді.
Жақ сынығы: генетика, гормондар, минералдардың жетіспеуі, транквилизаторлар немесе стероидтар сияқты бірнеше себептерге байланысты туа біткен ақау. Жақ сынығы сирек кездеседі, бірақ осы жағдай бойынша жасалған зерттеулердің көп бөлігі квартерлік жылқыларды қолданғандықтан, бұл ақау осы тұқыммен байланысты. Жақ сынығын түзетуге жасалатын операцияның сәтті болу ықтималдығы шамамен 20% құрайды. Клиникалық белгілері: тамақ ішкенде басты жоғары көтеру, су ішкенде басты төмен түсіру, жаттығуды бастағанда жөтел, және ауызға салынған дәрілерді толық сіңіруге өте көп уақыт жұмсау.