Жылқы тұқымдары: таңдаулы өсіру және сипаттамалары
Horse breed
Жылқы тұқымдары: таңдаулы өсіру, мінез-құлқы (әйелдер, қанжылы, жылы қанды), мақсаты, және мұрагерлік ерекшеліктері. Тұқымдық тізілімдер туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үй жануарларына жатқызылған жылқының селекциялық түрлері
Selectively bred populations of domesticated horses
Жылқы тұқымы – педигри тіркелген тұқымдықтармен бірге, селекциялық өсірілген үй жануарлары жылқысының тобы. Дегенмен, бұл термин кейде шектеулі географиялық аймақта орналасқан ортақ фенотиптің жергілікті жылқыларын немесе тіпті табиғи іріктеуге ұшыраған жабайы "тұқымдарды" анықтау үшін кең мағынада қолданылады. Анықтамасына байланысты, бүгінде әртүрлі мақсаттар үшін жасалған жүздеген "тұқымдар" бар. Жылқы тұқымдары жалпы мінез-құлқына қарай үш санатқа бөлінеді: жылдамдық пен төзімділікке ие "қызу қанды"; "салқын қанды" – мысалы, жұмыс аттары мен кейбір понилер, баяу, ауыр жұмысқа жарамды; және "жылы қанды" – көбінесе Еуропада, қызу қанды мен салқын қанды жылқыларды будандастыру арқылы, әсіресе белгілі бір мақсаттағы мінездемеге ие тұқымдарды шығаруға бағытталған. Жылқы тұқымдары – конформация, түс, өнімділік қабілеті немесе мінез сияқты ерекше белгілері ұрпақтарына тұрақты берілетін жылқылардың тобы. Бұл мұрагерлік қасиеттер әдетте, белгілі бір міндеттерді орындауға бағытталған табиғи будандастыру мен жасанды селекция әдістерінің үйлесімі нәтижесі болып табылады. Кейбір тұқымдар белгілі бір дағдыларымен танымал. Мысалы, стандартты тұқымдықтар белбеу жарыстарындағы жылдамдығымен әйгілі. Кейбір тұқымдар ғасырлар бойы басқа тұқымдармен будандастыру арқылы дамыған, ал Морган жылқысы сияқтылары қазіргі тұқым мүшелерінің барлығы бір атадан тараған. Бүгінде әлемде 300-ден астам жылқы тұқымы бар.
A horse breed is a selectively bred population of domesticated horses, often with pedigrees recorded in a breed registry. However, the term is sometimes used in a broader sense to define landrace animals of a common phenotype located within a limited geographic region, or even feral "breeds" that are naturally selected. Depending on definition, hundreds of "breeds" exist today, developed for many different uses. Horse breeds are loosely divided into three categories based on general temperament: spirited "hot bloods" with speed and endurance; "cold bloods," such as draft horses and some ponies, suitable for slow, heavy work; and "warmbloods," developed from crosses between hot bloods and cold bloods, often focusing on creating breeds for specific riding purposes, particularly in Europe. Horse breeds are groups of horses with distinctive characteristics that are transmitted consistently to their offspring, such as conformation, color, performance ability, or disposition. These inherited traits are usually the result of a combination of natural crosses and artificial selection methods aimed at producing horses for specific tasks. Certain breeds are known for certain talents. For example, Standardbreds are known for their speed in harness racing. Some breeds have been developed through centuries of crossings with other breeds, while others, such as the Morgan horse, originated from a single sire from which all current breed members descend. More than 300 horse breeds exist in the world today.
Тұқымдардың шығу тегі
Қазіргі заманғы жылқы тұқымдары белгілі бір жұмыс түрін атқару үшін қажетті физикалық қасиеттерді дамыту қажеттілігіне, яғни "форма функцияға бағыну" принципіне жауап ретінде пайда болды. Осылайша, Андлузиялық немесе Лузитано сияқты күшті, бірақ әдемі жылқы тұқымдары Пиреней түбегінде мінуге және дрессажға өте жақсы болатын жылқы ретінде қалыптасты. Ал Клайдсдейл және Шир сияқты ауыр атты жылқылар ауыр шаруа жұмыстарын орындау және ауыр көліктерді тарту қажеттілігінен туды. Барлық тұқымдағы понилер бастапқыда қатал табиғи ортада тіршілік етумен қатар, жергілікті шаруашылық және көліктік қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қолданылатын жұмыс жануарлары ретінде дамыды. Бірақ 20-шы ғасырға қарай көптеген пони тұқымдарына араб және басқа да жылқылардың қаны қосылып, оларды мінуге ыңғайлы әрі әдемі етіп өзгертуге ұрынылды. Басқа жылқы тұқымдары жеңіл шаруашылық жұмыстарына, ауыр және жеңіл көліктерге, жол жұмыстарына, түрлі ат спорты түрлеріне немесе жай ғана үй жануарлары ретінде өсірілді.
Modern horse breeds developed in response to a need for "form to function", the necessity to develop certain physical characteristics to perform a certain type of work. Thus, powerful but refined breeds such as the Andalusian or the Lusitano developed in the Iberian peninsula as riding horses that also had a great aptitude for dressage, while heavy draft horses such as the Clydesdale and the Shire developed out of a need to perform demanding farm work and pull heavy wagons. Ponies of all breeds originally developed mainly from the need for a working animal that could fulfill specific local draft and transportation needs while surviving in harsh environments. However, by the 20th century, many pony breeds had Arabian and other blood added to make a more refined pony suitable for riding. Other horse breeds developed specifically for light agricultural work, heavy and light carriage and road work, various equestrian disciplines, or simply as pets.
Таза тұқымдылар мен тіркелімдер
Жылқы үйретілгеннен бері таңдап өсіріліп келеді. Дегенмен, таза тұқымды мал және бақыланатын, жазбаға алынған тұқымдық тізілімдердің маңызы тек қазіргі заманда артты. Бүгінде түрлі тұқымдарды анықтау және тіркеу стандарттары әртүрлі. Кейде таза тұқымды жылқыларды "Торфбред" деп атайды, бұл дұрыс емес; "Торфбред" – жылқының нақты бір тұқымы, ал "таза тұқымды" – тұқымдық тізілімде танылған, белгілі тегі бар жылқы (немесе кез келген басқа жануар). Жылқыны таңдап өсірумен айналысқандардың ерте мысалы – бедуиндер. Олар араб жылқыларының кең тегін сақтап, таза қандылыққа үлкен мән берген, сақтықпен өсіру әдістерімен танымал болған. Бұл тегілдер ауызша берілгенімен, араб жылқыларының жазба тегі 14 ғасырда пайда болған. Соған қатар, Ренессанс дәуірінің басында Испанияның оңтүстігіндегі картуздық монахтар жылқы өсіріп, ең жақсы қанды малдың тегін мұқият сақтаған. Олардың тегі бүгінгі күні де андлузиялық жылқыда сақталған. Ең алғашқы ресми тізілімдердің бірі – 1791 жылы құрылған Торфбредтерге арналған жалпы тұқымдық кітап. Ол Таяу Шығыстан Англияға әкелінген араб биелерге дейін жетеді, олар тұқымның негізін қалады. Кейбір тұқымдық тізілімдерде жабық тұқымдық кітап бар, онда тіркеу тек тегіне негізделеді және сырттан келген жануарларға кіруге рұқсат жоқ. Мысалы, тіркелген Торфбред немесе араб жылқысының екі ата-анасы да бірдей тұқымнан болуы керек. Басқа тұқымдардың тұқымдық кітабы ішінара жабық, бірақ басқа тұқымдардан кейбір қосымшаларға рұқсат етіледі. Мысалы, қазіргі заманғы Аппалузаның кем дегенде бір Аппалуза ата-анасы болуы керек, бірақ оның төрттен бір жылқы, Торфбред немесе араб ата-анасы болуы мүмкін, егер ұрпақ тиісті түс сипаттамаларын көрсетсе. Кватер Хорс әдетте екі ата-анасы да тіркелген Кватер Хорс болуын талап етеді, бірақ бір Торфбред ата-анасы бар жылқыларды "қосымша" тіркеуге мүмкіндік береді, ал жылқы белгілі бір талаптарды орындап, толық тіркеуге қол жеткізе алады. Ашық тұқымдық кітаптар әлі күнге дейін қатаң анықталған стандартты фенотипті дамыта алмаған немесе тұқымдық кітаптың іріктеу процесінен өту арқылы идеалға сәйкес келетін жануарларды тіркейтін тұқымдар үшін бар. Спорттық жылқыда қолданылатын жылы қанды тұқымдардың көпшілігі әртүрлі дәрежеде ашық тұқымдық кітаптарға ие. Тегі ескерілсе, егер жылқылар тізілімнің белгіленген талаптарына сай келсе, сырттан келген қандылықтар тізілімге қабылданады. Бұл тізілімдер әдетте жеке жануарлардың сапасы, өнімділігі және құрылысы туралы шешім қабылдауды қамтитын іріктеу процесін талап етеді. Кейбір "тізілімдер", әсіресе кейбір түсті тұқымдық тізілімдер, өте ашық және тегіне немесе құрылысына қарамастан, жамылғы түсі мен түріне байланысты шектеулі критерийлерге сай келетін барлық жылқыларға мүшелікке рұқсат береді. Тұқымдық тізілімдер тұқым шаруашылығы технологиясын қабылдауға немесе қабылдамауына байланысты да әртүрлі. Мысалы, барлық Жокей клубының Торфбред тізілімдері тіркелген Торфбредтің табиғи жұптасудың нәтижесі болуын талап етеді, яғни "тірі жабылу" деп аталады. Екі Торфбред ата-анасынан туған, бірақ жасанды ұрықтандыру немесе эмбрионды ауыстыру арқылы туған төлді Торфбред тұқымдық кітабына тіркеуге болмайды. Жылқыларды клондау өте даулы мәселе, ал қазіргі уақытта негізгі тұқымдық тізілімдердің көпшілігі клондалған жылқыларды қабылдамайды, бірақ бірнеше клондалған жылқылар мен қашырлар шығарылды. Мұндай шектеулер АҚШ-та кейде мемлекеттік заңға, кейде монополияға қарсы заңға негізделген заңдық дауларға әкеліп соқты.
Horses have been selectively bred since their domestication. However, the concept of purebred bloodstock and a controlled, written breed registry only became of significant importance in modern times. Today, the standards for defining and registration of different breeds vary. Sometimes, purebred horses are called "Thoroughbreds", which is incorrect; "Thoroughbred" is a specific breed of horse, while a "purebred" is a horse (or any other animal) with a defined pedigree recognized by a breed registry. An early example of people who practiced selective horse breeding were the Bedouin, who had a reputation for careful breeding practices, keeping extensive pedigrees of their Arabian horses and placing great value upon pure bloodlines. Though these pedigrees were originally transmitted by an oral tradition, written pedigrees of Arabian horses can be found that date to the 14th century. In the same period of the early Renaissance, the Carthusian monks of southern Spain bred horses and kept meticulous pedigrees of the best bloodstock; the lineage survives to this day in the Andalusian horse. One of the earliest formal registries was General Stud Book for Thoroughbreds, which began in 1791 and traced back to the Arabian stallions imported to England from the Middle East that became the foundation stallions for the breed. Some breed registries have a closed stud book, where registration is based on pedigree, and no outside animals can gain admittance. For example, a registered Thoroughbred or Arabian must have two registered parents of the same breed. Other breeds have a partially closed stud book, but still allow certain infusions from other breeds. For example, the modern Appaloosa must have at least one Appaloosa parent, but may also have a Quarter Horse, Thoroughbred, or Arabian parent, so long as the offspring exhibits appropriate color characteristics. The Quarter Horse normally requires both parents to be registered Quarter Horses, but allows "Appendix" registration of horses with one Thoroughbred parent, and the horse may earn its way to full registration by completing certain performance requirements. Open stud books exist for horse breeds that either have not yet developed a rigorously defined standard phenotype, or for breeds that register animals that conform to an ideal via the process of passing a studbook selection process. Most of the warmblood breeds used in sport horse disciplines have open stud books to varying degrees. While pedigree is considered, outside bloodlines are admitted to the registry if the horses meet the set standard for the registry. These registries usually require a selection process involving judging of an individual animal's quality, performance, and conformation before registration is finalized. A few "registries," particularly some color breed registries, are very open and will allow membership of all horses that meet limited criteria, such as coat color and species, regardless of pedigree or conformation. Breed registries also differ as to their acceptance or rejection of breeding technology. For example, all Jockey Club Thoroughbred registries require that a registered Thoroughbred be a product of a natural mating, so called "live cover". A foal born of two Thoroughbred parents, but by means of artificial insemination or embryo transfer, cannot be registered in the Thoroughbred studbook. Cloning of horses is highly controversial, and at the present time most mainstream breed registries will not accept cloned horses, though several cloned horses and mules have been produced. Such restrictions have led to legal challenges in the United States, sometime based on state law and sometimes based on antitrust laws.
Гибридтер
Жылқылар басқа жылқы түрімен шағылысып, гибридтер тудырады. Бұл гибридтік түрлер тұқым емес, бірақ белгілі бір жылқы тұқымдары мен басқа жылқы түрлерінің арасындағы шағылысу нәтижесінде ерекше ұрпақтар пайда болады. Ең көп таралған гибрид – "жақ" (еркек есек) пен биенің араласуынан туған есек қоян. Туысқан гибрид, хини, бұл бике (еркек жылқы) мен есектің (ана есек) араласуынан туады. Басқа көптеген гибридтер зебраны қамтиды (Зеброидқа қараңыз). Көбінесе, сирек жағдайларды қоспағанда, жылқы гибридтері көбейе алмайды, яғни тұқымсыз болады. Бірақ, жылқы мен Пржевальский жылқысы (Equus ferus przewalskii) арасындағы шағылысу – осы ереженің ерекше жағдайы.
Horses can crossbreed with other equine species to produce hybrids. These hybrid types are not breeds, but they resemble breeds in that crosses between certain horse breeds and other equine species produce characteristic offspring. The most common hybrid is the mule, a cross between a "jack" (male donkey) and a mare. A related hybrid, the hinny, is a cross between a stallion and a jenny (female donkey). Most other hybrids involve the zebra (see Zebroid). With rare exceptions, most equine hybrids are sterile and cannot reproduce. A notable exception is hybrid crosses between horses and Equus ferus przewalskii, commonly known as Przewalski's horse.