Кіріспе

Австралияның Қиыр Солтүстік Квинсленд түбегі

Кейп-Йорк түбегі – Австралияның Қиыр Солтүстік Квинсленд аймағында орналасқан түбек. Бұл Солтүстік Австралиядағы ең ірі жабайы аймақ. Жер көбінесе тегіс, ал аумағының шамамен жартысы мал өсіруге пайдаланылады. Эвкалипт тоғайлы саванналар, тропикалық ормандар және басқа да түрлі мекендеу орындары әлемдік экологиялық маңызын ескере отырып, қазір танылып, қорғалып келінеді. Түбектің көп бөлігі табиғаты бұзылмаған күйде сақталған, эндемикалық флора мен фаунаның алуан түрлілігін қамтиды, бірақ кейбір жануарлар түрлеріне өнеркәсіп, малдың шектен тыс жайылуы, сондай-ақ жаңадан келген түрлер мен арамшөптер қауіп төндіруде. Түбектің ең солтүстік нүктесі – Кейп-Йорк. Бұл жерге ондаған мың жылдар бойы Австралияның абориген халықтары қоныстанған. 1606 жылы голландиялық теңізші Виллем Янссон "Дюйфкен" кемесімен Австралияға алғашқы болып қонды, ол Кейп-Йорк түбегіне жеткен.

Өзендер

Жарым арал қырқасы Карпентария шығанағы мен Коралл теңізі арасындағы суайдыру шекарасын құрайды. Батысқа қарай Митчелл, Штатен, Колман, Холройд, Арчер, Уотсон, Венлок, Дюси және Жардин алаптарын қоса алғанда, ірі, қисық өзен жүйелері өз суларын Карпентария шығанағына құяды. Құрғақ маусымда бұл өзендер сулы-сазды жерлерге және құмды арналарға айналады. Бірақ, жаңбырлы маусымда мол жаңбыр жауғанда, олар кең өзендерге айналып, кең далалар мен жағалау ылғалды жерлерге таралып, көптеген тұщы су және ылғалды жерлерде тіршілік ететін түрлерге өмір береді.

Геологиялық тарих

Жарым арал 300 миллион жыл бұрын, Австралия қазіргі Оңтүстік Америка мен Жаңа Зеландияның бөліктерімен соқтығысқанда, көміртек кезеңінде бүлінген Ұлы бөлгіш жотасының солтүстік бөлігінен құрылған. Содан бері бұл аймақ едәуір эрозияға ұшырады. Шамамен 40 миллион жыл бұрын Үнді-Австралия тектоникалық плитасы ежелгі Гондвана суперконтинентінен бөлініп шыға бастады. Солтүстікке қарай қозғалған кезде Тынық мұхит тақтасымен соқтығысқанда, Жаңа Гвинеяның орталық бөлігіндегі биік таулар 5 миллион жыл бұрын пайда болды. Кейп-Йорк түбегінің көп бөлігінің әкімшілік және коммерциялық орталығы - оның оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан Куктаунда, ал түбектің ең үлкен қонысы - Карпентария шығанағындағы шахталық қала Вейпа. Қалған бөлігі өте сирек қоныстанған, халықтың жартысы өте кішкентай елді мекендерде және мал фермаларында тұрады. Жарым аралдың даму жолының бойында Лейкленд, Лаура және Коэн қалаларында шағын қызмет көрсету орталықтары бар. Кейп-Йорк түбегінің солтүстігінде, жақын маңдағы Бейсенбі аралында үлкен қызмет көрсету орталығы бар. Аборигендер қауымдастықтары Хоупвейл, Пормпурау, Кованьяма, Аурукун, Локхарт өзені, Напранум, Мапун, Инжину, Нью Мапун және Умагикода орналасқан. Материктегі Торрес бұғазы аралдарының қауымдастықтары Бамага мен Сеисияда орналасқан. Уикалкан, Вик Нгатана және Викнгенчераның екінші тілі болғандықтан, бұл аралдағы бірден-бір тез дамып келе жатқан абориген тілі болып көрінеді. Джагарага (Ядагигана, Даягарага және Ягуллеоне деп те аталады) – Австралияның абориген тілі. Тіл аймағына Солтүстік жарты арал аймақтық кеңесінің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы ландшафт кіреді. Дәстүрлі түрде бұл тілде Шығыс Кейп-Йорк, әсіресе Албани аралы мен Адольф тауы аралы жерлерінде сөйленген. Лингитиг (Винда Винда және Лингинити деп те аталады) – австралиялық аборигендер тілі. Лингитиг тіл аймағына Кукшир Кеңесінің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы ландшафты кіреді: Батыс Кейп Йорк, Винда Винда Крик, Миссия өзені және Арчер өзені. Лутиг (Лотига, Тепити және Урадхи деп те аталады, сондай-ақ Урадхи тілдерімен байланысты тілдерді қараңыз) – австралиялық аборигендер тілі. Лутигтің дәстүрлі тілдік аймағына Кукширдің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы ландшафты кіреді: Шығыс Кейп-Йорк, Дуси өзені, Солтүстік жарты арал, Жаңа Мапун, Инжину және Коуал Крик. Теппатигги (Теппитики және Тейепатигги) – Батыс Кейп Йорк, Орта Дульси өзені, Төменгі Батавия өзені, Дуси өзені және Мапунның австралиялық абориген тілі. Тіл аймағына Кукшир Кеңесінің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы аудандар кіреді. Тайнаквит (Thaynakwith) – Батыс Кейп Йорк аймағында, Вейпа аймағында, Альбатрос шығанағы мен Миссия өзенінде сөйлейтін австралиялық абориген тілі. Тіл аймағына Вейпа қалалық кеңесі мен Кукширдің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы аудандар кіреді. Урадхи (Анггамуди, Анкамути, Атампая, Бавтжати және Лотига деп те аталады) – Батыс Кейп Йорк түбегіндегі австралиялық абориген тілі. Дәстүрлі тіл аймағына Мапун мен Дюйфкен нүктесінің солтүстігі мен Порт-Масгрейвтің солтүстігіндегі (Ангкамути елі) жағалау белдеуінің шығысы жатады, онда Дюси өзенінің сағасы, Дульханти өзенінің төменгі ағысы және Скардон өзенінің жоғарғы ағысы орналасқан. Британдықтардың қоныстануымен жергілікті халықтардың жер аударылуынан кейін, ол Солтүстік жарты арал аймағында, соның ішінде Жаңа Мапун, Инжину және Коуал Крик қауымдастықтарында да айтылды. Yir Yiront (Yiront, Jirjoront, Yir yiront, және Kokomindjan) – Австралия аборигендерінің тілі. Оның дәстүрлі тілдік аймағы Батыс Кейп Йорк қаласында, Кованьяма және Кук аборигендер аймақтарында, Кольман өзені мен Митчелл өзенінің бассейндерінде орналасқан. Аборигендер жерлерінен шығарылғаннан кейін, ол Пормпурау мен Кованьямада да қолданылады. Куку Яу (Gugu Yau, Yao, Ya'o, Koko Ya'o және Koka yao деп те аталады) – Австралия аборигендерінің тілі. Куку Яудың дәстүрлі тілдік аймағына Кукширдің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы ландшафты кіреді: Шығыс Кейп Йорк, Ууунгун оңтүстігінде Клоди өзеніне және ішкі аймаққа дейін. Кук Таайорре (Коко Дайюри, Куку Як, Тайорре деп те аталады және бірнеше туысқан тілдерге / диалектілерге жалпы атау ретінде қолданылады) – Батыс Кейп Йорк түбегінде, әсіресе Пормпурау (Эдвард өзені) айналасындағы аймақта сөйленетін Австралия абориген тілдері. Таайорре тілінің аймағына Пормпурау қауымдастық кеңесі мен Кукшир кеңесі кіреді. Kugu Yi'anh Кейп-Йорк тілі. Kugu Nganhcara (Wik, Wiknantjara, Wik Nganychara, Wik Ngencherr деп те аталады) – Кукширдің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы ландшафты қамтитын аймақтың дәстүрлі тілі. Kugu Muminh (Kuku Muminh деп те аталады) – Кукширдің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы ландшафты қамтитын дәстүрлі тілдердің бірі. Kunjen (Koko Wanggara, Ngundjan және Olkola деп те аталады) – Батыс Кейп Йорк тілі. Kunjen тіл аймағына Кованьяма қауымдастық кеңесі мен Кукшир кеңесінің жергілікті мемлекеттік шекараларындағы ландшафт кіреді.

Туған жері бойынша құқық талаптары

1990 жылы жер кеңесі ретінде құрылған Кейп-Йорк жер кеңесі, жергілікті құқықтар үшін күресіп, 2018 жылға дейін аймақтың 45 пайызынан астам бөлігінде осы құқықтарды жеңіп алды. 2021 жылдың 25 қарашасында жарым аралының шығыс жағындағы жерлер Кууку Я’у және Уутаалнгану халықтарына қайтарылды, бұл талап жеті жыл бұрын берілген болатын. Бұл тарихи шешімді Австралия Федералды сотының судьясы Дебра Мортимер Квинсленд Жоғарғы сотында, Кернс қаласында жариялады. 2022 жылдың желтоқсанында Федералды сот Каурарег, Кулкулгал, Кемер Кемер Мериам, Анкамути және Гуданг/Ядхакейну халықтарының жергілікті құқықтарына қатысты талаптарын мойындады.

Флора

Кейп-Йорк түбегінде жабайы тропикалық жаңбырлы ормандар, тропикалық және субтропикалық шалғынды далалар, саванналар, бұталы жерлер, құрғақшылықтар, ылғалды жерлер, табиғи өзендер және мангр батпақтарының күрделі мозаикасы орналасқан. Түбекте кең таралған және толыққанды жұмыс істеп тұрған тропикалық саванналар қазір әлемнің басқа аймақтарында сирек кездеседі және күрт деградацияға ұшыраған. Сондықтан, түбектің кейбір бөліктері ерекше табиғи құндылығымен ерекшеленеді. Түбектің флорасы Гондвананың түпкілікті түрлерін, Гондвананың бөлінуінен кейін пайда болған өсімдіктерді, сондай-ақ Индомалаядан және Торрес бұғазы арқылы Жаңа Гвинеядан келген түрлерді қамтиды, ал ең көп түрлілік жаңбырлы ормандарда кездеседі. Кейп-Йорк түбегінің көп бөлігі жақын орналасқан Жаңа Гвинеяға қарағанда құрғақ, бұл сол аралдың жаңбырлы ормандарының өсімдіктерінің Австралияға көшуіне кедерілді етеді. Тропикалық жаңбырлы ормандар Кейп-Йорк түбегінің жалпы аумағының 5,6 пайызын құрайды. Жаңбырлы ормандар ұзақ құрғақ маусымда жауын-шашынның белгілі бір деңгейіне тәуелді, мұндай климаттық жағдайлар көбінесе түбектің жағалау қатарларының шығыс беткейлерінде кездеседі. Дерлік қол тигізбеген, ежелгі ормандарды және Гондвана мен Жаңа Гвинея текті флораны қоса алғанда, пропорционалды түрде жоғары биоәртүрлілікті қолдайтын жаңбырлы ормандардың қорғау маңызы зор. Кутини Пайаму ұлттық паркінің жаңбырлы ормандары Жаңа Гвинеяда да кездесетін түрлерді қамтиды, оның ішінде эклектус попугай және оңтүстік жалпы кускусты қосады. Жаңбырлы ормандардың басқа да жануарлар әлеміне 200-ден астам көбелек түрі кіреді, оның ішінде 11 эндемикалық көбелек бар, олардың бірі – алып жасыл құс қанаты, жасыл ағаш питоны және солтүстік кволл, енгізілген улы бақаларды жеуден қатты азайған орман марсупиалы. Төмендіктегі өзендердің жағалауларында өзіне тән жануарлар дүниесі мекендейді, ал Жардин, Джексон, Олив, Холройд және Венлок өзендері балыққа бай. Сулы жерлер мен жағалау мангрлары балық шаруашылығы және крокодилдердің мекендеу ортасы ретінде маңызды, сондай-ақ құрғақшылық кезінде пана болып табылады. Көптеген аймақтар шамадан тыс мал жаю, кен өндіру, нашар бақыланатын өрттер, жабайы шошқалар, бақалар, арамшөптер және басқа да енгізілген түрлердің салдарынан зардап шеккен, бірақ Кейп-Йорк түбегінің табиғаты сақталған, өзен жүйелерінің саулығы толық және еуропалықтар қоныстанғаннан бері өсімдіктер мен жануарлардың жойылуы тіркелмеген. "Кейп-Йорк түбегінің жерді пайдалану стратегиясы" зерттеуі 1990 жылы Австралия үкіметімен даланы қорғау жоспарларын жасау мақсатында тапсырылды. Қазіргі уақытта Квинсленд және Австралия Федералдық үкіметтері Дүниежүзілік табиғи мұра ретінде қарастыруда. Басты ұлттық парктерге солтүстікке орналасқан Апудтама ұлттық паркі, Аурукун қаласына жақын орналасқан Ояла Тхумотанг ұлттық паркі және биоаймақтың оңтүстік-шығысындағы Риниирру ұлттық паркі кіреді.

Көлік

Кейп-Йорк түбегінен солтүстік-оңтүстікке қарай екі жол өтеді: Peninsula Developmental Road (PDR) және Northern Peninsula Road (сонымен қатар Bamaga Road және Telegraph Road деп аталады). Бамага жолы қазір жерсерпінді телеграф желісінің (OTL) жолын айналып өтеді, оны көбінесе «тележол» деп атайды. Тележол OTL құрылысын салу және күтіп ұстау үшін пайдаланылды, бірақ кейін микротолқындық релелік мұнаралармен, содан кейін оптикалық талшықты кабельдермен алмастырылды. Қазір оны құрғақ маусымда төрт дөңгелекті көліктерде саяхаттауды ұнататындар пайдаланады. Көптеген өткелдер, мысалы, Моретон станциясының жанындағы Венлок көпірі жаңартылды, бірақ көптеген су өткелдері сақталған. Жолдар асфальтталмаған және кейбір жерлерде қиын өтуге болатын. Олар тек төрт дөңгелекті көліктерге ғана жарамды деп есептеледі және тек құрғақ мезгілде жүруге қолайлы. 1986 жылы Кейп-Йорк компаниялар консорциумы, Кейп-Йорк ғарыш агенттігі, федералды үкіметтің қолдауымен ғарыш айлағының орналасуы үшін ұсынылған жер болды. 1992 жылы инвесторлардың қолдауы күшін жойды, ал 2017 жылы қажетті жердің заңды меншігі Утати, Куку Яу және Солтүстік Каанжу халықтарына қайтарылды. Квинсленд премьер-министрі Джо Бжелке Петерсеннің күшті қолдауымен жоспарланған бұл жобаға жаңа қала, туристік курорттар, әуежай және порт кіруі тиіс болған.