Кіріспе

Квинсленд штатындағы өзен, Австралия. Фицрой өзені (дарумбал: Тунооба).

Жол жүрісі мен ерекшеліктері

Экспедиция жотасы мен Карнарвон жотасын құйып жатқан Маккензи және Доусон өзендерінің қосылуынан пайда болған Фицрой өзені Дуаринга маңында бастау алады және бастапқыда солтүстік-шығысқа қарай, содан кейін Гудедулла ұлттық паркіне жақын солтүстікке қарай ағады. Өзен Лэрмут көлі мемлекеттік орманының жанынан шығысқа қарай ағып, Брюс тас жолымен қатар жүреді, содан кейін оңтүстікке бұрылып, Брюс тас жолымен кесісетін жерге дейін созылады. Рокхэмптон қаласынан өткеннен кейін өзен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Берсеркер жотасының басынан, Хумбуг нүктесінен және Флат-топ жотасының оңтүстігінен өтеді, соңында МакКензи аралы қорық паркіне жақын Коралл теңізіндегі Кеппел шығанағына құяды.

Аумақ көлемі

Өзеннің су жиналатын алабы ауданы құрайды. Су жиналатын алабының ішінде ауданы эстуарлық ылғалды жерлермен, ал ауданы өзендік ылғалды жерлермен жабылған. Су жиналатын аймақ батыстағы Карнарвон тау жотасынан Рокхэмптонға жақын Кеппел шығанағындағы өзен сағасына дейін созылады. Солтүстік шекарасында Бурдекин өзенінің су жиналатын алабы, оңтүстік шекарасында Бернет өзенінің су жиналатын алабы орналасқан. Фицрой өзені бассейні 2010–11 жылғы Квинсленд су тасқыны кезінде кең ауқымды су тасқынына ұшыраған бассейннің бірі. 2013 жылы Маунт Морган және Билоела аймақтарындағы кенеттен су көтерілуі Доусон өзенінің төменгі ағысындағы су тасқынына әкелді. Дон және Ди өзендері де рекордтық деңгейге жетті. Фицрой өзені Рокхэмптон қаласында су тасқыны деңгейінен асып, . жетті.

Су қоймалары

Фицрой өзенінің су жинау жүйесінде шаруашылық, кен өндіру және тұрмыстық тұтыну үшін пайдаланылатын көптеген тоғандар мен бөгеттер бар. Доусон өзенінің тармақты су жинау аймағында бастауынан сағасына дейінгі негізгі су қоймалары: Глеб тоғаны, Гиранда тоғаны, Теодор тоғаны, Моура тоғаны, Каллид бөгеті және Кроомбит бөгеті. Маккензи өзенінің тармақты су жинау аймағында негізгі су қоймалары: Комет тоғаны, Фэрбэрн бөгеті, Тереза Крик бөгеті, Бедфорд тоғаны, Бингеганг тоғаны және Тартрус тоғаны. Фицрой өзенінің негізгі тармақты су жинау аймағында бар болғаны Эден Банн тоғаны және Фицрой өзенінің бөгеті орналасқан, соңғысы толып тұрғанда белгілі бір көлемде су сақтай алады.

Тарих

Фицрой өзені бассейніндегі аймақтың дәстүрлі иелері – Дарумбал халқы, әсіресе Баяли және Жетимарала рулары. Олар оны Тоонооба деп атаған. Жетимарала (сондай-ақ Етимарала, Етимаралла және Баяли деп те аталады) – Орталық Квинслендтің австралиялық абориген тілі. Оның дәстүрлі тілдік аймағы Орталық жоталы аймақтың жергілікті басқару аудандарының шегінде, Бумер және Бродсаунд жоталарында, сондай-ақ Фицрой өзені, Килларни станциясы, Маккензи және Исаак өзендері бойында орналасқан. Өзенге ағылшын тіліндегі атын 1853 жылдың 4 мамырында Еуропалық отарлаушылар және мал өсірушілер Чарльз және Уильям Арчер берді, ол кезде Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының губернаторы болған сэр Чарльз Фицройдың құрметіне, өйткені Квинсленд 1859 жылға дейін жеке колония болған жоқ. Атақты қайық жасаушы Колин Арчер «Эллида» атты кемесімен өзенге дейін алғашқы болып келген адам. Рокхэмптон қаласы өзен жағасында, жағалаудан шалқары орналасқан. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында қала маңызды порт болды, бірақ өзендегі тасты тіректер Фицройдың ішкі аймаққа теңіз жүруіне кедергі келтірді. Кемелердің көлемі ұлғайған сайын, төменгі ағыс коммерциялық трафик үшін аз пайдалы болды, және бүгінде тек демалыс кемелері мен шағын балық аулау қайықтары ғана өзенді пайдаланады. Бір кезде Рокхэмптон қаласындағы порттардың көп бөлігі қирап немесе алынып тасталды. Алма порты Фицрой өзенінің дельтасында орналасқан және Рокхэмптонға ең жақын порт болып табылады. Бассейндегі басым салалар – көмір өндіру, мал өсіру және мақта өсіру. Гленмор шаруашылығы Рокхэмптонның солтүстік-батысындағы өзеннің солтүстік жағалауында салынған. Ол алғаш рет 1858 жылы қоныстандырылған, Квинсленд мұралық тізіліміне енгізілген және бүгінде туристік орталық ретінде жұмыс істейді. Рокхэмптонның Фицрой өзені көбінесе демалыс үшін қолданылады. Фицрой өзенінің бөгетінен жоғары орналасқан Рокхэмптон су шаңғысы бақтары жергілікті су шаңғысы, айдаһар қайық және ескек клубы сияқты спорттық ұйымдар пайдаланады. 2018 жылы Рокхэмптон қаласындағы Фицрой өзенінің жағалауын жаңғыртуға 36 миллион доллар жұмсалды. Рокхэмптонның жылдық Рокки Ривер Рун жарысы Фицрой өзені бойында өтеді. Балық аулаудың жылдық жарысы – Барра Баунти – Рокхэмптонның Фицрой өзенінде өтетін тағы бір шара. Қала әр жыл сайын Фицрой өзенін өзеннің жылдық фестивалі – Рокхэмптон өзені фестивалінде тойлайды. 2018 жылы Рокхэмптонның Фицрой өзені 2018 жылғы Ұлттар Достығы ойындары алдында Королеваның Батон эстафетасына қосылды. Эстафетаның өзіндік бөлігін аяқтағаннан кейін, эстафеташы Марк Ноулз Королева Батонын эстафетаның бір бөлігі ретінде өзенмен жүзіп өткен эстафеташы Крейг МакКормакқа тапсырды.

Жабайы табиғат

Өзеннің төменгі ағысында тұзды су крокодилдері мекендейді. 2003 жылы бір метрден аса ұзын крокодил ұсталды. Фицрой алабында елдегі тұщы су балықтарының ең көп түрлілігі кездеседі. Өзен сағасында зерттеушілер генетикалық тұрғыдан ерекше, бар болғаны 70 жануардан тұратын су сүйрегі дельфинінің (snubfin dolphin) жаңа түрін тапты. Дүниежүзілік табиғат қоры (WWF) Xstrata компаниясының Балаклава аралында көмір портын салу жоспарының жергілікті су сүйрегі дельфинінің (snubfin dolphin) популяциясын құрта алатынынан алаңдады. 2013 жылы Glencore Xstrata жоғары құн мен көмірге әлемдік сұраныстың күрт төмендеуіне байланысты көмір портын салу жоспарларын тоқтатты. Компания көмір өнеркәсібі үшін орта мерзімді болжамның нашар екенін мәлімдеді.