Кіріспе

Австралиядағы ең ұзын өзен – Мюррей өзені (Оңтүстік Австралияда: Мюррей өзені) (Ngarrindjeri: Millewa, Yorta Yorta: Dhungala (Tongala)) – Оңтүстік-Шығыс Австралиядағы өзен. Бұл Австралиядағы ең ұзын өзен. Оның салалары Австралияның келесі алты ең ұзын өзенінің бесеуін қамтиды (Муррумбиджи, Дарлинг, Лаклан, Уаррего және Пароу өзендері). Мюррей өзенінің бассейндерімен бірге Мюррей-Дарлинг алабы құрылады, ол Австралияның шамамен жетіден бір бөлігін алып жатыр. Бұл Австралияның ең маңызды суармалы аймағы деп есептеледі. Мюррей Австралия Альптерінде басталып, Австралияның ең биік тауларының батыс беткейін кесіп өтеді, содан кейін Австралияның ішкі жазықтары арқылы солтүстік-батысқа қарай иреліп, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттары арасындағы шекараны құрайды. Ол шығыстан батысқа қарай ағып, Морган қаласынан оңтүстікке бұрылып, Александрина көлінің шығыс жағасына жетеді. Су Хиндмарш және Мундо аралдарының маңындағы бірнеше арналар арқылы ағып өтеді. Онда ол оңтүстік-шығыстан Кюронг лагунасынан келген сумен қосылып, содан кейін Ұлы Австралия шығанағына (Австралия карталарында көбінесе Оңтүстік мұхит деп көрсетіледі) Мюррей сағасы арқылы, Оңтүстік Гуолваның шығысына құяды. Виктория мен Жаңа Оңтүстік Уэльс (ЖОУ) арасындағы шекара Мюррей өзенінің оңтүстік немесе сол жағалауының үстінен өтеді.

География

Мюррей өзені Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинслендтің оңтүстік бөлігінің көп бөлігін кептіретін, ұзақ біріктірілген Мюррей-Дарлинг өзендері жүйесінің бір бөлігін құрайды. Мюррей, әлемнің басқа аймақтарындағы шамамен бірдей мөлшердегі өзендерге қарағанда судың аз бөлігін ғана тасымалдайды және оның ағыны жыл сайын күрт өзгереді. Ресми тіркеу басталғаннан бері үш рет болған қатал құрғақшылықтар кезінде ол толығымен құрғап қалған. Көбінесе, өзен сағасында құм жиналып, ағысын тоқтатып тастайды. Мюррей – Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория арасындағы шекара, нақтырақ айтқанда, өзеннің Виктория жағындағы жағасының үстіңгі бөлігінен өтеді. 1980 жылғы сот шешімінде Австралияның Жоғарғы соты, өзеннің Виктория жағында балық аулап жүрген адамның заңсыз өліміне байланысты қай штаттың құзыретіне кіретінін анықтады. Бұл шекара анықтамасы шатастыратын болуы мүмкін, себебі өзен уақыт өте келе өз арнасын өзгертеді және өзен жағалауларының бір бөлігі өзгертілген. 141° шығыс бойлық сызығының батысында шекара Виктория мен Оңтүстік Австралия арасында, өзеннің ортасынан өтеді. Бұл қателік 1840 жылдары шекара алғаш рет тексерілген кезде, 3,72 километрлік (2,31 миль) шығыс-батыс бағыттағы есептеу қателігінен туындады. Осы аймақтың батысында Мюррей толығымен Оңтүстік Австралия штатының құрамында орналасқан.

Өзен өмірі

Мюррей өзені мен оның салалары өзенде тіршілік ететін алуан түрлі жануарларды қамтамасыз етеді, олар өзеннің өзгеруші жағдайларына бейімделген. Бұған Мюррей балығының атақты түрі, форель балығы, алтын балық, Маккуарри балығы, күміс балық, құйрықты сомыр, австралиялық майда балық және батыс карп балығы, сондай-ақ Мюррейдің қысқа мойынды тасбақасы, кең тырнақты яббилер және үлкен тырнақты Макробрахиум шаяны сияқты басқа су жануарлары кіреді. Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Австралияда кең таралған жалпы ұзын мойынды тасбақа, жалпы яббилер, кішкентай тырнақсыз паратия шаяны, су егесі және платипус та бар. Құрып кету қаупі төнген Мюррей ракі ғалымдардың күш-жігері арқасында санын арттыра алды. Мюррей өзенінің жағасындағы жолақты орман мен қызыл эвкалипт тоғайларын да қолдайды. Еуропалықтар қоныстанғаннан бері Мюррейдің жағдайы нашарлап, әсіресе су ағынының реттелуі салдарынан қиын жағдайға түсті. 2000-2007 жылдар аралығындағы қатал құрғақшылық өзендегі қызыл эвкалипт ормандарына қатты күш түсірді, олардың болашақта тірі қалуына байланысты алаңдаушылық күшейді. Мюррей өзені кейде тасып та кетеді. Ең ірісі 1956 жылғы су тасқыны болды: ол алты айға дейін созылып, Оңтүстік Австралияның төменгі ағысындағы көптеген қалаларды су басты.

Бунгунния көлі

2,5 және 0,5 миллион жыл бұрын Мюррей өзені Суан Рич маңындағы жер қозғалыстарынан туындаған, өзенді тосқан кең тұщы сулы көл – Бунгунния көліне жетті. Ең үлкен аумағында Бунгунния көлі солтүстікте Менинди көлдеріне, ал оңтүстікте Баундери Бендке дейін созылған. Бунгунния көлінің тартылуы шамамен 600 000 жыл бұрын болды. Көлдің терең сазды шөгінділері Оңтүстік Австралиядағы Човилла аймағындағы жартастарда көрініс береді. Мұндай көлді толық толтыру үшін одан да көп жауын-шашын қажет болған; Бунгунния көлінің тартылуы Мюррей-Дарлинг бассейні тарихындағы ылғалды кезеңнің аяқталуын және бүгінгідей кең таралған шөлейтті жағдайдың басталуын білдіреді. Бунгунния көлінде Neoceratodus lungfish түрі болған, ал қазіргі таңда Neoceratodus lungfish тек Квинслендтің бірнеше өзендерінде ғана кездеседі.

Каделл үзіндісі және Барма қызыл құрт ормандары

Барма өзенінің қызыл жаңғақ ормандарының пайда болуы Каделл жарылысына байланысты. Шамамен 25 000 жыл бұрын осы жарылыста жер ығысып, солтүстік-оңтүстікке қарай созылған шығыс жағы су тасқынынан жоғары көтерілді. Бұл күрделі оқиғалар тізбегін тудырды. Мюррей өзенінің бастапқы арнасының бір бөлігі жарылыстың артында қалдырылды (қазір ол Green Gully деп аталатын бос арна ретінде сақталған). Гулберн өзенінің оңтүстік жағындағы жарылыс табиғи көл құру үшін бөгет құрады. Мюррей өзені Каделл жарылысын айналып солтүстікке қарай ағып, қазіргі Эдвард өзенінің арнасын жасады, және Мюррей суларының көп бөлігі осы арна арқылы ағып жатыр. Содан кейін Гулберн өзеніндегі табиғи бөгет бұзылып, көл тартылып, Мюррей өзені оңтүстікке қарай бағытын өзгертіп, кішкентай Гулберн өзенінің арнасы арқылы аға бастады, осылайша "Барма тасқыны" және "Тарлық" (өзен арнасының ерекше тар жерлері) пайда болды. Каделл жарылысының басты нәтижесі – Мюррей өзенінің батыстан ағып келетін суы солтүстік-оңтүстік жарылысқа соқтығысып, екі басты арнада (Эдвард және көне Гулберн) жарылыстың айналасында солтүстікке және оңтүстікке бұрылады. Бұған қоса, көптеген шағын өзендердің желісі пайда болып, аймақтағы төмен жатқан жерлерді үнемі су басады. Осы жағдайлар қызыл жаңғақ ағаштары үшін өте қолайлы болды, олар осы аймақта жылдам орманды құрады. Осылайша, Каделл жарылысының 25 000 жыл бұрынғы ығысуы тікелей атақты Барма өзенінің қызыл жаңғақ ормандарының пайда болуына әкелді. Барма тасқыны мен Тарлық Мюррей өзенінің осы бөлігінен өтетін су мөлшерін шектейді. Су тасқыны мен суару кезеңдерінде судың көп бөлігі, қызыл жаңғақ ормандарын су басудан басқа, Эдвард өзені арнасы арқылы ағып өтеді. Мюррей өзенінде Барма тасқыны мен Тарлықты тасымалдау үшін су көлемін ұлғайтуға жеткілікті күш болған жоқ. Каделл жарылысы Батыстан Бармаға қарай келе жатқанда, үздіксіз, төменгі, топырақты дөңгелек ретінде жақсы көрінеді, бірақ тәжірибесіз көз үшін ол қолмен жасалған сияқты көрінуі мүмкін.

Мюррей аузы

Мюррей аузы – Мюррей өзенінің теңізге құятын жері. Оның шалшық, жылжымалы және өзгермелі ағындарының ашық теңізбен өзара әрекеттесуі күрделі және болжауға қиын болуы мүмкін. Мюррей өзені саудасының қалыптасқан кезеңінде (шамамен 1855 жылдан 1920 жылға дейін) ол Аделаида мен Мюррей елді мекендері арасындағы тауарлар мен өнімдердің тасымалына елеулі кедергі келтірді, көптеген кемелер осы жерде батып немесе қирады. 2000 жылдардың басынан бері Мюррей аузында тәулік бойы құмды қазып шығаратын машиналар жұмыс істеп, арнадан құмды алып, теңізден және Құронг лагуналық жүйесіне минималды ағынды сақтап тұрады. Қазып шығармаса, ауыз тұншығып, жабылып, Құронг ұлттық паркіне тұщы теңіз суының келуін тоқтатып, одан кейін су жылынып, тоқтап, өледі.

Мифология

Жер бетіндегі ең құрғақ құрлықтардың біріндегі ірі өзен жүйелерінің бірі – Мюррей өзенінің Австралияның аборигендері үшін зор мәдени маңызы бар. Александрин көлінің халқының айтуынша, Мюррей өзені Ұлы ата-баба Нгурундеридің іздерінен пайда болған, ол Мюррей балығы Пондиді қуғанда қалдырған іздер. Қуғын Жаңа Оңтүстік Уэльстің ішкі аймағынан бастау алған. Нгурундери балықты (абориген мифологиясындағы көптеген тотемдік жануарлар сияқты, көбінесе адам кейпінде бейнеленген) қызыл эвкалипттен жасалған салдарда (немесе лала) қуған және нысанасына үнемі найза тастаған. Бірақ Понди өте айлакер олжа болғандықтан, өзеннің сан алуан салаларын жасап, өзен арнасын өріп, қисық жолмен жүрген. Нгурундери өзеннің әр бөлігінде салдарына жаңаларын құрып, жағалау бойымен жылжуға мәжбүр болған. Кобаттаңда Нгурундеридің сәттілігі келді де, ол Пондидің құйрығына найзамен тиді. Алайда балыққа келген соққы соншалықты күшті болды, ол тік сызықпен Тайлем бұрылысының жанындағы Пеинджаланг деген жерге дейін ұшып кетті. Олжасын ұстамағанына өкініп, аңшы және оның екі әйелі (кейде Ваку мен Канудың қашқан ағайынды әйелдері) асығып, Тайлем бұрылысы тұрған жартастың биігіне орналасты. Олар Пондиге шабуыл жасауға тырысты, бірақ тағы да сәтсіз болды. Нгурундери қайта қуалауға шықты, бірақ Понди Александрина көліне сүңгігенде олжасынан айырылды. Нгурундери мен әйелдер жағалауға қоныстанды, бірақ балық аулауда бақытсыздыққа ұшырады, оларды Мулджеванк деп аталатын су әуесі мазалады. Кейін олар қазіргі Ашвиллдің орнына көшіп, қолайлы жағдай тапты. Таудың екі төбесі оның салдарының қалдықтары деп есептеледі; олар Лалаңгенгалл немесе екі су кемесі деп аталады. Мюррей өзенін жасаған Мюррей балығын қуған аңшы туралы оқиға Мюррей жүйесімен байланысты үлкен аумақты мекендейтін түрлі тілдік топтарда сан алуан түрінде сақталған. Викторияның Вотожобалук халқы қазір Суан Хилл деп аталатын аймақтан шыққан Тотьергуил туралы айтады, ол Очтут балығын қуғанда найзасы бітіп қалған.

Тарих

Бланштаунға жақын Рунка Флат алабы кем дегенде б.з.д. 7000 жылдан бері қоныстанған жер болып келген.

Еуропалық барлау

Өзенді алғаш көрген еуропалықтар – Хамильтон Хьюм мен Уильям Ховелл болды, олар 1824 жылы қазір Альбери тұрған жерде өзеннен өтті: Хьюм оны әкесінің құрметіне Хьюм өзені деп атады. 1830 жылы капитан Чарльз Стюрт, оның саласы Муррумбиджи өзенінен төмен сапар шегіп, өзенге жетті және сол кездегі Ұлыбританияның соғыс және колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшысы сэр Джордж Мюррейдің құрметіне оны Мюррей өзені деп атады, бұл Хьюм мен Ховеллдің жоғарырақ ағыста кездескен өзен екенін білмеді. Стюрт Мюррейдің қалған бөлігімен жүріп, ақыры Александрина көліне және өзеннің сағасына жетті. Мюррей сағасының аймағын 1831 жылы капитан Коллет Баркер толыққанды зерттеді. Мюррей өзеніндегі алғашқы үш қоныс салушы – Джеймс Коллинз Хоккер (зерттеуші және геодезист), Эдвард Джон Эйр (зерттеуші және кейін Ямайканың губернаторы) және Э. Б. Скотт (бір кездегі Ятала еңбек түрмесінің бастығы) болды. Хоккер ағаларымен бірге құрған Bungaree станциясындағы үлесін сатқандығы және Мюррейдің жағасында Морундиге жақын жерге көшкендігі мәлім. 1852 жылы Фрэнсис Каделл, бу кемесін іске қосуға дайындық ретінде, өзенді кенеп қайықпен зерттеді, Суон Хиллден төмен саяхат жасады. 1858 жылы, Жаңа Оңтүстік Уэльс жер және жұмыс министрі қызметін атқарып жүргенде, ирландиялық ұлтшыл және «Жас Ирландия» қозғалысын құрған Чарльз Гаван Даффи, өзінің жақын досы, шотланд тарихшысы және эссеші Томас Карлайлдың құрметіне Мюррей өзені бойында Карлайл қалашығын құрды. Қалашыққа Карлайлдың әйелі Джейн Карлайлдың құрметіне «Джейн көшесі» және саяси философ Джон Стюарт Миллдің құрметіне «Стюарт Милл көшесі» енді. 1858 жылы үкіметтік зоолог Уильям Бландовски, Джерард Крефтпен бірге Мюррей және Дарлинг өзендерінің төменгі ағысын зерттеді, құстар мен сүтқоректілердің тізімін жасады. 18 жастағы Джордж Моррисон (қытайлық) 65 күнде каноэмен Уодонгадан өзеннің сағасына дейін жүзіп өтті, 1881 жылдың қаңтар айында 2503 шақырымдық (1555 миль) сапарды аяқтады.