Кіріспе

Австралиядағы маңызды өзен

Дарлинг өзені (Paakantyi: Баака немесе Барка) – Австралиядағы үшінші ең ұзын өзен. Ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігіндегі бастауынан Мюррей өзенімен Вентвортта қосылған жеріне дейін созылады. Ең ұзын үздіріліссіз салаларымен бірге, оның ұзындығы шамамен километрге жетеді, бұл оны Австралиядағы ең ұзын өзен жүйесі етеді. Дарлинг өзені – шөлді аймақтың ең танымал су жолы. Дарлинг өзенінің жағдайы нашар, суаруға бөлінген судың көптігі, пестицидтердің шаюынан туған ластану және ұзақ құрғақшылықтан зардап шегуде. 2019 жылғы құрғақшылық кезеңінде өзенде су ағысы болмай дерлік. Өзеннің тұздылығы жоғары және су сапасы нашарлауда. 2010 жылы су жиналатын алабында жауын-шашынның артуы оның ағысын жақсартты, бірақ өзеннің денсаулығы ұзақ мерзімді басқаруға байланысты. Дарлинг бөлімі, Риверина-Дарлинг бөлімі, Дарлинг сайлау округі және Лаклан мен Төменгі Дарлинг сайлау округі осы өзеннің құрметіне аталған.

Тарих

Аборигендер Дарлинг өзенінің бойында ондаған мың жылдар бойы өмір сүрген. Баркинджи халқы оны Баака немесе Барка деп атаған, ал "Баркинджи" дегені – "Барка халқы" деген мағынаны білдіреді. Квинсленд штатындағы Дарлинг өзенінің бастауы (қазіргі Дарлинг Даунс аймағы) 1815 жылдан бастап біртіндеп отарланды. 1828 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы сэр Ральф Дарлинг Маккуари өзенінің бағытын зерттеу үшін Чарльз Стюрт пен Гамильтон Хьюмді жіберді. Ол Боган өзенін, содан кейін 1829 жылдың басында Жоғарғы Дарлингті аралады, оны губернатордың құрметіне атады. 1835 жылы майор Томас Митчелл Дарлинг өзенінің бір бөлігін саяхаттап өтті. Оның тобы Мюррей өзенінің тоғысына жетпесе де, өзендердің бірігетінін дұрыс болжады. 1856 жылы Бландовски экспедициясы Дарлинг пен Мюррей өзендерінің тоғысына Ұлттық мұражай үшін балық түрлерін анықтау және жинау үшін аттанды. Экспедиция сәтті аяқталды, келесі жылы Аделаидаға 17 400 үлгі жеткізілді. Өзеннің ағысы өте тұрақсыз болғанымен (1885 жыл мен 1960 жыл аралығында өзен қырық бес рет құрғап қалды), 19 ғасырдың соңында Дарлинг маңызды көлік жолына айналды. Батыс Жаңа Оңтүстік Уэльстің малшылары оны арзан жүк көлігі ретінде пайдаланып, жүнін Бурк және Уилканния сияқты ірі өзен портарынан Оңтүстік Австралияның Морган және Мюррей көпіріндегі теміржол станцияларына жіберді. Бірақ соңғы ғасырда өзеннің көлік маңызы азайды. 1992 жылы Дарлинг өзенінде су құбылысы – цианобактериялардың күрт өрбуі болды, ол өзен бойында созылды. Улы балдырлардың өркендеуіне фосфордың болуы себеп болды. Ағын жылдамдығы, турбуленттілік, бұлыңғырлық және температура да осыған ықпал етті. 2008 жылы Федералды үкімет Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігіндегі Тоорале станциясын 23 миллион долларға сатып алды. Бұл сатып алу үкіметке Дарлингке қоршаған ортаға пайдалы су ағынын қайтаруға мүмкіндік берді. 2019 жылы Төменгі Дарлингтегі дағдарыста 1 миллионға жуық балық өліп қалды. Австралия институтының баяндамасында бұл, негізінен, Мюррей-Дарлинг бассейнінің басқармасының шешімдеріне байланысты екені айтылды, бұл шешімдер Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің нұсқауымен жасалған. Бұл шешімдердің себебі жаңа Брокен Хилл құбыр желісі мен Менинди көлдері жобасын қолдау мақсатында болған көрінеді. Австралия институтының аға су зерттеушісі Марианн Слаттери: "Балық өлімін құрғақшылыққа байланыстыру – жауаптан қашу, себебі суды көлдерден шығару керек емес еді". 2023 жылы одан да ауыр балық өлімі болды. Мениндиде миллиондаған өлі сүйекті көкбалық, алтын және күміс балық, сондай-ақ Мюррей балығы өзен бойымен ағып өтті. Бұл себебі оттегінің төмен деңгейі мен жоғары температура болды. Дарлинг өзені ағып өтетін жердің көп бөлігі жазық болғандықтан, орташа градиенті шамамен 16 мм/км құрайды. Менинди көлі жобасы Менинди көлдерінде су тасқынының жиілігін азайтты. Нәтижесінде 13 800 гектар линнум және 8700 гектар қара қорап жойылды. Брюаррина сонымен қатар Дарлинг тілінде сөйлейтін және өзен алабында тұратын Австралияның түпкі тұрғындарының тайпааралық кездесулерінің орны болды. Ежелгі балық тұзақтары өзенде той-томалақтарға тамақ берді. Бұл мұралық ескерткіштерге жататын тау жыныстары 40 мың жылдан астам уақыт бұрын пайда болған, бұл оларды планетадағы ең көне адам қолынан жасалған құрылымдардың біріне айналдырады. Генри Лоусонның тағы бір өлеңінен үзінді келтірейін:

Аспан мыс, жазықтар бос,
Өлім мен қирату әр жерде;
Өткен жылғы су тасқынынан қалған нәрсе –
Сұр қара саздың үстіндегі аурулы өзен;
Тұзды бұлақтар көпіршіктейді, батпақтар дірілдейді,
Осы – Дарлинг өзенінің азалы жыры.

Генри Лоусон өзен туралы "Одақ өлгендерін жерлейді" және "Энди малмен кетті" атты туындыларын да жазды. Өзен туралы жазған басқа да ақындардың қатарында шотланд австралиялық Уилл Х. Огилви (1869–1963) және Брейкер Морант (1864–1902) бар. Австралиялық Midnight Oil тобы "The Barka Darling River" атты ән жазып, мақта өсірудің қоршаған ортаға және өзенмен байланысты адамдарға тигізетін кері әсерлеріне назар аударды.