Кіріспе

Императорлық Қытайдағы тарихи префектуралар Вэньчжоу – Қытайдың Чжэцзян провинциясындағы префектура деңгейіндегі қала. Вэньчжоу Чжэцзянның оңтүстік-шығысында орналасқан, батысында Лишуймен, солтүстігінде Тайчжоумен және оңтүстігінде Фуцзянь провинциясымен шекаралас. Аймақтың көп бөлігі таулы жерлерді құрайды, сондай-ақ Шығыс Қытай теңізінің жағалауында жүздеген арал бар, оның ұзындығы шамамен … (көрсетілмеген). Қаланың жерінің 70 пайызы тау, 20 пайызы егістік жер және 10 пайызы су екендігі айтылады. 2010 жылғы Қытай халық санағы бойынша Вэньчжоу қалалық аймағында 3 039 500 адам тұрды. Үш спутниктік қала және алты ауданды қамтитын Үлкен Вэньчжоу префектурасының халқы 9 122 100 адамды құрады, оның 31,16 пайызы Вэньчжоудан тыс жерлерден келген тұрғындар. 19 ғасырда қазіргі Вэньчжоудың алғабасы Юнгкия (Yungkia, Yǒngjiā) деп аталды, ол бүгінде жақсы сақталған, гүлденген шетелдік келісім порты. Таулы жерде орналасқандықтан, қала тарихының көп бөлігінде елдің қалған бөлігінен оқшауланған, бұл оның жергілікті мәдениеті мен тілі – Вэньчжоу диалектісі тіпті жақын көршілерінен де ерекшеленуіне себеп болды. Қала сонымен қатар Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына эмиграциялаған көптеген адамның туған жері болып табылады, көптеген Вэньчжоу иммигранттары қабылдаған елдерінде кәсіпкер, мейрамхана иелері және бөлшек сауда және көтерме саудамен айналысатын бизнесмендерге айналды. Вэньчжоу халқы Италиядағы қытай тұрғындарының үлкен бөлігін құрайды, олар Тосканадағы қытай халқының шамамен 90 пайызын құрайды. Вэньчжоулықтардың көптеп шоғырланған жерлері Нью-Йорк қаласында, сондай-ақ Франция мен Испанияда да кездеседі.

Ежелгі тарих

Вэньчжоу аймағының тарихы б.з.д. 2500 жылға дейін жетеді, ол осы кезде қыш ыдыс жасаумен аталып, ежелгі Қытайда целадонның туған жерлерінің бірі болған.

Императорлық Қытай

Б.з.д. екінші ғасырдың басында, Цинь әулетінің құлауынан кейін көп ұзамай, Венчжоудың әскери және саяси қайраткері Чжоу Яо (驺摇) Хан әулетінің бірінші императоры Гаодзу императорына Чжу әскерінің көрнекті қолбасшысы Сян Юды жеңуге көмектесті. Жеңіске жеткен соң Гаодзудың ұлы Хуэй Чжоу Яоны Донгоу патшалығының патшасы етіп тағайындады, оның жаңа астанасы қазіргі Венчжоу қаласының жанында орналасқан. Бұл мемлекет б.з.д. 191 жылдан бастап б.з.д. 138 жылы Минюэ патшалығы тарапынан басып алынғанға дейін сақталды. Шамамен 760 жылы Тан әулетінің императоры Гаодзу қалаға қазіргі атауымен алғаш рет сілтеме жасады, бұл атау қаланың қолайлы климатымен байланысты. Қала қабырғалары 10 ғасырда салынды, ал жеті қақпасы 1598 жылы орнатылды.

Қазіргі заман

Өзінің тарихы бойына Вэньчжоудың дәстүрлі экономикалық рөлі Оңтүстік Чжэцзян провинциясының таулы ішкі аймағына қол жеткізуге мүмкіндік беретін порты болу болған. Ерте еуропалық дереккөздерде Вэньчжоу Фу немесе Фу атауы француз тілді миссионерлердің мәліметтеріне сәйкес, көбінесе Оуэнь тчеу фу немесе Вэнь тчеу деп жазылған. 1876 жылы Вэньчжоу шай экспортына есік ашты, бұл Франциядағы Вэньчжоу саудагерлерінің маңызды диаспорасына әкелді, бірақ онда ешқандай шетелдік поселеніс құрылмады. Цзинь әулеті кезінде Гуо Пу Вэньчжоуды Фэншуй философиялық жүйесінің негізінде, жиырма сегіз сарай және бес элементпен бірге ұйымдастырды. Бұл философиялар архитектура мен географияны, ғаламды, жерді және адамзатты біріктіретін «көрінбейтін күштердің» метафоралық түсіндірулері арқылы дамытады және басқарады. Тарихы бойына Вэньчжоу Вэньчжоу қаласын басып алуға бағытталған көптеген қақтығыстардан сақталып келді. Бірақ, ешқайсысы сәтті болған жоқ, және бұл қорғау қаланың Фэншуй дамуының нәтижесі деп есептеледі. Солтүстік Сун әулеті тұсында, қазіргі Чжэцзян провинциясында Фангла көтерілісі болғанда, жау әскері Вэньчжоуды 40 күннен астам қоршады, бірақ таулы аймақтың қиын жағдайы әскердің қимылын шектеді және әскер кері шегінуге мәжбүр болды. Вэньчжоу әлі де Қытай қалаларының ішінде ең жақсы Фэншуй жағдайлары мен табиғатына ие деп саналады. Фэншуй жағдайы өте жақсы деп есептелетін басқа қалалар – Пекин, Іле қазақ автономиялық облысы, Куньмин, Хенян және Шэньчжэнь. Дегенмен, бұл қалалардың ешқайсысы Фэншуй философиясының негізінде немесе Фэншуйдің негізін қалаушы Гуо Пумен жобаланбаған. Қытайдың түкпір-түкпірінен келген адамдар Вэньчжоудың жетістіктері мен ықпалына Гуо Пудың Вэньчжоудың Фэншуйын дамытуының нәтижесі ретінде сілтеме жасайды.

Әкімшілік

Уэнчжоу префектуралық деңгейдегі қала қазіргі уақытта төрт ауданға, үш қалалық деңгейдегі округке және бес округке басшылық етеді. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы:

Қытайдың жеке экономикасының туған жері

Экономикалық реформалардың алғашқы кезеңдерінде, жергілікті Вэньчжоулықтар Қытайда тауар экономикасын, үй шаруашылықтарындағы өндірісті және мамандандырылған нарықтарды дамытуда бастама көтерді. Мыңдаған адамдар мен отбасылар жеке және жеке кәсіпкерлікті (жекеменшік кәсіпорын) дамыту үшін үй шаруашылықтарында өндіріспен айналысты. Бүгінгі күнге дейін Вэньчжоуда 240 000 жекеменшік сауда және өнеркәсіптік бірлік, сондай-ақ 130 000 жеке кәсіпорын бар, олардың 180-і топтық компаниялар, төрт компания Қытайдың 500 ірі кәсіпорнының тізімінде, ал 36 компания – ұлттық 500 ірі жеке кәсіпорынның қатарында. Қала аумағында "Қытайдың аяқ киім астанасы" және "Қытайдың электр жабдықтары астанасы" сияқты 27 ұлттық өндірістік база, Қытайдың 40 танымал тауар таңбасы, Қытайдың танымал брендтік өнімдері және 67 ұлттық бақылаудан босатылған өнім бар. Вэньчжоудағы жеке экономиканың дамуы "Вэньчжоу экономикалық моделін" қалыптастырды, ол Қытайдағы жаңғыруға серпін берді. Вэньчжоу қаласы 500-ден астам компаниясы бар жеңіл өндіріс саласында әлемдік лидер болып табылады. 2001 жылы Вэньчжоудағы пластик тоқу кластері 1600 кәсіпорынды қамтыды, онда 42 000 адам жұмыс істеді және жылдық өнім құны 20 миллиард юаньды құрады. Жергілікті кластерде 2001 жылы 400 өндіруші болды, олардың жалпы өндірісі 5 миллиард юаньды құрады, бұл ішкі нарықтың 65 пайызын білдіреді. Бұл кластер нарық үлесі бойынша Қытайда бірінші орында тұр және өнімдерін 60 елге экспорттайды. Вэньчжоулықтар 1949 жылдан кейінгі Қытайдағы жеке экономиканың алғашқы мысалдарын көптеген салаларда ашты. Мысалы, 1991 жылдың шілдесінде Қытайдағы алғашқы жекеменшік әуе компаниясы – Juneyao Airlines құрылды. Jinwen Rail Way сондай-ақ жеке капиталмен салынған алғашқы теміржол компаниясы болып табылады.

Уфэй жобасы

2014 жылы Уфэй жобасы Венчжоу қаласында жерді мелиорациялау жобасы ретінде бастама көтерілді. Жоба аяқталғаннан кейін бастапқы жоспарланған аумақ 20,3 мю, ал құрылыс құны 60 миллиард юаньға бағаланды. Жобаның мақсаты экономикалық дамуды жандандыру болып белгіленді, және 2020 жылға дейін ол Қытайдағы ең ірі жерді мелиорациялау жобасы болуға тиіс болды. 2015 жылы жоба 4,5 миллиард юань көлемінде арзан пайыздық ұзақ мерзімді несиелер алды, сондай-ақ провинциялық деңгейде қолдауға ие болды. Теңіз жағалауындағы жерді мелиорациялау вакуумдық алдын ала жүктеу әдісі арқылы жүзеге асырылды, жоспарланған ауданы 323,4 шаршы километрді құрады. Жобаның су құстарының жағалаудағы мекендеу ортасына тигізетін зиянды әсеріне қатысты ғылыми сын айтылды.

Ауа

Венчжоу Лонгван халықаралық әуежайы Венчжоу аймағына қызмет көрсетеді, Қытайдың ірі қалаларына, сондай-ақ Гонконг пен Макаоға жоспарланған рейстермен. 2012 жылы Тайбэй және Оңтүстік Кореяның Чеджу аралына жаңа тікелей әуе қатынастары ашылды. Әуежай қаланың оңтүстік-шығысында (шамамен қашықтықта) орналасқан. Ол B санатындағы азаматтық әуежай болып есептеледі және Чжэцзян провинциясының Вэньчжоу, Тайчжоу және Лишуй қалаларының, сондай-ақ көршілес Фуцзянь провинциясының Ниндэ қаласының 20 миллион халқына қызмет көрсетеді. Аймақтың жалпы ішкі өнімі 300 миллиард юаньға жетеді. Әуежай 1995 жылы ашыла бастады және Макаоға тікелей рейс мақұлданды. Гонконгқа әуе қатынасы 1996 жылы ашылды. 34 тұрақты рейсі бар 65 қаламен байланыстыратын бұл әуежай Қытайдағы ең жылдам дамитын және табысты әуежайлардың қатарында. Қытайдағы бірдей деңгейдегі қалалар арасында жолаушылар транзиті бойынша әуежай бірінші орында тұр. 2004 жылы әуежай 29 700 қонуды, 2,439 миллион жолаушы транзитін және 38 500 тонна жүк көлемін қабылдады. 1 маусым 2018 жылы барлық ішкі рейстерді қамтитын жаңа 2-терминал пайдалануға берілді. 1-терминал халықаралық терминалға айналдырылды, ол барлық халықаралық және аймақтық (әсіресе Вэньчжоудан Гонконгқа, Макаоға және Тайваньға) рейстерді қабылдайды. 2-терминал 21 қону көпірімен, 22 қауіпсіздік тексеру бағанасымен, 52 тіркеу тірегімен (A, B, C және D төрт тіркеу аймағында) және 6 багаж алу жүйесімен жабдықталған. 2-терминалдың ашылуы – Вэньчжоу әуе тасымалының даму тарихындағы маңызды кезең.

Теміржол

Венчжоудың географиялық орналасуына байланысты, оны басқа қалалармен байланыстыратын темір жол салу қиын. Вэньчжоудың алғашқы темір жолы – Цзиньхуа-Вэньчжоу темір жолы 1998 жылдың 11 маусымында ашылды. Темір жол Вэньчжоу темір жол станциясынан солтүстік-батысқа қарай Цзиньхуаға дейін созылады және оны Цзиньвэнь темір жол компаниясы басқарады. Темір жолдың жалпы ұзындығы , ішінде 135 көпірдің ұзындығы және 96 туннельдің ұзындығы бар. Цзиньвэнь темір жолы Қытайда жергілікті капиталмен салынған алғашқы темір жол болып табылады және Қытайдың алғашқы стандартталған акционерлік кәсіпорны – Zhejiang Jinwen Railway Development Co., Ltd. құрылуына әкелді. 2009 жылдың қыркүйегінде Вэньчжоуда екі жоғары жылдамдықты темір жол ашылды. Нинбо-Тайчжоу-Вэньчжоу темір жолы солтүстікке Ханчжоуға, ал Вэньчжоу-Фучжоу темір жолы оңтүстікке Сямыңға дейін созылады. Екі желіде де жоғары жылдамдықты CRH (China Railway High speed) пойыздары сағатына дейін жылдамдықпен жүріп, көршілес қалаларға теміржолмен саяхаттау уақытын қысқартты. Цзиньхуа-Вэньчжоу жоғары жылдамдықты темір жолы 2015 жылдың 26 желтоқсанында ашылды. Вэньчжоудағы Лученг ауданы Қытайда осы күнге дейін болған жалғыз ірі жылдамдықты темір жол апатының орын алған жері болып табылады.

Жедел транзит

Вэньчжоу қалалық теміржол инвестициялық тобы 2011 жылдың ақпанында 2 миллиард юань тіркелген капиталмен құрылды, оның жалғыз мақсаты – Вэньчжоу қалалық теміржол корпорациясын жобалау, инвестициялау, салу және пайдалану, ол Вэньчжоудағы аймақтық (S сериялы желілер) және жергілікті жылдам транзит желілерінен тұрады. S желілері Вэньчжоудың аудандары мен округтері арасындағы аймақтық көліктерге қызмет көрсетеді. Бірінші желі, 53,5 шақырымға созылатын S1 желісі 2019 жылдың 23 қаңтарында ашылды. S2 желісінің құрылысы 2015 жылдың 30 желтоқсанында басталды. М1 және М2 метро желілерінің құрылысын бастау үшін Ұлттық даму және реформалар комиссиясына (ҰДРК) алдын ала өтініш беру жұмыстары жүргізілуде.

Юнцзя ойлау мектебі

Йонгчжа мектебі – Қытай тарихындағы ең ерекше мектептердің бірі саналады және Сун әулетінің үш ең ықпалды мектебінің бірі болған. Ол қытай философиясы әлемінде жоғары мәртебеге ие. Ғасырлар бойы Вэньчжоу тұрғындарының мәдени мұрасы болып табылады және Сун әулетінен бері Қытайға үлкен әсер етіп келеді.

Негізгі сипаттамалары

Юнцзя ой мектебінің төрт негізгі сипаттамасы мен ерекшелігі бар. Біріншіден, ол таза "теориядан" гөрі "практиканың" маңыздылығын баса көрсетеді. Екіншіден, "ерлік" пен "игілік" бөлініп қарастырылмауы керек деп ұсынады. Үшіншіден, ауыл шаруашылығы мен сауданың бірігуін қолдайды. Соңғысы, бірақ ең маңыздысы, күшті әскери күш пен экономикалық өркендеудің маңыздылығын атап көрсетеді. Дамуының бастапқы кезеңінде Нан операсы, Юнцзя ой мектебінің ықпалымен Уэньчжоудағы дамыған экономикалық белсенділікпен бірге жылдам дамып, жетілді. Оңтүстік Сун әулеті кезінде гүлденген келісім порты болған Уэньчжоу Нан операсының ықпалын едәуір кеңейтті. Содан бері Нан операсы Қытайда үлкен беделге ие болып, Юань әулеті кезінде өзінің шыңына жетті және Мин әулетінде осы мәртебесін сақтап қалды. Юань әулетінің соңында елдің бұрынғы билеушілері саяси билігін жоғалтқандықтан, Уэньчжоудың Нан операсы дамуына кедергі келтірмейтін кезеңге ие болды. Сондықтан, Юань әулетінің соңында Уэньчжоудың Нан операсы тарихи ең жоғары деңгейге жетті, ал кейіннен Мин әулетінде оның бастапқы Уэньчжоу диалектісінде орындалған тоны ықпалын жоғалтты және көбінесе Кун Шан тонымен ауыстырылды. Соңынан, тонның өзгеруіне байланысты Нан операсы біртіндеп өзгеріп, шуаньцзи түріне айналды, оның ықпалы сақталды және Мин әулетінің маңызды драма түрлерінің бірі болды.

Рөлдерді бөлу жүйесі

Нан операсының сахналық безендірілісінде әдетте жеті рөлдік топтама элементі болады: Өмір, Қарсылық, Келеңсіздік, Тазалық, Аяқтаушы, Сыртқы, Қосымша. Негізгі драмалық сюжет көбінесе Өмір (生) және Қарсылық (旦) төңірегінде дамиды, оларға Келеңсіздік (醜), Тазалық (淨) және Аяқтаушы (末) рөлдері көмектеседі. Венчжоуда ойлап табылып, жеті элементті рөлдік топтама принципіне негізделген бұл сахналық жүйе, Қытай операсы тарихындағы сахнадағы рөлдерді бөлудің ең толық және алғашқы жүйесі болып табылады.

Юань әулетінің төрт кереметі

Нан операсы дәстүрлі қытай операсының алғашқы жетілген түрі болғанымен, оның даму тарихы көптеген басқа қытай операларының кейінірек пайда болған түрлерінен өзгеше болды. Юань әулетінің басындағы шенеуніктер Нан операсын көбінесе ескермей, тіпті қарсы тұрды, олар оңтүстік қытай халқына үлкен жек көрушілікпен қарады. Қарсылыққа қарамастан, жергілікті Вэньчжоулықтар Нан драмасын дамытуын тоқтатпады және "Жин Ча Дастаны", "Бай Ту Дастаны", "Бай Юэ Тинг" және "Ша Гоу Цзи" атты ерекше туындыларды жазды, кейіннен бұл туындылар Юань әулетінің "Төрт кереметі" деп аталды. Қазіргі зерттеулерге сәйкес, "Төрт кереметтің" кем дегенде жартысы жергілікті Вэньчжоу суретшілерімен, сырттан қосылған материалдарсыз жазылған, ал қалған екеуіне сырттан алынған материалдар енген. "Люта әні" қазіргі заманда жарық көргеннен бері қытай әдебиетін батыстың бағалау тарихында маңызды орын алды. "Люта әнінің" алғашқы аудармасы 1841 жылы Парижде Imprimerie Royale баспасында Антуан (А. П. Л.) Базиннің "Le Pi pa ki ou l'Histoire de Luth" атты еңбегімен жарық көрді, бұл батыс тілінде жарық көрген алғашқы чуанци пьесасының тарихы болды. 1946 жылы Уилл Ирвин мен Сидни Ховард жазған, Юл Бреннер мен Мэри Мартин ойнаған "Люта әні" атты американдық музыкалық комедиясы Бродвейде қойылды.

Нэнси Рейган

"Пипаның әңгімесі" АҚШ-тың болашақ бірінші ханымы Нэнси Рейганның Бродвейдегі жалғыз өнері болды. "Лютаның әні" пьесасында Нэнси Рейган "көк түсті шашын қараға бояп, шығыс қызындай көзін қисайтып қойды", ал шоу продюсері оған: "Қытайлыққа ұқсайсың" деді. Жергілікті Венчжоу суретшілері жазған басқа Нан опералары сияқты, "Лютаның әні" де күрделі тілдік талаптарға ие, сондықтан халықаралық ғалымдар опера туралы өз түсініктеріне сәйкес, көбінесе қысқа және түсінікті нұсқаны зерттеді.

Нан операсының төрт түрі

12 ғасырда Вэньчжоу қаласында Нан операсы ойлап табылғаннан кейін, Нан операсы Қытай операсының алғашқы жетілген түрі ретінде Қытайдың барлық аймақтарына ықпалын таратуды бастады. Мин әулеті тұсында Вэньчжоу диалектінде орындалған Нан операсының бастапқы түрі, өзінің кең таралғандығынан ықпалын жоғалтып, төрт түрлі әуенмен (мелодиямен) орындалатын төрт түрлі формаға айналды. Дегенмен, кейбір ғалымдар бүгінде Мин әулетінің Нан операсы бес түрлі әуенмен (мелодиямен) орындалғанын айтады. Нан операсы Мин әулеті кезеңінде төрт түрлі формаға бөлінді: Хайян әуені (海盐腔), Юяо әуені (余姚腔), Куншань әуені (昆山腔) және Иян әуені (弋阳腔). Осы төрт форманың ішінде ең танымал болғаны – Мин әулетінің Куншань әуенінен пайда болған Кун операсы. Кун операсы 2001 жылдан бері ЮНЕСКО-ның ауызша және материалдық емес мәдени мұра шедеврлерінің тізіміне енген.

Математика

Венчжоу математиканың ұзақ тарихымен мақтанады және қазіргі Қытайдағы көптеген математикалық жетістіктер жергілікті венчжоулық математиктер мен ғалымдардың еңбегінің нәтижесі болып табылады. 1896 жылы күпір сүйек жазуын түсіндірудің негізін қалаушы, венчжоулық ғалым Сунь Ирань Қытай тарихындағы алғашқы математикалық академияны – Вэньчжоудағы Рүйань математикалық академиясын (瑞安學計館) құрды. Бір жыл өткен соң, 1897 жылы жергілікті венчжоулық Хуан Циньчжэнь Қытайда математика саласындағы алғашқы мерзімді басылымды – "Арифметика журналын" (算学報) жариялады. 1899 жылы Вэньчжоуда "Рүйань аспан есептеу қоғамы" (瑞安天算學社) атты математикалық қоғам құрылды, ол Қытай тарихындағы алғашқы аймақтық математикалық қоғам болып есептеледі.

Математиктердің ошағы

Венчжоу Ұлы Қытай аймағында математиктердің отаны ретінде әйгілі. Соңғы 100 жылда ол халықаралық және отандық аренада танымал 200-ден астам математикті дүниеге әкелді. Көптеген мәліметтерге сәйкес, 20-шы ғасырда Қытайдағы жоғары оқу орындары мен математикалық қоғамдардың математика кафедраларының төрағаларының төрттен бірінен үштен біріне дейін жергілікті венчжоулық математиктер мен ғалымдар құрады. 2002 жылы Бейжіңде өткен Халықаралық математикалық одақтың конференциясында әлемнің түкпір-түкпірінен келген математиктер «Венчжоулық математиктердің кең ауқымды қауымдастығының қалыптасу себептерін талдау» (温籍数学家群体成因分析) тақырыбындағы зерттеуді талқылады. Осы зерттеуді талдаудың мақсаты – венчжоулық математиктердің мәдени әсерін және математикаға қосқан үлесін түсініп, бағалау болды. Конференция барысында Қытай мен әлемде математиктердің жаңа буынын тәрбиелеудің болашақ бағыттарын талдау үшін де осы зерттеу көтерілді. Әлем тарихында мұндай сирек құбылыс болған емес, өйткені қаланың тарихы бойында Венчжоу басқа кез келген қаладан көбірек математиктерді дүниеге әкелді. Қазіргі Қытай математикасының негізін қалаушылардың бірі, венчжоулық математик Су Буцинге венчжоулық ғылыми-фантастика жазушысы Йе Юнлие берген сұхбатында жергілікті венчжоу математикалық мәдениетінің көптеген белгісіз жайттары ашылды. Йе Юнлие Су Буциндің айтуынша, «Қытайдағы ірі университеттердің математика кафедраларының көптеген төрағалары жергілікті венчжоулықтар болды, ал Халықаралық математикалық одақтың конференцияларында венчжоу тілі ресми тіл болмаса да, ағылшын тілінен кейін одақтың екінші тілі ретінде қолданылды». Сонымен қатар, Йе Юнлие Су Буцинді «Жергілікті математиктердің көптеп қалыптасуының басты себебі – венчжоулықтардың үлкен сары балықты жеу мәдениетімен байланысты ма?» деп сұрағанда, Су Буцин «Жоқ, жоқ, жоқ. Себебі Венчжоудың барлық аймағы ғылыммен айналысуға тым кедей, ал математикамен айналысу үшін тек қана қарындаш керек. Сондықтан көптеген венчжоулықтар математикамен айналыса бастады, содан кейін қаладан математиктердің буын-буыны шыға бастады» деп жауап берді.

Цзян Лифу

Венчжоулық математик Цзян Лифуды қазіргі Қытай математикасының әкесі және геометрияның негізін қалаушысы деп санайды. Цзян – қазіргі Қытай тарихында математика ғылымдарының докторы атанған екінші адам және Вэньчжоуда осы мамандықты алғашқы болып бітірген. 1920 жылы ол Қытайға оралып, Нанкай университетінде математика кафедрасын құрды, бұл қазіргі Қытай тарихындағы екінші математика кафедрасы болды. Алғашқы төрт жыл бойы ол кафедрадағы жалғыз профессор және оқытушы болды, оқыту және студенттерге қатысты өте қатаң талаптар қойды. 1940 жылы Цзян «Жаңа Қытай математикалық қоғамының» төрағасы болды. 1947 жылы Цзян Академия Синиканың Математика институтын құрды және институттың алғашқы директоры болды. Ол өзінің шәкірті, 20 ғасырдың ең ықпалды математиктерінің бірі Шиң Шен Чернді Шанхай қаласындағы институттың директорының міндетін атқарушысы етіп тағайындады. Цзян сонымен қатар 20 ғасырдың басында қазіргі Қытайдағы қытай студенттерінің математиканы шетелде оқуына көмектесуде және ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Математик Шиң Шен Черн бір кезде: «Көп жылдар бойы Цзян мырза Қытайдағы математика саласындағы ең басты жетекші болды» деді. Су Буцин де: «Оның қазіргі Қытай математикасына қосқан үлесі мен ықпалы соншалықты зор, оның болмауында Қытай математикасы мүлдем басқаша болар еді» деп атап өтті. Черн өмірі бойы Вэньчжоудан келген математиктермен жақын және мағыналы қарым-қатынас орнатты. Мысалы, Черннің алғашқы математика пәнінің мұғалімі, тәлімгері және профессоры – венчжоулық математик Цзян Лифу. Цзян қазіргі Қытай тарихында математика ғылымдарының докторы атанған екінші адам болды және Черннің бітірген оқу орны – Нанкай университетінде математика кафедрасын құрды. Черн бірде: «Мен геометрияға колледждегі профессорым, доктор Цзян Лифудың арқасында мамандандым» және «Менің негізгі математикалық білімімді Цзян мырза диктант арқылы берді» деді.

Тайваньның жоғары технологиялық өнеркәсібі

Венчжуандық математик Шу Шиен Сиу бүгінде Тайваньдағы жоғары технологиялық индустрияның әкесі деп есептеледі, ал жоғары технологиялық индустрия Тайвань экономикасына ең үлкен үлес қосушы болып саналады. Сиу 1973-1980 жылдары Ғылым және Технология министрі болған кезде 1976 жылы Синьчжуде Синьчжу ғылыми және өнеркәсіптік паркін құруды ұсынды. Сиудың революциялық ұсынысынан кейін Хсинчу ғылыми және өндірістік паркінің орналасуы туралы пікірталастар басталды. Чжан Чингуо парктің Таоюань облысының Лонгтан ауданында салынуы керек екенін айтты, себебі Ұлттық Чун Шан ғылым және технология институтынан және әскери сала мен парк арасындағы болашақ байланыстан алуға болатын әлеуетті пайдалар бар еді. Алайда, Шу Шиен Сиу парк Синьчжуде салынуы керек деді, өйткені Тайвань мен паркке үкімет пен әскердің емес, халықтан туындайтын шығармашылық пен жеке экономикалық күш қажет. Сондықтан Сиу әскерилер мен ғылыми-өндірістік парк арасында тым көп байланыс орнатудың дұрыс емес екенін айтты. Сонымен қатар, Лонгтан ауданы Хсинчумен салыстырғанда шалғай орналасқан, сондықтан парк Лонгтан ауданында салынса, оның әлеуеті зор дәрежеде төмендеп кетер еді. Ең бастысы, Сиудың 1976 жылы қабылданған шешімі бүгінде көпшілік тарапынан мақталып келеді, себебі ол парктің дұрыс моделін болжады. Сиу Синьчжу ғылыми-өндірістік паркін Стэнфорд университеті мен Берклидегі Калифорния университетіне жақын орналасқан Кремний алқабы сияқты етуді қалады. Чжан Чингуодан өзгеше ойлаған Сиу Синьчжу ғылыми-өндірістік паркінің Ұлттық Цинхуа университеті мен Ұлттық Чьяо Тунг университетінен алуға болатын әлеуетті артықшылықтар мен зор ресурстарды көріп тұрды. Сондықтан Сиу екі университеттің де орналасқан Хсинчу қаласында парк салуды шешті. Бүгінде Синьчжу ғылыми және өнеркәсіптік паркі Шығыстың Кремний алқабы деп есептеледі, ал жоғары технологиялық индустрия Тайвань экономикасына ең үлкен үлес қосушы болып табылады.

Тайваньдағы жоғары білім

1961 жылы Шу Шиен Сиу Тайваньның ең беделді университеттерінің бірі – Ұлттық Цин Хуа университетінде математика кафедрасын құрды. Бір жыл өткен соң, 1962 жылы Сиу Тайвань тарихындағы тұңғыш математикалық конференция – Жазғы математикалық конференцияны ұйымдастырды. 1970 жылы Сиу Ұлттық Цин Хуа университетінің президенті болған кезде кампуста бар болғаны 3 академиялық кафедра болды, ал колледж мүлдем болған жоқ. Университеттегі студенттер мен профессорлық-оқытушылар құрамын қоса алғанда, жалпы саны 660-тан астам адам ғана болды. Университеттің аумағын кеңейту және Тайваньның дамуына үлес қосу мақсатында Сиу бес кафедрадан тұратын инженерлік колледж құруды ұйымдастырды, сондай-ақ ядролық инженерлік және ғылым институтын екі кафедрадан және бір институттан тұратын ядролық ғылымдар колледжіне айналдырып, кеңейтті. 1971 жылдан 1973 жылға дейін Сиу докторлық дәрежесі бар 165 профессорды жұмысқа қабылдады. Президенттік қызметін атқару кезеңінде Сиу университет үшін 15 жылдық стратегиялық жоспарды іске асырды және химия кафедрасы, аудитория, спорт залы, студенттерге арналған жатақханалар және академиялық қызметкерлерге арналған тұрғын үйлер сияқты университет аумағындағы ғимараттар құрылысына ерекше мән берді, себебі Сиу академиялық қызметкерлер мен студенттер арасындағы байланысты нығайтуды көздеді. 1975 жылы Ұлттық Цин Хуа университетінен кеткен кезде университетте барлығы тоғыз кафедра, үш колледж және 13 институт болды. Студенттер саны 2200-ден асты (оның ішінде аспиранттар), ал академиялық қызметкерлер саны 160-тан асты. 1975 жылы Сиудің бес жылдық президенттік мерзімінен кейін Ұлттық Цин Хуа университеті Тайваньда математика, физика және химия салаларында бірінші орын алды. 2020 жылы Венчжоу Қытайдағы «Шахмат қаласы» атағын алғанына 25 жыл толуын тойлады. ФИДЕ президенті Аркадий Дворкович Венчжоуға құттықтау хатында «Венчжоу көптеген дарынды шахматшыларды тәрбиеледі, олардың ішінде Е Ронгуанг, Жу Чен, Дин Лирен бар. Венчжоудың Қытайдағы «Шахмат қаласы» атағының 25 жылдығымен құттықтаймын!» деп жазды (温州出了很多天才型的棋手,叶荣光、诸宸、丁立人,祝贺温州被授予中国的国际象棋之城25周年). 2002 жылдың наурызында Дубайда өткен ФИДЕ Гран-приі кезінде Жу 2002-2004 жылдары әлем чемпионы болған Руслан Пономаревті жеңіп, оны турнирден шығарды. Осылайша, ол әлем тарихында кез келген спорт түрінде ер адамнан жеңген бірінші және жалғыз әйел әлем чемпионы атанды. Жу қазіргі уақытта ФИДЕ Басқармасының және ФИДЕ Кеңесінің қазынашысы, сондай-ақ ФИДЕ аймақтық кеңесінің вице-президенті болып табылады.

Тіл

Венчжоудың тума халқы Ву тілінің қытай тілінде сөйлейді, бұл тіл отбасы Хангчжоу, Нинбо, Сучжоу және Шанхаймен ортақ; бұл тіл Венчжоу тілі деп аталады, сондай-ақ Оцзян немесе Дунъоу деп те аталады. Географиялық оқшаулану және жақын орналасқан Фуцзянь провинциясынан келген Оңтүстік Минь тілінде сөйлейтіндердің көшіп келуі Венчжоу тілінің сыртқы адамдар үшін түсінуі қиын болатын, өте ерекше фонетикалық егіз тілге айналуына себеп болды. Осының салдарынан, тіпті іргелес Тайчжоу Ву диалектісінің Венчжоу тілімен өзара түсіністігі де аз. Керісінше, Венчжоу тілі Нью-Йорк қаласының Флашинг және Бруклиндегі қытай қауымдастықтарындағы қытай иммигранттары арасында тарады. Екінші Қытай-Жапон соғысында соғыс уақытындағы байланыс үшін және Қытай-Вьетнам соғысында әскери шифрларды (кодты) құру үшін қолданылған деп есептелетін құпия Венчжоу тілінің ерекше грамматикасы, сөздік қоры және айтылуының арқасында, бұл тілді жергілікті емес адамдар үшін түсінуге болмайды. Қытайда Венчжоу тілінің түсінудегі қиындығын көрсететін кең таралған рифмалы мақал бар: "Аспаннан қорықпа, жерден қорықпа, Венчжоу тілінде сөйлейтін венчжоулықтан қорық". (天不怕,地不怕,就怕温州人说温州话)

Дін

Венчжоу тұрғындарының көпшілігі Қытайдың басқа аймақтарындағы адамдар сияқты қытай халықтық дінін ұстанады, ал халықтың бір бөлігі дінсіз болып табылады. Бұдан өзге, қалада буддизм, даосизм және христиандық та кең таралған. 1949 жылға дейін қалада 2000 тіркелген құдай орыны мен 4500 діни қызметкер, пастор және монах болған. Алайда, мемлекет 1958 жылы Венчжоуды "дінсіз аймақ" (无宗教区) ретінде тәжірибелік аймақ деп белгіледі. Мәдени революция кезінде (1966–1976) діни ғимараттар жабылды немесе басқа мақсаттарға пайдаланылды. 1980 жылдардан бастап дін қайта жандана бастады және қазіргі күні бұрынғыдан да көп тіркелген құдай орындары бар. Атап айтқанда, 2015 жылы қалада 8569 тіркелген халықтық діни ғибадатхана мен бес ресми діннің (буддизм, даосизм, ислам, католицизм және протестантизм) 3961 тіркелген құдай орыны бар еді. Қала 2015 жылдың қаңтарында басталған және кейіннен Чжэцзян провинциясының барлық аймақтарына таратылған халықтық діни ғибадатханаларды тіркеу және басқару ісінде жетекшілік етті. 2012 жылғы ресми мәліметтерге сәйкес, қалада кемінде бір миллион христиан (2010 жылғы халықтың шамамен 11%) болды. Христиандардың көптігіне байланысты, кейбір бұқаралық ақпарат құралдары қаланы "Шығыс Иерусалимі" немесе "Қытай Иерусалимі" деп атады. Соңғы есептерде 200-ден астам шіркеу қиратылғаны және 2000 крест алынғаны хабарланды. Қытай үкіметі шіркеулерді бұзуды христиандарды қуғындау деп қарастырмайды, оның орнына жерді пайдалану ережелерін бұзуды осы әрекеттердің себебі деп көрсетеді. Алайда, тәуелсіз құқық қорғау ұйымдары мен жаңалықтар агенттіктері бұл мәлімдемеге күмәнмен қарады. Мысалы, "Нью-Йорк Таймс" газеті бұл қиратулардың аймақтағы христиан дінінің беделін төмендету мақсатымен жасалған әдейі стратегияның бір бөлігі екенін көрсеткен үкіметтік құжаттарды жариялады. Газет провинциялық саясаттың тоғыз беттік мәлімдемесін келтіріп, христиан қауымын "артық діни орындарды" және "тынысы жоқ діни шараларды" реттеу нысаны ретінде көрсеткенін айтады. Құжатта "басымдық – тас жолдардың, ұлттық және провинциялық тас жолдардың бойындағы діни орындардағы кресттерді алып тастау" және "уақыт өте келе, ғимараттардың қасбетінен кресттерді түсіру" керектігі жазылған. Аймақтық саясатқа қарсылық таныстырылды. 2015 жылы кресттерді алып тастауға және 50 христианды ұрып-соғуға наразылық білдірген христиан пасторы да түрмеге қамалды.

Туризм

1923 жылы Ухай ауданы, Вэньчжоу қаласының Сяньян ауданындағы Орта Яндаң тауларында Чжу Цзицин Мейю тоғанының (梅雨潭) және сарқыраманың сұлулығы туралы жазған эссесі Путунхуа тіліндегі біліктілік емтиханына қатысушыларға ұсынылатын алпыс оқу материалының бірі болып табылады. 120 миллион жылдан астам тарихы бар Яндаң таулары немесе Яндаңшан таулары – «жапайы қаз көлінің тауы» деп аударылатын бұл аймақ, тік жартастар мен биік шыңдар, орман мен бамбук аралары, өзендер, сарқырамалар мен үңгірлерге толы табиғи ортасымен әйгілі. Юнцзя округінде орналасқан Нанси өзені 36 қисыны мен 72 жағажайымен танымал. Нанси өзені аймағының басты көрікті жерлері: Фуронг үшбұрышты тасы, Тенгси тоғанының сарқырамасы, Он екі шыңы, Таогонг үңгірі, Жар астындағы қойма, Фуронг ежелгі ауылы және Арыстан тасы. Ол Мемлекеттік кеңес тарапынан ұлттық туристік көрікті орын деп танылды және ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Тайшун округінде 900-ден астам жабық көпірлер сақталған. Ал округтің батысындағы Уюаньлинг ұлттық табиғи қорығы маңызды табиғи құндылықтармен қатар, туристік тартымдылыққа да ие. Жергілікті туристік орындардың алуан түрлілігі мен байлығының арқасында Вэньчжоу қаласы 2016 жылдың қазан айында Израиль, Техас штаты және әлемдегі жетекші круиз операторы Royal Caribbean International сынды бәсекелестерді жеңіп, Америка саяхат жазушылары қоғамының (SATW) 2016 жылғы жылдық конвенциясын қабылдау құрметіне ие болды.

Өнер және әдебиет

Венчжоу қаласы 1682 жылдық тарихқа ие және тереңдеген, жарқын мәдениетке ие. Ол көптеген көрнекті тұлғалар мен ғалымдарды дүниеге әкелді. Олардың ішінде Оңтүстік Сун дәуірінде Ван Шипэн, Чэнь Фуляң, Йе Ши, Хуан Гонгванг және Лю Цзи, сондай-ақ қазіргі заманда Сунь Иран, Ся Най, Ся Ченгтао және Су Буцин сияқты тұлғалар болды. Олардың барлығы қытай философиясы, әдебиеті және ғылымы тарихына зор әсер етті. Венчжоу сонымен қатар Қытай пейзаждық поэзиясының отаны болып табылады, оның негізін қалаушысы Си Линьюн Нань әулеті кезінде Венчжоудың Йонгчжа префектурасының басшысы болған. Сун әулеті кезінде Йонгчжадан шыққан 4 белгілі ақын болды, олар өзен мен көл поэзиясын ұсынды. Сонымен қатар, Венчжоу Қытайдың Нан драмасының туған жері, ол қытайдың дәстүрлі драмасының бастауы болып табылады, оның ішінде Пекин операсы және Юэ операсы сияқты түрлері бар. Ван Шипэн мен Цян Юлиан туралы "Шыбықшаның романтикасы" ертегісі жергілікті халық арасында кеңінен танымал және өмірдің ауыртпалығына қарамастан, махаббатқа сенімділіктерін сақтайтын көптеген адамдарға шабыт береді. Мысалы, Мин әулетінің Гао Цзеченгінің "Люта әңгімесі" пьесасы Қытай драмасының ең көрнекті туындыларының бірі ретінде әйгілі. Йонгчжаның Кунь операсы, ауызша және материалдық емес адамзат мұрасы ретінде танылған. Халық алдында билеу де Венчжоу мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Қытайдың жеке экономикасының отаны – Венчжоу, сонымен қатар Қытайдың экспортқа бағытталған индустрияландыруының отаны. Оңтүстік Сун дәуірінен бастап, Чжу Си мен Лу Цзиюань сияқты конфуциандық идеология, болашақта лауазымды қызметтерге тағайындалу үшін оқуға шақырып, Венчжоудың Йонгчжа мектебінің теориясы, Йе Ши ұсынған, бизнес маңыздылығын баса көрсетті. Бұл теория Венчжоу тұрғындарының ойлау жолына әсер етіп, одан бері Венчжоудың экономикалық дамуындағы "мәдени генге" айналды.

Кәсіпкерлік мәдениет

Венчжоудың мәдени және географиялық шалқайлығына, сондай-ақ табиғи ресурстардың (жер, минералдар сияқты) жетіспеушілігіне байланысты, Қытайдың орталық үкіметі Венчжоу халқына салыстырмалы түрде тәуелсіздік берді. Саяси және экономикалық аренаның ортасынан алыс болғандықтан, оның халқы көбінесе тәуелсіз, өзін-өзі қамтамасыз ете білуге дайын, сонымен қатар бизнес және отбасылық мәселелерге баса назар қояды. Венчжоулықтардың кәсіпкерлік қабілеті туралы көптеген кітаптар жарық көрді. Осы себепті, Қытай 1980-жылдардың соңында жоспарлы экономикадан Қытай (социалистік) ерекшеліктері бар капиталистік экономикаға ауысқанда, оның халқы жаңа жүйеге оңай бейімделіп, оның мүмкіндіктерін толыққанды пайдаланды. Халық арасында кең таралған сөз бойынша, венчжоулықтарды "Шығыстың еврейлері" (东方的犹太人) деп атайды. Басқа қытайлықтар венчжоулықтарды көбінесе жылжымайтын мүлікке құмар спекулянттар деп санайды. China Daily газетінің мәліметінше, венчжоулық инвесторлардың инвестициялары Қытай бойынша жылжымайтын мүліктің бағасының өсуіне пропорционал емес үлкен үлес қосты. Венчжоу халқының Қытайдың басқа аймақтарына қарағанда кәсіпкерлікке бейімділігі және коммерциялық мәдениеті жоғары делінеді. Венчжоудың екі ерекше экономикалық сипаттамасы бар: ол алғашқылардың бірі болып нарықтық экономиканы енгізді және қазірге дейін белсенді және дамыған жеке секторға ие.

Білім

Вэньчжоу Чжэцзян провинциясының білім беру секторының ең ірілерінің бірі болып табылады, ол жалпы санының 1/6-ын құрайды. 2016 жылдың соңына дейін Вэньчжоуда әртүрлі деңгейдегі (балабақшадан жоғары білімге дейін) 2368 мектеп болды, студенттердің саны 1,4814 миллионды, ал оқытушылардың саны 127 200-ді құрады.

Жоғары білім

Университеттер мен колледждердің көпшілігі 1949 жылдан кейін құрылды, ал 1949 жылға дейін Вэньчжоуда бірде-бір университет немесе колледж болған жоқ. Ол кезде Вэньчжоудағы ең жоғары білім беру мекемесі – жоғары мектеп болды. Вэньчжоу қаласында үш ірі университет бар: Вэньчжоу университеті, Вэньчжоу медициналық университеті және Вэньчжоу Кин университеті. Вэньчжоу университеті – бұрынғы Вэньчжоу университетінің, Вэньчжоу педагогикалық колледжінің және Вэньчжоу қаласының ауылдық жерлеріндегі басқа да түрлі педагогикалық колледждердің бірігуі нәтижесінде құрылды. Оның негізгі кампусы Университет қалашығында, Ча Шанда (茶山) орналасқан. Вэньчжоу педагогикалық колледжінің бұрынғы кампусы әлі де пайдаланылуда, ал Вэньчжоу университетінің бұрынғы негізгі кампусы қазір Вэньчжоу шет тілдер мектебінің және Вэньчжоудың екінші тәжірибелік орта мектебінің (№13 мектеп) кампусы болып табылады. Вэньчжоу медициналық университеті офтальмология (ұлттық деңгейдегі маңызды мамандық) саласындағы мамандануымен, сондай-ақ басқа медициналық курстарды ұсынуымен әлемдік деңгейде танымал. Вэньчжоудың бірнеше ірі ауруханалары осы университетпен байланысты, олардың ішінде Вэньчжоу медициналық университетінің №1 ауруханасы Азиядағы ең ірісі болып есептеледі. Вэньчжоу медициналық университетіне қарасты барлық ауруханалар көрсеткен медициналық қызметтердің жалпы саны 20 миллионнан аспайды деп есептеледі. Қытай Халық Республикасының Білім министрлігі 2011 жылдың 16 қарашасында Вэньчжоу Кин университетінің құрылуын бекітті. Бұл – заңды тұлға мәртебесі бар, қытай-американдық бірлескен басқарудағы алғашқы екі университеттің бірі, екіншісі – 2012 жылдың 15 қазанында ашылған NYU Шанхай университеті.