Кіріспе
Хефэй (қыт. 合肥; пиньинь: Héféi) – Қытай Халық Республикасының Аньхой провинциясының астанасы және ең ірі қаласы. Префектура деңгейіндегі қала, ол Анхуйдың саяси, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 9 369 881 адамды құрайды. Қаланың құрылыс (немесе метро) аймағына төрт қалалық округ және урбанданудағы Феидун, Фейси және Чанфэн округтері кіреді, онда 7 754 481 адам тұрады. Облыстың орталық бөлігінде орналасқан Хефэй солтүстікте Хуайнаньмен, солтүстік-шығыста Чучжоумен, оңтүстік-шығыста Ухумен, оңтүстікте Тонглингпен, оңтүстік-батыста Анцинмен және батыста Луаньмен шектеседі. Табиғи байланыс орталығы болып табылатын Хефэй Чао көлінің солтүстігінде орналасқан және Хуай және Янцзы өзендерін бөлетін Даби тауларының солтүстік-шығыс тармағын кесіп өтетін аласа қыратта жатыр. Қазіргі қаланың тарихы Сун әулетіне дейін жетеді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Хефэй негізінен әкімшілік орталық және оңтүстіктегі құнарлы жазықтықтың аймақтық сауда орталығы болып келді. Соңғы жылдары инфрақұрылымы жақсарып дамыды. Хефэйде эксперименталды жоғары өткізгіштігі бар Токамак – магниттік термоядролық энергияны зерттеуге арналған эксперименталды реактор орналасқан. 2023 жылғы Nature Index деректері бойынша Хефэй ғылыми зерттеулер саласындағы әлемдік көшбасшы қалалардың қатарында 13-орында, Азия-Тынық мұхиты аймағында 8-орында және Қытайда 6-орында (Пекин, Шанхай, Нанкин, Гуанчжоу және Уханнан кейін) тұр. Қала бірнеше ірі университеттерді қамтиды, оның ішінде Қытай ғылым және технология университеті, Хефэй технология университеті, Анхуэй университеті, Анхуэй ауыл шаруашылығы университеті және Анхуэй медицина университеті бар. Атап айтарлықтай, Қытай ғылым және технология университеті әлемдегі үздік 100 ғылыми-зерттеу университетінің біріне кіреді.
Тарих
Біздің заманымыздан бұрынғы 8-6 ғасырларда Хефэй көптеген кіші мемлекеттердің орталығы болды, кейіннен Чу патшалығының бір бөлігіне айналды. Осы кезеңнен бастап көптеген археологиялық табылмалар жасалды. "Хефэй" атауы алғаш рет осы аймақтағы округке Хан әулеті тұсында б.з.б. 2-ғасырда берілді. 3-ғасырда (б.з.) Хефэйдегі Шиаояо фордында (逍遙津) Хиаояо форды шайқасы болды. Вэй мемлекетінің генералы Чжан Ляо 800 таңдалған атты әскерді бастап, Вэйдің қарсыласы Ву мемлекетінің 200 000 сарбазын жеңді. Осы шайқастан кейін Хефэйде Ву және Вэй арасында ондаған жылдар бойы соғыстар жүрді. 4-6 ғасырларда солтүстік және оңтүстік мемлекеттер арасындағы маңызды шекаралық аймақ үшін көптеген шайқастар болды, нәтижесінде оның атауы мен әкімшілік статусы жиі өзгерді. Суй (581–618) және Тан (618–907) дәуірлерінде ол Лу префектурасының орталығы болды – бұл атақ 15 ғасырға дейін сақталды, содан кейін Лучжоу деп аталған жоғары деңгейдегі префектураға айналды. Қазіргі қала Сун әулеті (960–1126) тұсында пайда болды, ал бұрынғы Хефэй солтүстікке қарай орналасқан. Сининнің 10-шы жылында (1077 ж.) Лучжоу префектурасынан жиналған салықтар 50315 гуанды құрады, бұл бүгінгі қытай юаньдарымен шамамен 25 миллион теңгеге бағаланады. Салық жинау көлемі бойынша ол Сун әулетінің барлық префектуралары арасында 11-орынды иеленді (Кайфэн, Ханчжоу, Цинчжоу, Чучжоу, Ченду, Цзичжоу, Синьюань, Мианчжоу, Чжэнчжоу, Сучжоудан кейін). 10 ғасырда ол бір кезде тәуелсіз У патшалығының (902–938) астанасы болды және Оңтүстік Тан мемлекетінің (937–975) маңызды орталығы болды. 1127 жылдан кейін ол Оңтүстік Сун әулетінің (1126–1279) Цзинь-Сун соғыстарында Цзинь (Журчен) басқыншыларына қарсы қорғанысының орталығы болды, сондай-ақ екі мемлекет арасындағы сауданың дамыған орталығы болды. 1911 жылы Қытай Республикасы құрылғанда жоғары деңгейдегі префектура таратылды, ал қала Хефэй деген атқа ие болды. Мин және Цин әулеттері тұсында (14 ғасырдан кейін 19 ғасырға дейін) қала Лучжоу немесе Лючжоу деп аталды. Хефэй 1853–1862 жылдары Анхуйдің уақытша астанасы болды. 1912 жылы Хефэй округі болып қайта аталды. 1945 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысындағы Қытайдың жеңісінен кейін Хефэй Анхуйдың астанасы болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Хефэй негізінен әкімшілік орталық және оңтүстікке қарайғы құнарлы жазықтықтың аймақтық нарығы болып қала берді. Бұл қалада астық, бұршақ, мақта, қымыз және мата, былғары, бамбук бұйымдары мен темір бұйымдарын өндіретін қолөнер өндірісі шоғырланған. 1912 жылы шығысқа қарай Тяньцзинь-Пуку темір жолының салынуы Хефэйді провинцияның шеткері аймағына айналдырды, ал оның маңыздылығының көп бөлігі Бенгбуға көшті. Алайда 1932–1936 жылдары қытай компаниясы Хефэйді оңтүстік-шығыста Юсикоумен (Уху қарама-қарсы Янцзыда) және солтүстікке қарай Хуай өзеніндегі Хуайнаньмен байланыстыратын темір жол салды. Бұл темір жол негізінен Анхуйдің солтүстігіндегі бай көмір кен орындарын игеру үшін салынғанымен, ол Хефэй аймағының экономикасын жандандыруға да көмектесті, өнімнің көп бөлігін Вуху мен Нанкинге жеткізді. 1930 жылдардың ортасында Хефэйде шамамен 30 мың адам тұрған тыныш қала болса да, келесі 20 жылда оның халқы он еседен астам өсті. Қаланың әкімшілік рөлі 1945 жылы Анциннен провинциялық үкіметтің ауысуымен күшейді, бірақ оның жаңа өсуінің көп бөлігі өнеркәсіптік қала ретінде дамуынан туындады. 1952 жылы Хефэй провинцияның астанасы болып тағайындалды. 1958 жылы мақта зауыты ашылды, ал 1950 жылдардың басында Хуанань көмірін пайдаланатын жылу генерациялау зауыты құрылды. Сонымен қатар, ол өнеркәсіптік химиялық заттар мен химиялық тыңайтқыштар өндіретін өнеркәсіптің орталығына айналды. 1950 жылдардың соңында темір және болат кешені салынды. Машина құралы зауыттары мен инженерлік және ауыл шаруашылығы машиналарын жасау зауыттарынан басқа, қалада алюминий өнеркәсібі мен әр түрлі жеңіл өнеркәсіптер дамыды. Үшінші майданның құрылысы Хефэйдің дамуына серпін берді. 1970 жылы Қытай ғылым және технология университеті Хефэйге көшірілді. Үкімет пен халықтың күш-жігерінің арқасында жағдай жақсарып келеді.
Климат
Хефэйде төрт ерекше маусыммен ылғалды субтропикалық климат (Кёппен Cfa) бар. Хефэйдің жылдық орташа температурасы – жылдық жауын-шашын мөлшері шамалы жоғары, мамырдан тамызға дейін көбірек жауады. Қыс ылғалды және суық, қаңтардағы ең төменгі температура нөлден сәл төмен, ал қаңтардың орташа температурасы болады. Қалада сирек қар жауады, бірақ көбінесе маңызды қарға айналмайды. Қыс айларында, әсіресе желтоқсан, қаңтар, ақпан айларында Сибирьден суық желдер келеді. Кейде қараша және наурыз айларында да қар жауып, қардың қалыңдығы артады. Көктем әдетте тұрақсыз болғанымен, жағымды болады. Жаз ыстық және ылғалды, шілде айының орташа температурасы – . Маусым, шілде, тамыз және көбінесе қыркүйек айларында күнделікті температура жоғары ылғалдылықпен бірге немесе одан да асып түседі. Хефэйде күзде ауа біртіндеп суынып, құрғақтайды. Ай сайынғы мүмкін күн сәулесінің көрсеткіші наурызда 35 пайызға, ал тамызда 50 пайызға жетеді, соның салдарынан қала жыл сайын 1868 сағатқа жуық күн сәулесін алады. 1951 жылдан бері тіркелген ең жоғары температура 6 қаңтар 1955 жылы болды, ал ең төменгі температура 27 шілде 2017 жылы тіркелді.
Ауаның ластануы
Ауа сапасы көбінесе мамыр және маусым айларында нашарлайды, осы кезде қала түтінмен толып, ауаның ластануына (смог) себеп болады. Бұл түтін қаланың сыртындағы шаруалар келесі егінді егуге дайындық үшін өз далаларын өртеген кезде пайда болады.
Демография
Хефэй қаласының көп бөлігін хань тайлылар құрайды. Қала ішінде салыстырмалы түрде аз ғана хуэй тайлылар тұрады, олар үшін бірнеше мешіттер салынған. Қаланың бес миллионнан астам халқының арасында Анхуй облысының басқа аймақтарынан келген көшпенді жұмысшылар да бар.
Экономика
2021 жылғы деректер бойынша Хефэй қаласының ЖІӨ-сі 1 141,28 млрд. юаньді құрады. Қаланың жан басына шаққандағы ЖІӨ 121 187 юань (18 784 АҚШ доллары), ол Қытайдағы 20 қаланың ішінде алдыңғы қатарда. 2023 жылғы деректер бойынша Хефэй қаласының ЖІӨ-сі 1 267,38 млрд. юаньді құрады.
Инвестициялар және мемлекеттік кәсіпорындар
Хефэй қаласының әкімдігі мемлекеттік кәсіпорындар және инвестициялар арқылы бизнеске өте белсенді түрде қатысады. NIO компаниясы өзінің бас кеңсесін Хефэйге көшірді, онда үкімет оған жергілікті банктерден қарыз алуға көмектесіп, өндіріс тізбегін кеңейтуге жағдай жасады. 2012 жылдың желтоқсанында "The Economist" журналы Хефейді әлемдегі ең қарқынды дамып жатқан метрополия экономикасы деп таныды.
Көлік
Хефэй 1945 жылдан бері провинцияның астанасы болып табылады (бұрын Лихуан болған, қазіргі Жинжай), және ол Чао көлінің солтүстігінде орналасқан, Хуаи мен Янцзы өзендерін бөлетін Даби тауларының солтүстік-шығыс тармағын кесіп өтетін аласа қыратта жатыр. Хефэйден көл арқылы Уху қаласының қарсы жағындағы Янцзы өзеніне сумен жүк тасымалдау оңай.
Темір жол
Хефэйде екі негізгі теміржол вокзалы бар. Ең жаңасы – Хефэй Оңтүстік теміржол станциясы (Хефэйнань станциясы, 合肥火车南站), одан көптеген жоғары жылдамдықты пойыздар өтеді. Басқа вокзал – Хефэй теміржол станциясы (合肥火车站), ол кішкентай және ескі. Феидун станциясы (肥东火车站), Фейси станциясы (肥西火车站), Шуйцзяху станциясы (水家湖火车站), Чаоху станциясы (巢湖火车站), Чаоху Шығыс теміржол станциясы (Чаохудун станциясы; 巢湖火车东站), Хефэйбейчэн станциясы (Хефэй Солтүстік қала станциясы, 合肥北城火车站), Луцзян станциясы (庐江火车站) және тағы да басқалар сияқты шағын станциялар да бар. Бұл станциялар көбінесе шағын қалаларда орналасқан және тұрғындарды бас қаламен байланыстырады.
Ауа
Хефэй Синьцзяо халықаралық әуежайы ескі Хефэй Луоганг халықаралық әуежайын алмастырды және 2013 жылдың 30 мамырында, сағат 00:00-де жұмысын бастады. Бұл жаңа ішкі авиациялық хаб Хэфэй қаласының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Гаолиу ауылында орналасқан. Алғашқы келген рейс – Бейжің астанасының халықаралық әуежайынан келген China Eastern Airlines әуе компаниясының MU5172 рейсі. Алғашқы ұшқан рейс – China Eastern Airlines MU5468 рейсімен Шанхай Пудун халықаралық әуежайына. Хефэй Синьцзяо халықаралық әуежайы Қытайдың және басқа халықаралық қалалардың ірі әуежайларына жоспарлы жолаушылар тасымалын жүзеге асырады. Мақсатты жерлерге Гонконг, Макао, Сингапур, Тайбэй (Таоюань, Сонгшан), Каосиунг, Тайчунг, Сеул, Чонджу, Янян, Чеджу, Осака, Нагоя, Шидзуока, Окаяма, Боракай аралы, Бали аралы, Франкфурт, Сием Рип, Бангкок, Пхукет аралы және Краби аралы кіреді.
Метро
Хефэй метрополитені – Хефэй қаласының және ауылдық аймақтарына қызмет ететін жылдам транзит теміржол желісі. Жоспарланғандай, 1-желі Хефэй теміржол станциясынан басталатын белгілі бір қашықтықты қамтиды. Ол 2016 жылдың желтоқсан айында ашылды. 2013 жылдың ақпан айында метроның 2-желісінің құрылысы да басталды. Ол шығыс-батыс бағытындағы маңызды жолаушылар дәлізі болып табылатын Чанцзян Донг жолы, Чанцзян Чжун жолы және Чанцзян Си жолы бойымен салынуда. Бұл желі қала орталығынан өтеді және жолаушылардың Хефэй Синьцзяо халықаралық әуежайына жетуіне мүмкіндік беретін транзиттік пунктке қосылады. 2-желі 2017 жылдың 26 желтоқсанында пайдалануға берілді. 2015 жылдың қараша айында метроның 3-желісінің құрылысы басталды. 3-желі 2019 жылдың 26 желтоқсанында ашылды. Ол Жаңа станцияның тәжірибелік-эксперименттік аймағы мен Экономикалық-технологиялық дамыту ауданын, сондай-ақ кәсіптік білім беру қалашығынан университет қалашығына дейінгі маршрутты байланыстырады. 2016 жылы метроның 4-желісінің құрылысы басталды. 4-желі 2021 жылдың 26 желтоқсанында ашылды. Ол Жаңа станцияның тәжірибелік аймағы мен Жоғары технологияларды дамыту ауданын байланыстырады. 2017 жылы метроның 5-желісінің құрылысы басталды. 5-желінің оңтүстік бөлігі 2020 жылдың 26 желтоқсанында ашылды. 5-желі Бинху жаңа ауданы мен Бейченг (Солтүстік қала) жаңа ауданын байланыстырады. 5-желінің солтүстік бөлігі 2022 жылдың соңында ашылуы күтілуде. 1-желі, 2-желі, 3-желі, 4-желі және 5-желімен қатар, Хефэй тағы 12 метро желісін, 4 қала ішіндегі теміржол транзитін (Луань, Хуайнань, Луцзян және Чаоху қалаларына) және 3 трамвай желісін салуды жоспарлап отыр, сонымен қатар 2030 жылға дейін жобаны аяқтауды үміттенеді.
Автобус
Қалада кең ауқымды қоғамдық автобус жүйесі бар, оның ішінде сегіз автобус жедел бағыт желісі бар. Белгілі бір уақытта ғана немесе үлкен интервалмен жүретін бірнеше қала маңы желілері де бар.
Зерттеу
Хефэй Қытайдағы ғылыми зерттеулерде маңызды рөл атқарады. Оның жеті ұлттық зертханасы бар, бұл көрсеткіш бойынша Пекиннен кейін екінші орында: Ұлттық синхротрондық сәулелену зертханасы, микродеңгейдегі физикалық ғылымдар жөніндегі Хефэй ұлттық зертханасы, екеуі де Қытай ғылым және технология университетіне қарасты. Сонымен қатар, Қатты дене физикасы институты, Плазма физикасы институты, Ақылды машиналар институты, Жоғары магниттік өріс зертханасы (2008 жылы құрылған), Анхуэй оптика және дәл механика институты бар, олардың барлығы Қытай ғылым академиясына қарасты Хефэй физикалық ғылым институтының құрамында. Хефэйде эксперименталды жоғары өткізгіштігі бар Токамак, яғни эксперименталды жоғары өткізгіштігі бар Токамак магниттік термоядролық энергия реакторы орналасқан. Хефэйде орналасқан Халықтық азаттық армиясының №105 ауруханасында CRISPR геномдық өңдеуін қолданып, алғашқы адамдарға жасалған сынақтар 2015 жылы өткізілген. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Хефэйде 60 университет және 564-тен астам ғылыми-зерттеу институты бар.
Спорт
Хефэйдің "Аньхой Цзюфан" деп аталатын футбол командасы болған, ол 2007–08 маусымда Қытай Футбол қауымдастығының И лигасынан Қытай Футбол қауымдастығының Цзя лигасына көтерілді, бұл Қытай футболының екінші ең жоғары лигасы. 2011 жылы "Тяньцзинь Руньлун" клубы оны сатып алды.