Кіріспе

Чаочжоу, сондай-ақ Чиучжоу, Чаочжоу немесе Теочеу деп те аталады, Қытайдың шығыс Гуандун провинциясындағы қала. Ол оңтүстікте Шантоумен, оңтүстік-батыста Цзеянмен, солтүстік-батыста Мэйчжоумен, шығыста Фуцзянь провинциясымен және оңтүстік-шығыста Оңтүстік Қытай теңізімен шектеседі. Қала префектуралық деңгейде басқарылады, оның құрамында 2 568 387 адам тұрады. Шантоу және Цзеян қалаларының көп бөлігін қамтитын қалалық аймақта 13 жергілікті әкімшілік ауданда 12 543 024 адам тұрады. Чаочжоу, Шантоу және Цзеян қалаларымен бірге, Шаошан аймағының мәдени орталығы болып табылады.

Тарих

Б.з.д. 214 жылы Чаочжоу Цинь әулетінің Нанхай қолбасшылығының (南海郡) дамылмаған бөлігі болды. 331 жылы Шығыс Цзинь әулеті кезінде Хайян (海陽縣) Донггуан қолбасшылығының (東官郡) бір бөлігі ретінде құрылды. Донггуан қолбасшылығы 413 жылы Иань қолбасшылығы (義安郡) деп аталды. 590 жылы Суй әулетінің басында қолбасшылық алғаш Сунь префектурасы, ал келесі жылы Чао префектурасы болып өзгерді. 1914 жылы Қытай Республикасы үкіметі Чао және Сунь префектураларын Чаосун префектурасы немесе Чаосун округі деп біріктірді. Суй және ерте Тан әулеттері кезеңінде Хайян ауданы қысқа мерзімге Иань ауданы (義安縣) деп аталды. 1914 жылға дейін Хайян атауы сақталды, содан кейін Шаньдун провинциясының Хайян округімен шатасуды болдырмау үшін Чаоань округіне (潮安縣) өзгертілді.

Қазіргі заман

1951 жылғы Гуандун Халық үкіметінің орталығы Чаоань округінде орналасқан болатын. 1953 жылы округтің бір бөлігі Чаоань қаласына айналдырылды, және сол жылы Шаожоу қаласы (округ деңгейі) деп қайта аталды. 1955 жылы провинцияның орталығы Шантоуға көшірілді; қала бес жылдан кейін таратылып, 1979 жылы қайта құрылды. 1983 жылы жағдай өзгерді, Чаоань Чаожоу қаласына қосылды. 1989 жылдың қаңтарында Чаожоу провинциялық басқаруға бағынған қала, ал 1990 жылдың қаңтарында вице-префектура деңгейіндегі қала мәртебесіне ие болды. 1991 жылдың желтоқсанында Чаожоу қазіргі префектура деңгейіндегі қала статусына дейін көтерілді. Чаожоу және оған жақын Шантоу және Цзеян қалалары жиынтығында Чаошан деп аталады. 1958 жылдан 1983 жылға дейін бұл атау үш қаланы қамтитын бірлескен саяси-әкімшілік аймағын білдірді. Келесі бес жыл ішінде Шантоу қаласы жоғары деңгейдегі қала болып, өзінің құрамында Чаожоу және Цзеян қалаларын ұстады. Қазіргі уақытта Чаожоу, Шантоу және Цзеян қалалары тең мәртебеде. 2022 жылы қаланың 5 жылдық жоспарында қала жағалауынан 47-ден 115 мильге (75-тен 185 км-ге) дейінгі аралықта орналасқан 43,3 гигаватттық теңіздік жел электр стансасын салу жоспары егжей-тегжейлі сипатталды.

География

Чаочжоу Гуандун провинциясының ең шығыс бөлігінде, Шантоу қаласының солтүстігінде орналасқан. Қаланың ішінде ағатын Хан өзенінің дельтасының солтүстігінде жатыр. Чаочжоу аймағы таулы келеді. Атап айтқанда, жақын орналасқан Феникс тауының шыңы теңіз деңгейінен биік орналасқан. Маңайдағы негізгі өзендер – Хуанган және Хан өзендері. Хан өзені батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Чаочжоу қаласының ортасынан өтеді; Хуанган өзені Раопин аумағы арқылы шамамен солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып, теңізге құяды. Бұл екі өзен Чаочжоуды мол сумен қамтамасыз етеді. Қаланың жалпы жер көлемінің 65 пайызын таулар құрайды, негізінен Раопин және Солтүстік Чаоанда. Қаланың солтүстігінде шай өсіруге қолайлы кең таулы аймақ бар; жақын маңдағы төменгі биіктіктегі жерлерде бамбук, шабдалы, слива, зәйтүн және ананас өсіруге жағдай жасалған. Хан өзенінің жағалауында күріш, тәтті картоп, жержаңғақ, соя, сәбіз, апельсин, шабдалы және банан өсіруге арналған құнарлы жерлер бар. Цзиньшань (巾山), Миншань (明山) және Душань (独山) үш шыңы бірігіп Саншань Гуован (Үш таудың патшалары) деп аталады және ғибадатханаларда, әсіресе бүкіл әлемдегі хакка халқы тарапынан құрметтеледі.

Әкімшілік бөлімшелер

Шаочжоу қаласының атқарушы, заң шығару және сот органдары, сондай-ақ Қытай Коммунистік партиясының және Қоғамдық қауіпсіздік бюросы Хянцзяо ауданында орналасқан. Карта Атауы Төзімді қытай тілінде Ханью Пиньині Халқы (2010 жылғы халық санағы) Ауданы (км²) Тығыздығы (/км²) Хянцзяо ауданы 湘桥区 Xiāngqiáo Qū 575 795 152,50 1770 Шаоань ауданы 潮安区 Cháo'ān Qū 1 335 398 1261,34 1059 Раопинг ауданы 饶平县 Ráopíng Xiàn 881 974 1732,07 520

Тіл

Чаочжоу мәдениетін жеткізетін Теочев диалектісі Оңтүстік Мин диалектісінің бір түрі болып табылады. Бұл қытай диалектілерінің ең консервативтілерінің бірі, себебі ол ежелгі қытай тілінен (классикалық қытай тілінен) кейбір қазіргі қытай диалектілерінде жоғалған көптеген айырмашылықтарды сақтайды. (Басқа диалекттерде бірдей дыбыстасқан сөздердің Теочев диалектісінде қалай ерекшеленетінін көру үшін Ши ши ши ши ши ши өлеңінің Теочев диалектісіндегі транскрипциясын қараңыз.) Бұл диалектіде Шаочжоуда шамамен 10 миллион адам, ал шетелде 2-5 миллионға жуық адам сөйлейді. Вьетнамдағы қытай тұрғындарының 30 пайызы осы диалектте сөйлейді. Теочев халқы Тайланд пен Камбоджадағы ең ірі этникалық қытай тобы, ал Сингапурда Хоккиеннен кейін екінші ірі этникалық қытай тобы болып табылады. Дегенмен, Сингапурда мандарин тілі осы топтың ана тілі ретінде Теочев диалектісін біртіндеп ығыстырып шығаруда, әсіресе жас буын арасында.

Мәдениет

Чаочжоу Қытайдың Линнань аймағының әлемдік деңгейде танымал мәдени орталығы ретінде белгілі. Қытайдың тарихындағы құлшылықтарға қарамастан, Чаочжоу аймағы гүлденіп, дамыды, бұл қаланың ерекше диалектісі, керамикасы, операсы, асханасы, Фэнхуан Даньцун шайы, музыкасы, арыстан биінің стилі, кестелеу өнері және тағы бір түрлі кестелеу техникасы сияқты ерекшеліктерінің қалыптасуына жағдай жасады. Чаочжоу операсы – 500 жылдан астам тарихы бар дәстүрлі өнер түрі. Қазіргі таңдағы 20 миллионнан астам Чаочжоу тұрғыны оны 20-дан астам ел мен аймақта бағалайды. Жергілікті халық билері мен жырларға негізделген Чаочжоу операсы, Наньси операсының ықпалымен өзінің ерекше стилін қалыптастырды. Наньси – Қытайдағы ең көне опералардың бірі, ол Сун әулеті кезінде пайда болған. Чаочжоу операсындағы ең ерекше кейіпкерлер – клоундар мен әйелдер, ал жанкүйерлерді қызықтыратын акробатикалық тәсілдер мен желпішпен ойнау өнері басқа өнер түрлеріне қарағанда көбірек орын алады. Сун әулеті кезінде туған және қытай шайларының арасындағы «эспрессо» ретінде танымал кунг-фу шайы, Чаочжоуда әлеуметтік әдептің маңызды бөлігі ретінде әлі де гүлденуде. Жергілікті үйлерге келген қонақтарға кунг-фу шайының кем дегенде бір келімін ұсынуға кепілдік беріледі. Алғаш ауызға тигенде ащы болғанымен, кунг-фу шайы ұзақ қалған хош иісімен танымал. Жергілікті шайханаларда шай ішу рәсімі көбінесе Чаочжоу музыкасымен сүйемелденеді. Струналы музыка, гонг пен барабан музыкасы, сондай-ақ флейталардың ежелгі музыкасы – Чаочжоу музыкасының дәстүрлі түрлері. Чаочжоудың струналы музыкасы көбінесе тартылатын және иілген струналы аспаптардан тұрады, ал кейде үрмелі аспаптар да қолданылады. Ең ерекше аспаптар – рихин, тиху, юху (барлығы екі струналы иілген лютнялар), сансянь, пипа, руан, гучжэн және янцынь. Ансамбльдегі аспаптар мен орындаушылардың саны икемді және қолда бар аспаптар мен музыканттарға байланысты, бірақ гармониялы дыбыс үшін әр аспаптан тек біреуін таңдау қажет. Чаочжоу барабан музыкасының ансамбльдеріне үлкен барабан мен гонг, кішкентай барабан мен гонг, дизи жиынтығы, барабан мен гонг және су, барабан мен гонгтың үйлесімдері кіреді. Қазіргі Чаочжоу барабан музыкасы, Хан және Тан әулеттері кезіндегі барабан мен жел музыкасына ұқсас делінеді. Чаочжоу гучжэні мен эрху оңтүстік аспаптар отбасының маңызды мүшелері саналады. Аймақ «Бак Кут Те» тағамын тудырғанымен де танымал, ол жергілікті диалектіде «ет сүйек шайы» деп аударылады және Сингапур мен Малайзиядағы теочьюлық қытайлардың арасында танымал. Жағалаулық географиялық орналасуының арқасында Чаочжоу теңіз өнімдерінен жасалған сорпаларымен және «му» деп аталатын қамыр тағамымен де мәшһүр.

Туризм

Чаочжоу – Чаошань аймағының әйгілі тарихи және мәдени орталығы. "Классикалық туристік қала" деп аталатын бұл қалаға күн сайын мыңдаған туристер келеді. Чаочжоу қаласында 600-ден астам құнды тарихи ескерткіштер сақталған. Олардың 42-сі мемлекеттік, облыстық және қалалық мәдениет ескерткіштерін сақтаудың басты бірліктеріне жатады. Чаочжоу диалектісі, Чаочжоу операсы, Чаочжоу Ганху шайы және т.б. – Чаочжоу мәдениетінің ерекше белгілері. Төменде бірнеше тарихи маңызы бар көрікті жерлер келтірілген. Гуанчжи көпірі, Оңтүстік Сун әулеті тұсында салынған (1170 ж.). Кайюань ғибадатханасы – Буддизм орталығы, Тан, Сун, Юань және Цин сияқты әр түрлі дәуірлердің сәулет өнерінің ең жақсы үлгісін көрсетеді. Бұл ғибадатхана 200 жылдан астам тарихқа ие. Сонымен қатар, ғибадатханада Оңтүстік-Шығыс Қытайдағы ең ірі будда институты орналасқан. Ішінде әдемі жазулар мен тасқа қашалған жазбалар бар, бұл ғибадатхана бір кезде қаланың мұрағатшысы қызметін атқарғанын еске салады. 许驸马府, Сун әулетінің сәулетінің негізгі үлгісін сақтайды. Жиади аллеясы (甲第巷) – ежелгі отбасылық үйлер. Бейж Фодэнг, Будданың маяғы (北閣佛燈). Хан өзенінің бұл бөлігі қауіпті болғандықтан, маяқ өзенмен жүретін қайықтар үшін пайдаланылды. Әңгімеге сүйенсек, бұрынғы император бірде ұйықтап бара жатып "аждаһа қайығында" осы аймақтан өткен, маяқтың жарығымен ояныпты. Ол бұл жарықты бодхисаттва жіберген деп ойлап, оны "Будданың маяғы" деп атаған. Хуан Жилу ғибадатханасы (己略黃公祠), Цин әулеті кезінде Чаочжоудың ағаштан ойылған өнерін көрсетеді. Ескі Song Kiln орны, Чаочжоудағы ежелгі керамика өндірісінің масштабы мен шеберлігін көрсетеді. Мин қала қабырғасы (明城牆). Си Ху Юань, қалалық бағыдағы мұражай, қытай иероглифтерін бейнелейтін (немесе оларға ұқсайтын) табиғи геологиялық белгілері бар тастардың бірегей коллекциясын ұсынады.

Шаочжоу қауымдастықтары

Тайваньның батыс Пингтун округінің Чаочжоу кенті Чаочжоудың есімімен аталған. Шаочжоу халқы Сингапурдағы этникалық қытайлардың арасында Хоккиендерден кейін екінші ең ірі тобын құрайды, олар Сингапурлық қытайлардың 21% құрайды. Теочев тілі Сингапурдағы қытай иммигранттары арасында басым тіл болған, бірақ кейінірек иммиграция ағынының нәтижесінде Хоккиендер оны ығыстырды. Шаочжоу халқының шоғырлануы бір кезде Сингапур өзенінің жағалауында және Джохор бұғазында қоныстанған, бірақ қалалық даму мен халықтың қоғамдық тұрғын үйлерге қайта бөлінуі бұл географиялық тенденцияны әлсіретті, дегенмен олар әлі де солтүстік-шығыста, мысалы, Хоугангта шоғырланған. Чайнатаунның дәстүрлі сауда секторында бұрын Теочевтер басымдық танытқан Circular Road және South Bridge Road кіреді. Шаочжоу халқы сондай-ақ ауылдық елді мекендерді құрды, плантациялар саласында белсенділік танытты және қазіргі заманғы жер аттарының пайда болуына себеп болды, мысалы, Choa Chu Kang, Lim Chu Kang және Yio Chu Kang. Бүгінде Шаочжоу халқы әртүрлі кландармен өкілдік етіледі, ең танымалдары – Ngee Ann Kongsi, ол Ngee Ann Secondary School және Ngee Ann Polytechnic сияқты мектептер салды, Сингапурдағы ең көне Теочев ғибадатханасы Yueh Hai Ching Temple-ді күтіп ұстайды және жылжымайтын мүлік саласына (Ngee Ann City) енді. Хоккиен қауымдастығының үстемдік әсеріне қарамастан, олардың ерекше бірегейлігі мен мәдениетін сақтау үшін көп күш-жігер жұмсалды, соның ішінде MediaCorp 8-ші арнасының 1995 жылы көрсеткен танымал теледрамасы "The Teochew Family" арқылы. Малайзияның Пенанг қаласында Теочев халқының саны көп. 19 ғасырдың басында кейбір Теочевтер осында қоныстанды және 1855 жылы Teochew қауымдастығын құрды, оған Джордж Таунның Чулия көшесіндегі ғибадатхана да кірді. Қоғам өсе берді; 1919 жылы Хан өзенінің атымен аталған мектеп, Han Chiang School, халыққа білім беру мақсатымен құрылды. Бүгінде үлкен мерекелерде Теочев қауымы әлі де Теочев операларын қояды. Han Chiang School Пенангтағы ең танымал білім беру мекемелерінің біріне айналды. Ол үш мектептен тұрады: SJK(C) Han Chiang, Han Chiang High School және Han Chiang College. Гонконгта Чаочжоу халқының саны көп. 1950 жылдары Қытай Гонконгқа шекарасын ашқанда, коммунистік биліктен қашып Гонконгқа босқындар ағылды. Чаочжоудан келген босқындар өте тығыз қауымдастықтар құрды және өз аймақтарынан келген босқындарға көмектесуге өте жомарт екендігі белгілі болды. Олар өз Теочев диалектісінде сөйлесті, бұл оларды жергілікті тұрғындар арасында ерекшелендірді, өйткені Гонконгтағы басым диалект кантон тілі болды. Жергілікті тұрғындар оларды "Chiu Chow Loun" деп атады, Chiu Chow – Чаочжоудың кантон тіліндегі айтылуы. Teo Chew Nang – "Теочев халқы" сөзінің Теочев тіліндегі айтылуы. Теочевтер өте еңбекқор және шағын бизнесті жақсы жүргізетін адамдар ретінде танымал болды. 1960 жылдары Гонконгтағы "күріш дүкендерінің" (құрғақ тағамдар мен пісірілмеген күріш сататын дүкендер) көпшілігі Chiu Chow Loun-ға тиесілі болды. Онжылдықтар мен ұрпақтар өткен соң, осы иммигранттардың балалары Гонконг қоғамына сіңіп кетті. Ірі корпорациялардың супермаркеттері көптеген тәуелсіз Chiu Chow "күріш дүкендерін" бизнестен шығарып салды. Chiu Chow Loun енді Гонконгта жеке қауым ретінде көрінбейді, бірақ олар әлі де қайырымдылық шараларын ұйымдастыруда белсенді, әсіресе қытай күнтізбесінің жетінші айындағы "Zhong Yuan фестивалі" қарсаңында. Коулунның 70% халқы Chiu Chow болды. Индонезияның Понтианак және Кетапанг қалаларында Чаочжоу халқының саны көп, өйткені олар осы аймақтардағы қытайлардың басым тобын құрайды. Теочев – бұл жердегі қытайлар арасында қолданылатын негізгі лингва-франка. Тайландта Чаочжоу халқының саны көп. Тайландтың Теочев саудагерлерімен ұзақ тарихы бар. Тайландтағы көптеген ірі бизнес-отбасылардың тамыры Чаочжоуға жетеді. Тай тілінде Теочев сөздері күнделікті қолданыста жиі кездеседі. Камбоджада Чаочжоу халқының саны көп, олар ондаған жылдар бойы тұрып келеді. Камбоджадағы сауданың көп бөлігі, тіпті кішігірім қалаларда да, Теочевтердің басымдығында. Камбоджадағы көптеген бизнес және кәсіби топтар өздерінің тегін Чаочжоуға дейін жегізе алады. Теочев қауымдастықтары өздерінің мектептерін, пагодаларын және қайырымдылық ұйымдарын басқарумен айналысады. Қытайдың жаңа жыл мерекесі – ұлттық мереке. Вьетнамда, әсіресе Сайгонның 5 және 6-аумақтарында қоныстанған Teochew nang (; Теочев халқы) халқының саны көп. Сайгоннан тыс, Теочевтер Меконг дельтасының барлық алты округінде қоныстанды. Көптеген Teochew nang Bac Lieu, Ca Mau, Rach Gia сияқты жерлерде тұрады. Бір кезде вьетнамдықтар "Dưới sông cá chốt trên bờ Triều Châu" деген мақалды айтқан, яғни Teochew nang Bac Lieu және Ca Mau аймақтарындағы балықтардай көп екенін білдіреді. 1975 жылы Сайгон түскеннен кейін, жеңіске жеткен коммунистік вьетнамдықтар байлардың, соның ішінде Teochew nang-тың көптеген мүлкін тәркіледі. Олар кейін коммунистік үкімет тарапынан "kinh tế mới", яғни жаңа экономикалық аймақ деп аталатын, қоныстанбаған жерлерге қоныс аударуға мәжбүр болды. 1975 жылдан бері жүз мыңдаған Teochew nang Вьетнамнан "қайық адамдары" немесе босқындар ретінде кетті. Көптегендер АҚШ, Австралия және Еуропалық Одақтың әртүрлі елдерінде қоныстанды.