Өлік жеушілер және олардың экологиялық ролі

Кіріспе

Өлі жануарлар мен/немесе өсімдіктермен қоректенетін организмдер

Қаңқа жеушілер – бұл хищниктерден басқа себептермен өлген немесе басқа хищниктердің қолынан қаза тапқан өлі организмдерді жейтін жануарлар. Қаңқа жеушілік көбінесе мәйіт жейтін етқоректілерге қатысты болғанымен, бұл өсімдіктермен қоректену мінез-құлқының да бір түрі. Қаңқа жеушілер өлі жануарлар мен өсімдік материалдарын жеу арқылы экожүйеде маңызды рөл атқарады. Бұл процесті декомпозиторлар мен детрит жеушілер аяқтайды, қаңқа жеушілер қалдырған қалдықтарды жейді. Қаңқа жеушілер қоршаған ортадағы азық-түлік ресурстарының өзгеруімен күресуге көмектеседі. Қаңқа жеу процесі мен жылдамдығына биотикалық және абиотикалық факторлар әсер етеді, мысалы, өлексе мөлшері, мекендеу ортасы, температура және жыл мерзімі.

Этимология

Scavenger – scavager сөзінің өзгертілген түрі, орта ағылшын тілінде skawager – "кеден жинаушы" мағынасын білдіреді, skawage – "кеден", көне солтүстік француз тілінде escauwage – "тексеру", schauwer – "тексеру" дегенді білдіреді, германдық текті; көне ағылшын тіліндегі scēawian және неміс тіліндегі schauen – "қарау", "көру" мағыналарымен байланысты, ал қазіргі ағылшын тіліндегі "көрсету" сөзімен (семантикалық өзгеріспен) туындас.

Қазанда қоқыс жейтін жануарлар түрлері

Қажетті түрде қоқыс іздеу (толық немесе басым бөлігін өлген жануарлармен қамтамасыз ету) омыртқалы жануарлар арасында сирек кездеседі, себебі көп энергия жұмсамай жеткілікті мөлшерде өлекте табу қиын. Жануар материалдарын жейтін белгілі омыртқасыз жануарларға көмушілер, көкпарлар және сары жакеттер жатады, олардың барлығы міндетті қоқыс іздеушілер. Шыбық дернәсілдері де тұщы су қоймаларының түбіндегі органикалық материалдарды жинап жейтін кең таралған қоқыс іздеушілер. Мысалы, Tokunagayusurika akamusi – көлдердің түбінде міндетті түрде қоқыспен қоректенетін дернәсілі бар шыбық түрі, ал ересектері мүлдем тамақтанбай, бірнеше апта ғана өмір сүреді. Көптеген қоқыс іздеуші жануарлар факультативті қоқыс іздеушілер болып табылады, олар тамақтарының басым бөлігін басқа әдістермен, әсіресе жыртқыштық арқылы алады. Гиеналар мен шақалдар сияқты үнемі аң аулайтын көптеген ірі етқоректілер, сондай-ақ африкалық арыстандар, барыстар және қасқырлар сияқты қоқыс іздеушілер ретінде қарастырылмаған жануарлар да мүмкіндік болғанда қоқыс іздейді. Олар өздерінің өлшемдері мен қатыгездігін пайдаланып, бастапқы аңшыларды қорқыта алады (гепард осы жағдайда құрбан, емес қылмыскер). Көбінесе жәндіктерден үлкен қоқыс іздеушілердің барлығы жыртқыштар болып табылады және жеткілікті өлекте болмаған жағдайда аң аулайды, өйткені аз экожүйелер ғана жыл бойы қоқыс іздеушілерін тек сонымен қамтамасыз ете алады. Жол апаттарында қалған жануарларды жабайы иттің және қарғаның жиі пайдалануы белгілі. Өлі өсімдік материалдарын жинап жейтін жануарларға шалғынды далаларда ұя салып, содан кейін ұя ішінде өлген өсімдіктерді жинап жейтін термиттің жатады. Қоқыс іздеуші жануарлар мен адамдардың өзара әрекеттесуі қазіргі таңда көбінесе қала маңындағы жерлерде, мысалы, опоссумдар, шабақтар және еноттар сияқты жануарлармен байқалады. Африканың кейбір қалалары мен ауылдарында гиеналардан қоқыс іздеу де кең таралған. Тарихи кезеңдерде Тираннозавр рекс түрінің ең жоғарғы хищник болғаны болжамдалады, ол хадрозаврларды, кератопсиандарды және мүмкін жас савроподтарды аулаған, бірақ кейбір сарапшылар динозаврдың негізгі қоқыс іздеуші болғанын ұсынады. Тираннозаврдың ең жоғарғы хищник немесе қоқыс іздеуші болғаны туралы пікірталас палеонтологиядағы ең ұзаққа созылған даулардың бірі болды; алайда, көптеген ғалымдар қазір Тираннозаврдың мүмкіндікті пайдаланатын етқоректі болғанына келіседі, ол көбінесе хищник ретінде әрекет етеді, бірақ оны сезіне алатын жағдайда қоқыс іздейді. Жақында жүргізілген зерттеулер сондай-ақ ересек T. rex қоқыс іздеуден аз пайда табатынын көрсетсе, шағын тероподтар гиеналар деңгейіне ұқсас пайдаға ие болуы мүмкін, бірақ олар қоқыс іздеуге сеніп отыруға жеткіліксіз. Басқа зерттеулер көрсеткендей, алып савроподтардың өлектері хищниктер үшін қоқыс іздеуді қазіргіден әлдеқайда тиімдірек ететін. Мысалы, 40 тонналық Апатозаврдың өлігі орташа аллозавр үшін 6 жылға қажетті калорияға тең болар еді. Бұл ресурстардың артық қамтамасыз етілуінің нәтижесінде кейбір тероподтар алып савроподтардың өлектерін жинау арқылы калорияларының көп бөлігін алу үшін эволюциялаған болуы мүмкін және тірі қалу үшін үнемі аң аулаудың қажеті болмауы мүмкін. Сол зерттеуде тираннозаврлар сияқты сауроподтар жоқ ортада тіршілік ететін тероподтар осындай өлектердің артық қамтамасыз етілуіне тап болмады, сондықтан тірі қалу үшін аң аулауға мәжбүр болды. Нәжісті жейтін жануарлар, мысалы, қоқыс қоңыздары, копроводорлар деп аталады. Жануарлар мен өсімдіктерден өлген органикалық материалдың ұсақ бөлшектерін жинаған жануарлар детритивтер деп аталады.

Obligate scavenging (subsisting entirely or mainly on dead animals) is rare among vertebrates, due to the difficulty of finding enough carrion without expending too much energy. Well known invertebrate scavengers of animal material include burying beetles and blowflies, which are obligate scavengers, and yellowjackets. Fly larvae are also common scavengers for organic materials at the bottom of freshwater bodies. For example, Tokunagayusurika akamusi is a species of midge fly whose larvae live as obligate scavengers at the bottom of lakes and whose adults almost never feed and only live up to a few weeks. Most scavenging animals are facultative scavengers that gain most of their food through other methods, especially predation. Many large carnivores that hunt regularly, such as hyenas and jackals, but also animals rarely thought of as scavengers, such as African lions, leopards, and wolves will scavenge if given the chance. They may also use their size and ferocity to intimidate the original hunters (the cheetah is a notable victim, rather than a perpetrator). Almost all scavengers above insect size are predators and will hunt if not enough carrion is available, as few ecosystems provide enough dead animals year round to keep its scavengers fed on that alone. Scavenging wild dogs and crows frequently exploit roadkill. Scavengers of dead plant material include termites that build nests in grasslands and then collect dead plant material for consumption within the nest. The interaction between scavenging animals and humans is seen today most commonly in suburban settings with animals such as opossums, polecats and raccoons. In some African towns and villages, scavenging from hyenas is also common. In the prehistoric eras, the species Tyrannosaurus rex may have been an apex predator, preying upon hadrosaurs, ceratopsians, and possibly juvenile sauropods, although some experts have suggested the dinosaur was primarily a scavenger. The debate about whether Tyrannosaurus was an apex predator or scavenger was among the longest ongoing feuds in paleontology; however, most scientists now agree that Tyrannosaurus was an opportunistic carnivore, acting mostly as a predator but also scavenging when it could sense it. Recent research also shows that while an adult T. rex would energetically gain little through scavenging, smaller theropods of approximately might have gained levels similar to those of hyenas, though not enough for them to rely on scavenging. Other research suggests that carcasses of giant sauropods may have made scavenging much more profitable to carnivores than it is now. For example, a single 40 tonne Apatosaurus carcass would have been worth roughly 6 years of calories for an average allosaur. As a result of this resource oversupply, it is possible that some theropods evolved to get most of their calories by scavenging giant sauropod carcasses, and may not have needed to consistently hunt in order to survive. The same study suggested that theropods in relatively sauropod free environments, such as tyrannosaurs, were not exposed to the same type of carrion oversupply, and were therefore forced to hunt in order to survive. Animals which consume feces, such as dung beetles, are referred to as coprovores. Animals that collect small particles of dead organic material of both animal and plant origin are referred to as detritivores.

Экологиялық қызметі

Скавенджерлер шіріген организмдерді жою арқылы қоршаған ортада маңызды рөл атқарады, табиғи санитария қызметін атқарады. Микроскопиялық және омыртқасыз декомпозерлер өлі организмдерді жақын маңдағы автотрофтар пайдаланатын қарапайым органикалық заттарға ыдыратады, ал скавенджерлер жоғарғы трофикалық деңгейлердегі өліктерден алынған энергия мен қоректік заттарды сақтауға көмектеседі және декомпозерлерге қарағанда энергия мен қоректік заттарды өлік орнынан әлдеқайда қашыққа таратуға мүмкіндік береді. Скавенджерлік әдетте байланысқа түспейтін жануарларды біріктіреді және кездейсоқ емес өзара әрекеттесуге қатысатын, жоғары құрылымды және күрделі қауымдастықтардың қалыптасуына әкеледі. Скавенджерлік қауымдастықтар өліктерден алынған энергияны қайта бөлу және декомпозициямен байланысты ауруларды азайту функциясын атқарады. Көбінесе скавенджерлік қауымдастықтар өлік мөлшері мен түріне, сондай-ақ омыртқасыздар мен микроорганизмдердің әртүрлі активтілігі салдарынан маусымдық факторларға байланысты өзгеріске ұшырайды. Жұқпалы өліктерді жейтін скавенджерлер кейбір патогендерге ие болып, осылай аурудың таратушыларына айналуы мүмкін. Мысалы, жолақты скунстардың (Mephitis mephitis) құтырумен жұққан жабырлардың өліктерін жеуі осы организмдердің вирусқа шалдығуын күшейтті. Аурудың таралуының маңызды векторы – әртүрлі құс түрлері, ал ошақтардың пайда болуына осы тасымалдаушы құстар мен олардың қоршаған ортасы әсер етеді. 2006-2007 жылдары Канаданың Ньюфаундленд жағалауында құс холерасының ошағы тіркелді, нәтижесінде көптеген теңіз құстары қырылды. Аурудың таралуы, сақталуы және таралуы негізінен аймақта тамақ іздеп жүрген шағалаларға ғана қатысты. Сонымен қатар, 2007 жылы Индонезиядағы шаруашылықтардан келген үй қаздарының айналасындағы жерлерде аулауға рұқсат етілуі құс тұмауы вирусын тауықтарға жұқтырудың көбеюіне әкелді. Әсіресе күріш далаларында қаздардың тамақтануы күріш қалдықтарымен қоректенетін басқа құс түрлерімен байланыстың күшеюіне және құс тұмауы вирусын жұқтыру мен таратудың артуына ықпал еткен болуы мүмкін. Үй қаздары инфекцияның белгілерін көрсетпегенімен, құс тұмауы вирусының жоғары концентрациясын бөліп шығарды.

Scavengers play a fundamental role in the environment through the removal of decaying organisms, serving as a natural sanitation service. While microscopic and invertebrate decomposers break down dead organisms into simple organic matter which are used by nearby autotrophs, scavengers help conserve energy and nutrients obtained from carrion within the upper trophic levels, and are able to disperse the energy and nutrients farther away from the site of the carrion than decomposers. Scavenging unites animals which normally would not come into contact, and results in the formation of highly structured and complex communities which engage in nonrandom interactions. Scavenging communities function in the redistribution of energy obtained from carcasses and reducing diseases associated with decomposition. Oftentimes, scavenger communities differ in consistency due to carcass size and carcass types, as well as by seasonal effects as consequence of differing invertebrate and microbial activity. Scavengers of infected carcasses may become hosts for certain pathogens and consequently vectors of disease themselves. Likewise, the ingestion of bat carcasses infected with rabies by striped skunks (Mephitis mephitis) resulted in increased infection of these organisms with the virus. A major vector of transmission of diseases are various bird species, with outbreak being influenced by such carrier birds and their environment. An avian cholera outbreak from 2006 to 2007 off the coast Newfoundland, Canada resulted in the mortality of many marine bird species. The transmission, perpetuation and spread of the outbreak was mainly restricted to gull species who scavenge for food in the area. Similarly, an increase of transmission of avian influenza virus to chickens by domestic ducks from Indonesian farms permitted to scavenge surrounding areas was observed in 2007. The scavenging of ducks in rice paddy fields in particular resulted in increased contact with other bird species feeding on leftover rice, which may have contributed to increased infection and transmission of the avian influenza virus. The domestic ducks may not have demonstrated symptoms of infection themselves, though were observed to excrete high concentrations of the avian influenza virus.

Қауіптер

Көптеген қоқыс жейтін түрлер дүние жүзінде қудалауға ұшырайды. Әсіресе, қарғалар (бүркіттер) адамдар тарапынан қатты қудалау мен қауіп-қатерге тап болды. 2006 жылы аймақтық үкіметтер тарапынан тыйым салынғанға дейін диклофенак атты ветеринариялық препарат Азиядағы Gyps тұқымдас қарғалардың (бүркіттердің) санының кем дегенде 95%-ға төмендеуіне әкеп соқты. Тұрғын ортаның жоғалуы және тамақ жетіспеуі Батыс Африкадағы қарғалардың (бүркіттердің) азаюына себеп болды, бұл адам санының өсуімен, қарғалардың (бүркіттердің) тамақтанатын жануарлардың көптеп аулануымен және мал шаруашылығының өзгеруімен байланысты. Еуропада кейбір жыртқыштарды аулау мақсатында улау әлі де кең таралған, бұл уланған жыртқыштардың сөректерін жеген қарғалардың (бүркіттердің) улануына себеп болады. Бұл кішкентай қоқыс жегіштер көбінесе зиянкестер және ауру тасымалдаушылар болып табылады.