Кіріспе
Солтүстік Америка құрлығын екіге бөліп тұрған ежелгі ішкі теңіз. Батыс ішкі теңіз жолы (кейде кредалық теңіз жолы, Ниобраран теңізі, Солтүстік Америка ішкі теңізі және Батыс ішкі теңіз деп те аталады) – Солтүстік Америка құрлығын екі құрлыққа – Ларамидияға (батыс) және Аппалахияға (шығыс) – бөлген үлкен ішкі теңіз. Бұл ежелгі теңіз кейінгі креда кезеңінің басынан (100 млн жыл бұрын) бастап палеоценнің басына дейін (66 млн жыл бұрын) болды және Мексика шығанағын Солтүстік Мұзды мұхитпен байланыстырды. Ең үлкен өлшемдері бойынша тереңдігі 762 метр, ені 966 километр, ал ұзындығы 3219 километрді құрады.
The Western Interior Seaway (also called the Cretaceous Seaway, the Niobraran Sea, the North American Inland Sea, and the Western Interior Sea) was a large inland sea that split the continent of North America into two landmasses. The ancient sea, which existed from the early Late Cretaceous (100 Ma) to the earliest Paleocene (66 Ma), connected the Gulf of Mexico to the Arctic Ocean. The two land masses it created were Laramidia to the west and Appalachia to the east. At its largest extent, it was 2500 feet (762 m) deep, 600 mile (966 km) wide and over 2000 mile (3219 km) long.
Шығуы мен геологиясы
Кешік Кретте дәуірінде Еуразия мен Америка Оңтүстік Атлантика бойымен бөлініп, Американың батыс жағалауында субдукция басталып, нәтижесінде қазіргі Рокки тауларының қалыптасуының алғашқы кезеңі – Ларамид орогенезі пайда болды. Батыс Ішкі Теңіз жолы өсіп келе жатқан Ларамид/Рокки тау тізбегінің алдындағы континенттік қабықтың төмендеуі ретінде қарастырылуы мүмкін. Ол бөлінген, әртүрлі жерлердегі популяцияларды қайта біріктіріп, жаңа түрлердің уақытша араласуына мүмкіндік беріп, содан кейін популяцияларды қайтадан бөліп тастады. Ең үлкен өлшемде Батыс Ішкі Теңіз жолы Рокки тауларынан шығысқа қарай Аппалачи тауларына дейін созылып, белгілі бір енге ие болды. Ең терең жері теңіздерге тән жағдайда шамалы тереңдікте болды. Екі үлкен континенттік суайдыны шығыстан және батыстан оған құйылып, суын азайтып, эрозияға ұшыраған шөгінділермен ресурстарды әкеліп, аласа жағалауларында жылжымалы дельта жүйелерін қалыптастырды. Теңіз жолының шығыс жағалауында аз шөгінділер болды, ал батыс шекарасы Севьер орогендік белдеуінен шығысқа қарай эрозияға ұшыраған қалың кластикалық жинақыдан тұрды. Сондықтан батыс жағалау теңіз деңгейінің өзгеруіне және шөгінділердің мөлшеріне байланысты өте өзгермелі болды. Бұл шөгінділердің қалдықтары Канзастың солтүстік-батысында табылды. Көрнекті мысалы – Монумент Рокс, айналадағы жазықтардан 21 метр биіктікте көтерілген бор тас формациясы. Батыс Ішкі Теңіз жолы су массасын тасымалдау тұрғысынан алып саға сияқты әрекет еткен деп саналады. Өзендерден келген сулар теңізден жағалау бойымен ағыстар түрінде шығып, оңтүстіктегі Тетис және солтүстіктегі Бореалдық сулардан су тартты. Кешік Кретте дәуірінде Батыс Ішкі Теңіз жолы бірнеше рет аноксия кезеңдерін бастан өткерді, онда судың түбінде оттегі болмады және су қабаты қабатталды. Кретте дәуірінің соңында Ларамид көтерілуі жалғасып, құмды жағалауларды (құмтастар) және лайлы-сазды лагуналарды (сланец) көтеріп, қазір Ларами формациясы ретінде көрінетін қалың шөгінділер мен құмтастарды құрады, ал олардың арасындағы аласа ойыстар біртіндеп төмендеді. Батыс Ішкі Теңіз жолы Дакота арқылы бөлініп, Мексика шығанағына қарай оңтүстікке шегінді. Бұл қысқарған және соңғы регрессивтік кезең кейде Пьер Теңіз жолы деп аталады. Палеоценнің басында Батыс Ішкі Теңіз жолының бөліктері Миссисипи ойпатының аумағында сақталды, қазіргі Мемфистің орнына су батты. Алайда, кейінгі трансгрессия бұрынғы теңіз жолын құраған оқиғамен емес, Цензойлық Техас тізбегімен байланысты болды.
Фауна
Батыс ішкі теңіз жолы – теңіздің мол тіршілігімен толы, қалыңдығы аз теңіз болды. Ішкі теңіз жолының тұрғындарына плезиозаврлар мен мозазаврлар сияқты жыртқыш теңіз бауырымен жорғалаушылар кірді. Басқа теңіз тіршілігіне Squalicorax, Cretoxyrhina және алып моллюскілерді жейтін Ptychodus mortoni (ұзын болған деп саналады) сияқты акулалар кірді; және Pachyrhizodus, Enchodus және қазіргі кездің кез келген сүйекті балығынан үлкен, алып Xiphactinus сияқты дамыған сүйекті балықтар кірді. Басқа теңіз тіршілігіне омыртқасыз жануарлар – моллюскалар, аммониттер, кальмарға ұқсас белмниттер және планктон, оның ішінде крейда атауына себеп болған әккі сазды пластиналарды бөліп шығарған коколитофоралар, фораминифералар және радиоляриялар кірді. Теңіз жолы ертедегі құстардың мекені болды, оның ішінде су арқылы жүзуге арналған қалың аяқтары және ұшудың орнына теңізді басқару үшін пайдаланылған кішкентай қанаттары бар, ұшуға қабілетсіз Hesperornis; және тісті мүсігі бар Ichthyornis сияқты ертедегі құс. Ichthyornis аспанды Никтозавр және Птеранодон сияқты ірі птерозаврлармен бөлісті. Птеранодонның қазбалары өте көп; ол, әдетте, жер бетіндегі экожүйенің маңызды бөлігі болған, бірақ ол теңіз жолының оңтүстік бөлігінде ғана табылған. Иноцерамидтер (устрицаға ұқсас екі жақтан ашылатын моллюскалар) теңіздің оттегіге кедей түбіндегі лайда өмір сүруге жақсы бейімделген. Олар Киова, Гринхорн, Ниобрара, Манкос және Пьер қалыптарында көптеген қазбаларды қалдырды. Қабықтардың әртүрлілігі зор, олардың көптеген түрлері анықталған және теңіз жолының осы тау жыныстарындағы нақты қабаттарды анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Көптеген түрлер қолға оңай сыяды, ал Inoceramus (Haploscapha) grandis сияқты кейбір түрлердің диаметрі бір метрден асады. Балықтардың тобы кейде алып Platyceramus қабығының ішінде паналаған. Бұл туыстың қабықтары бетке перпендикуляр өскен кальцитті кристалдардан тұрады және қазбалар көбінесе інжуы тәрізді жылтырлықты сақтайды.