Кіріспе
Жасыл, асыл тас сапалы минерал.
Перидот (айтылуы: /ˈpɛrɪdɒt/, /ˈdoʊ/ PERRihdot, Doh), кейде хризолит деп те аталады, сары-жасыл түсті, мөлдір оливиннің бір түрі. Перидот – тек бір түспен кездесетін сирек асыл тастардың бірі. Перидот магмалық және ультрамагмалық тау жыныстарында, лавада және мантиядан шыққан перитотит ксенолиттерінде табылады. Бұл асыл тас кремний азағы бар, мысалы, вулканилік базальт және паллазит метеориттерінде кездеседі. Перидот – Жер қыртысында емес, Жердің жоғарғы мантиясының балқыған тау жынысында пайда болған екі асыл тастың бірі. Перидоттың асыл тас ретіндегі сапасы Жер бетінде сирек кездеседі, себебі ол мантияның тереңдігінен бетке қарай жылжу кезінде ыдырайды. Перидоттың химиялық формуласы: (Mg, Fe)₂SiO₄. Перидот тамыз айында туылғандардың тасы болып саналады.
Этимология
Перидот атауының шығу тегі белгісіз. Оксфорд ағылшын сөздігі араб тіліндегі "фаридат" ("бағалы тас") деген сөздің орнына, англо-нормандық "pedoretés" (классикалық латын "pæderot") сөзін, яғни опалдың бір түрін атаудың өзгертілген түрі деп санайды. Орта ағылшын сөздігінде "перидот" сөзінің бірнеше нұсқалары бар: "peridod", "peritot", "pelidod" және "pilidod". Кейбір нұсқаларда "i" әрпі "y" әрпімен алмастырылған. Англияда бұл сөздің ең ерте кездесуі Сент-Олбанс аббаттығының латын тіліндегі тізімінде кездеседі, ал оның 1705 жылғы аудармасы ағылшын тілінде "перидот" сөзінің алғашқы қолданылуы болуы мүмкін. Тізімде 1245 жылы епископ Джон қайтыс болғаннан кейін, аббаттыққа перидот және басқа да түрлі заттарды мұра етіп қалдырғаны жазылған.
Сыртқы келбеті
Перидот – зәйтүн жасыл түсте ғана кездесетін сирек асыл тастардың бірі. Дегенмен, жасыл түстің қанықтығы мен тоны кристалл құрылымындағы темірдің мөлшеріне байланысты, сондықтан жеке перидот тастарының түсі сарыдан зәйтүн түсіне, ал одан қоңыр жасылға дейін өзгеріп отыруы мүмкін. Көбінесе, перидоттың түсі орташа қара, таза жасыл болып келеді, онда екінші сары немесе қоңыр рең болмайды. Түсі ашық тастардың себебі – темірдің төмен концентрациясы.
Кристалдық құрылым
Перидоттың молекулалық құрылымы орторомбалық кристалл жүйесінде изоморфты оливин, силикат, магний және темірден тұрады. Басқаша пікір бойынша, атомдық құрылымын қышқыл иондарының гексагонды, тығыз қабаттасқан құрылымы ретінде сипаттауға болады, онда октаэдрлік орындардың жартысы магний немесе темір иондарымен, ал тетраэдрлік орындардың сегізден бірі кремний иондарымен толған.
Жер бетінің қасиеттері
Перидоттың тотығуы табиғи беткі температура және қысымда жүрмейді, бірақ температураның жоғарылауымен баяу басталады және жылдамдығы температурамен бірге артады. Оливиннің тотығуы фаялит компонентінің алғашқы ыдырауы арқылы және одан кейін форстерит компонентімен реакцияласу нәтижесінде магнит және ортопироксен түзіледі.
Геологиялық тұрғыдан
Оливин, оның ішінде перидот тасы да бар, мафикалық және ультрамафикалық жыныстарда кең таралған минерал, көбінесе лавада және мантияның перидотты ксенолиттерінде табылады, оларды лава жер бетіне шығарады; алайда, әшекейлік сапасы жоғары перидот мұндай орталарда сирек кездеседі. Перидоттар метеориттерде де кездеседі. Перидоттарды өлшемі және химиялық құрамы бойынша ажыратуға болады. Жанартаулық қызмет нәтижесінде пайда болған перидоттар, метеориттердегіге қарағанда литий, никель және мырыш концентрациясы жоғары болады. Оливин өте көп минерал, бірақ Жер бетіндегі химиялық тұрақсыздығының салдарынан әшекейлік сапасы жоғары перидот сирек кездеседі. Оливин көбінесе ұсақ түйіршіктер түрінде кездеседі және ауа райының әсеріне ұшыраған, сәндік мақсатта пайдалануға жарамсыз күйде болады. Перидот әшекей тастар жасау үшін жиі қолданылатын форстериттің ірі кристалдары сирек кездеседі, сондықтан перидот құнды тас саналады. Көне заманда перидотты кендеу «топазио» деп аталған, ал б.з.д. 300 жыл шамасында Қызыл теңіздегі Сент-Джон аралында бастау алды.
Қазіргі таңда перидот оливинінің негізгі көзі – Аризона штатындағы Сан-Карлос Апачи үнді резерваты. Ол Аризонадағы тағы бір жерде, сондай-ақ Арканзас, Гавай, Невада және АҚШ-тағы Килбурн ойығындағы Нью-Мексикода; Австралияда, Бразилияда, Қытайда, Египетте, Кенияда, Мексикада, Мьянмада (Бирма), Норвегияда, Пәкістанда, Сауд Арабиясында, Оңтүстік Африкада, Шри-Ланкада және Танзанияда да кенделіп алынады.
Метеориттерде
Кейбір паллазит метеориттерінен перидот кристалдары табылды. Ең көп зерттелген паллазит перидоты индонезиялық Джеппара метеоритіне жатады, бірақ Бренхам, Эскель, Фуканг және Имилак метеориттері де бар. Паллазит (космостық) перидот химиялық құрамымен жердегі аналогынан ерекшеленеді, себебі паллазит перидотында никель жоқ.
Гемология
Барлық орторомбты минералдар, перидот сияқты, екіосьті және үш негізгі осьпен сипатталады: α, β, γ. Жас тіліп алынған асыл тастардың сыну индексі көрсеткіштері α = 1.653, β = 1.670 және γ = 1.689 шамасында болады, бұл сәйкес екіосьті қос сынудың 0.036-ға тең екенін көрсетеді. Рефракциялық индекс, сондай-ақ меншікті салмақ, темір концентрациясына байланысты шамалы өзгереді; бұл перидот түсінің өзгеруіне басты себеп. Сандық β индексі темір концентрациясының артуымен бірге α және γ индекстеріне қарай ығысады, нәтижесінде темірге бай фейалит пайда болады. Қытайлық перидот асыл тастарының үлгілерін зерттеу гидростатикалық жолмен меншікті салмақты 3.36-ға тең деп анықтады. Сол қытайлық перидот үлгілерінің көрінетін жарық спектроскопиясы 493.0 және 481.0 нм аралығындағы жарық жолақтарын көрсетті, ең күшті сіңіру 492.0 нм-де байқалды. Перидот кристалдарында инклюзиялар жиі кездеседі, бірақ олардың болуы перидот табылган жерге және оның кристалдануына әкелген геологиялық жағдайларға байланысты. Біріншілік теріс кристалдар – дөңгелек газ көпіршіктері – перидотпен бірге қалыптасады және Гавайи перидоттарында көптеп кездеседі. Екіншілік теріс кристалдар перидоттың жарықтарында пайда болады. Сан-Карлос перидоттарында жиі кездесетін лилия жапырағының айырықтары екіншілік теріс кристалдың бір түрі болып табылады және кері жарық астында теріс кристалды қоршап тұрған дөңгелек дискілер ретінде көрінеді. Пакистандық перидоттарда жібектей және таяқша тәрізді инклюзиялар жиі кездеседі. Перидотта ең көп кездесетін минералды инклюзия – хромға бай хромит минералы. Магнийге бай минералдар пироп және магнийхромит түрінде де кездесуі мүмкін. Бұл екі типтегі минералды инклюзиялар көбінесе лилия жапырақтарының айырықтарын қоршап тұрады. Биотит қабықшалары жалпақ, қоңыр, мөлдір және кесте тәрізді болып көрінеді. Ең үлкен кесілген перидот оливині Вашингтон, округ Колумбиядағы Смитсониан мұражайында сақталады.
Мәдениет тарихы
Пердиот ежелгі цивилизациялардан бері ырым-сенімдерге сәйкес, қорқыныш пен жаман түстерді қуып шығаратын қорғау қабілетімен бағаланған. Кейбір ырымшыл адамдар оның "ішкі жарқындық" сыйлығын алып жүретініне, ой-сананы зейіндететініне және жаңа деңгейдегі санаға ашатынына, соның арқасында адамның тағдыры мен рухани мақсатын тануға және оны іске асыруға көмектесетініне сенеді. Мұндай пікірлерді ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге болмайды. Пердиот кейде зөміргүлдер және басқа да жасыл түсті асыл тастармен шатастырылады. Әйгілі гемолог Джордж Фредерик Кунц, әсіресе Германияның Кёльн қаласындағы "Үш патша" қазынасындағы шіркеу қазыналарында изумруд пен пердиот арасындағы шатасуды көп рет талқылаған.