Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тектосиликат минералы жанартаулық тастарда кездеседі.
Tectosilicate mineral found in igneous rock
Ортоклаз немесе ортоклаз фельдспары (соңғы мүше формуласы KAlSi3O8) – жанартаулық тастарды құрайтын маңызды тектосиликат минералы. Атауы ежелгі грек тілінен алынған, себебі оның екі жарылу жазықтығы бір-біріне тік бұрышпен орналасқан. Бұл калийлі фельдспардың бір түрі, сондай-ақ K фельдспар деп те аталады. Айтас деп аталатын қымбат тас (төменде қараңыз) негізінен ортоклаздан тұрады.
Orthoclase, or orthoclase feldspar (endmember formula KAlSi3O8), is an important tectosilicate mineral which forms igneous rock. The name is from the Ancient Greek for "straight fracture", because its two cleavage planes are at right angles to each other. It is a type of potassium feldspar, also known as K feldspar. The gem known as moonstone (see below) is largely composed of orthoclase.
Құрылымы және кіші түрлері
Ортоклаз – көптеген граниттер мен басқа да фелсикалық магмалық жыныстардың кең таралған құрамдас бөлігі. Әдетте, ортоклаздың таза калийлік шеткі мүшесі плагиоклаздың натрийлік шеткі мүшесі – альбитпен (NaAlSi3O8) қатты ерітінді түзеді. Жер қойнауында баяу салқындаған кезде, натрийге бай альбит жалақтары экзолюция арқылы пайда болып, қалған ортоклазды калиймен байытады. Осы екі фельдшпаттың бір-бірімен өзара араласып өсуі пертит деп аталады. KAlSi3O8 жоғары температурадағы полиморфы – сандиндер. Санидин тез суытылған жанартаулық жыныстарда, мысалы, обсидиан мен фелсикалық пирокластикалық жыныстарда жиі кездеседі, сондай-ақ Германияның Драхенфельс тауларындағы трахиттерде де табылған. KAlSi3O8 төмен температурадағы полиморфы – микроклин. Адулярия – микроклиннің немесе ортоклаздың төмен температурадағы түрі, алғаш рет Швейцарияның Адула Альпындағы төмен температуралы гидротермальдық шөгінділерде кездескен. Оны 1781 жылы Эрменгильдо Пини тұңғыш рет сипаттаған. Ай тасындағы адуляресценцияның оптикалық әсері көбінесе адуляриямен байланысты. Ортоклаздың ең ірі жеке кристаллы Ресейдегі Урал тауларында табылды. Оның көлемі шамамен және салмағы болды.
Orthoclase is a common constituent of most granites and other felsic igneous rocks and often forms huge crystals and masses in pegmatite. Typically, the pure potassium endmember of orthoclase forms a solid solution with albite, the sodium endmember (NaAlSi3O8), of plagioclase. While slowly cooling within the earth, sodium rich albite lamellae form by exsolution, enriching the remaining orthoclase with potassium. The resulting intergrowth of the two feldspars is called perthite. The higher temperature polymorph of KAlSi3O8 is sanidine. Sanidine is common in rapidly cooled volcanic rocks such as obsidian and felsic pyroclastic rocks, and is notably found in trachytes of the Drachenfels, Germany. The lower temperature polymorph of KAlSi3O8 is microcline. Adularia is a low temperature form of either microcline or orthoclase originally reported from the low temperature hydrothermal deposits in the Adula Alps of Switzerland. It was first described by Ermenegildo Pini in 1781. The optical effect of adularescence in moonstone is typically due to adularia. The largest documented single crystal of orthoclase was found in the Ural mountains in Russia. It measured around and weighed around .
Қолданбалар
Басқа калийлі фельдспаттармен бірге ортоклаз, кейбір шынылар мен фарфор сияқты керамикалардың дайындалуына қолданылатын және ұнтақтау құрамына кіретін, жиі қолданылатын шикізат болып табылады. Ортоклаз бен альбиттің араласуы нәзік, сәулелі жалттыққа ие болып, зергерлік бұйымдарда ай тасы деп аталады. Көптеген ай тастары мөлдір және ақ түсті, бірақ сұр және шапақ түсті түрлері де кездеседі. Гемологияда олардың жалттығы адуляресенция деп аталады, ол әдетте "толқынды" сипаттамасы бар, қаймақты немесе күміс ақ түсті болады. Бұл Флорида штатының мемлекеттік асыл тасы. Көбінесе "көктөбе ай тасы" деп аталатын асыл тас, шындығында лабрадориттің түссіз түрі болып табылады және оның айқындығы мен түс атқылауы арқасында "нағыз" ай тасынан ажыратылады, бірақ олардың құндылығы мен беріктігі айтарлықтай ерекшеленбейді. Ортоклаз – минералдардың қаттылығын анықтау үшін қолданылатын Моос шкаласының он негізгі минералының бірі, онда оның қаттылығы 6 деп көрсетілген. NASA-ның Curiosity марсоходы Марс құмтастарында ортоклаздың жоғары концентрациясын тапқаннан кейін, Марстың кейбір тау жыныстары күрделі геологиялық процестерден, мысалы, көп рет қайтадан балқудан өткен болуы мүмкін деген болжам жасалды.
Together with the other potassium feldspars, orthoclase is a common raw material for the manufacture of some glasses and some ceramics such as porcelain, and as a constituent of scouring powder. Some intergrowths of orthoclase and albite have an attractive pale luster and are called moonstone when used in jewelry. Most moonstones are translucent and white, although grey and peach colored varieties also occur. In gemology, their luster is called adularescence and is typically described as creamy or silvery white with a "billowy" quality. It is the state gem of Florida. The gemstone commonly called rainbow moonstone is more properly a colorless form of labradorite and can be distinguished from "true" moonstone by its greater transparency and play of color, although their value and durability do not greatly differ. Orthoclase is one of the ten defining minerals of the Mohs scale of mineral hardness, on which it is listed as having a hardness of 6. NASA's Curiosity rover discovery of high levels of orthoclase in Martian sandstones suggested that some Martian rocks may have experienced complex geological processing, such as repeated melting.