Кіріспе

Фильмнің көріністерін немесе кадрларын біріктіру тәсілі. Фильмдік ауысу – фильмді монтаждау және бейнемонтаждаудың постөндіріс процесінде қолданылатын көріністерді немесе кадрларды біріктіру тәсілі. Көбінесе бұл келесі кадрға қарапайым тікелей кесу арқылы жасалады. Көптеген фильмдерде басқа ауысулар да қолданылады, әдетте, белгілі бір атмосфераны немесе көңіл-күйді жеткізу, уақыттың өтуін көрсету немесе оқиғаның бөлек бөлімдерін бөліп көрсету үшін. Мұндай ауысуларға еріту, L-тәрізді кесу, (әдетте қара экранға) сарқылып кету, матч кесу және сүрткіштер жатуы мүмкін.

Атыс ауысулары

Қазіргі кездегі әрбір фильм, тікелей түсірілген, компьютерлік жасалған немесе дәстүрлі қолмен салынған анимация болсын, жүздеген жеке кадрлардан құралады. Бұл кадрлар монтаж барысында біріктіріліп, көрермендерге бір фильм ретінде ұсынылады. Кадрлардың арасындағы кешу – екі жеке кадрдың біріктірілу тәсілі.

Кезеңке

Көбінесе әдеби термин ретінде өлең жолындағы ырғақты үзіліс пен тоқтауды білдіреді. Поэзияда цезура ырғақты дамытуды әртараптандыру арқылы акцентті өлеңді байыту үшін қолданылады.

Кейбір қолданулар

Бұл термин алғаш рет Сергей Эйзенштейннің монтаждау тәжірибелері арқылы кино өнерінде маңызға ие болды. Монтаж тұжырымын "кадрлардың қақтығысуы" ретінде қолданған Эйзенштейн фильмдерінде жиі кезеңдік үзілістерді – ырғақты паузаларды – пайдаланды. "Потёмкин броненосеці" (1925) фильмінің эпизодтары алдыңғы оқиғаларға ырғақты контраст беретін кезеңдік үзілістермен бөлінеді. Мысалы, көтерілістің қарқынды, қызу әрекетінен кейін жағаға қарай қайықпен жасалған лирикалық саяхат келеді. "Бетч Кассиди мен Санденс Кид" (1969) фильміндегі Бёрт Бачарактың үш музыкалық саны фильмнің басты оқиғаларын бөліп тұратын контрастты кезеңдік үзілістерді ұсынады. "Master and Commander" (2003) фильміндегі бірнеше қарқынды экшн-көріністер, оның ішінде ашулы теңіз даулы мен төбелес сахналары, тыныш, пейзаждық интерлюдиялармен ұласады, олар көбінесе мелодиялық виолончель музыкасымен сүйемелденеді.

Қию

Кесу – ең қарапайым және жиі қолданылатын монтаж түрі. Кесу кезінде экрандағы бір кадр бірден келесі кадрға ауысады, көбінесе камера бұрышының өзгеруімен бірге. А кадры күрт аяқталып, В кадры басталады. Кесулер түрлеріне қарай жіктеледі, олар төменде сипатталған.

Қалқа

Бірінші кадрға кірмейтін ақпаратты көрсететін көрініске монтаждалған кадр. Кесу кадры әдетте бастапқы кадрға оралып, көріністегі уақытты қысқарту үшін, қажетсіз әрекеттерді жою арқылы немесе әрекеттің үздіксіздігін жоғалтқанда қолданылады. Мысалы, әйелдің темекі шегуінің бірнеше кадры монтаждалғанда, темекі күлінің әртүрлі ұзындығынан қатестік тууы мүмкін. Мұндай жағдайда, каминдегі сағатқа кесу кадры жасау арқылы, үздіксіздіктің жоғалуын жасыруға болады. Немесе сағат кадры әйелдің темекі шегуі мен кітап оқып отырған кадрларының арасына енгізілуі мүмкін. Бұл кесу кадры редакторға оқиғаны уақыт бойынша жылдамдатуға мүмкіндік береді.

Қалпына келтіру

Сахнадағы материалды егжей-тегжейлі көрсету үшін, әдетте жақын планға түсірілетін кадр. Монтаж кесімі – сахнадағы бір элементті бөліп, оны драмалық немесе ақпараттық мақсатта баса көрсету. Кадр тізбегіндегі ұзақ пландан жақын планға қарайғы әрбір прогрессивті өтетін кезең – монтаж кесімінің бір түрі. Ұзақ пландан үлкен жақын планға жасалған кесім, осы бірден ұлғайту арқасында көрерменге күрт әсер етеді. Бұл техника көбінесе саспенс фильмдерін монтаждаудың әдісі болып табылады. Бұған байланысты, инсерт кадр бар, ол ақпараттық мақсаттар үшін немесе драмалық эффект үшін сахнаға енгізілген нақты көрініс. Кейіпкер кітап оқығанда, кітаптағы басылған материалды жақын планнан көрсету – ақпараттық тұрғыдан енгізудің бір түрі. Зор дау-жанжал болып жатқан бөлмедегі үстелде тұрған қарудың жақын планға түсіріліп кесілуі – драмалық инсерт кадрдың түрі. Детальды кадр – инсерт кадрдың тағы бір атауы.

Тікелей кесу

Динамикалық монтажға қатысты, тікелей монтаж – кадрлардың бірден ауысуы, көбінесе жаңа орынға немесе уақыт аралығына, және оптикалық эффектілерсіз жасалады. Тікелей монтаж бір кадрды динамикалық түрде екіншісімен алмастыруға арналған.

L кесу

L Cut – аудио және бейне үшін әртүрлі уақытта жасалатын монтаж әдісі. Мысалы, кейіпкерлердің дауыстарын оларды экранда көруден бірнеше секунд бұрын естіуіміз мүмкін. Бұл эффектіні жасау үшін редактор фильм жолағында L пішіндес кесу жасауға тиіс болды. Қазіргі таңда компьютерлік сызықтық емес монтаж жүйелері пайда болғанмен, бағдарламадағы фильмнің цифрлық бейнесі әлі де сол L пішіндес түрін сақтайды.

Жарық кесу

Сымды кесу – кадрдағы ұқсас орналасқан екі ұқсас нысанды қамтитын екі фильм бөлігін біріктіру. Осы техниканың ең әйгілі мысалы – Стэнли Кубриктің "2001: Ғарыш саяхаты" фильміндегі кадр, онда тарихи алдындағы маймылдың лақтырған сүйегі футуристикалық ғарыш станциясына ауысады. Бұл тәсіл "Жылаңаш қару 2½" фильмінде пародияланды, онда монтаж батыр мен жаман жігіттің бір-біріне оқ атып тұрғанын көрсетеді, ал соңында алыс кадрда олардың бір-бірінен шамамен бір жарым метрдей ғана қашықтықта екенін көреміз.

Жүгіру кесу

Жүгіруді қысқарту көбінесе режиссердің стильдік шешімі емес, сабақтастық қателігінің салдарынан туындайды. Алайда, режиссер оны уақыттың өтуін көрсету үшін қасады түрде қолдануы мүмкін, бірақ оқиғаның толық аяқталуын көрсетпейді. Жүгіруді қысқарту камера бұрышын өзгерту мақсатымен жасалған кезде (30 градусқа дейін), екі кадрдың арасындағы сабақтастық бұзылысын аңғарғанда пайда болады. Мысалы, егер кейіпкер орташа кадрда аузын жапқан болса, ал жақын кадрда жаппаса, түсірілім алаңында байқалмаған бұл ұсақ деталь көрерменге анық көрінеді.

Түсі бітеді

Сурет бірте-бірте бір түске, көбінесе қара түске өшіп бара жатқанда немесе сурет экранға бірте-бірте пайда бола бастағанда, сол эффектке «көшу» (fade) деп айтылады. «Көшу басы» әдетте фильмнің немесе бөлімнің басында, ал «көшу соңы» фильмнің немесе бөлімнің соңында болады.

Еріту

Суреттің көрінуі біртіндеп өзгеретін эффекті – еріту. Бірақ, түсірілімнен түске ауысудың орнына, ерітуде бір түсірілім бірте-бірте келесі түсірілімге өтеді. Еріту, кесу сияқты, екі түрлі нысан арасында байланыс орнатуға қолданылады, мысалы, әңгіме айтып жатқан адам мен оның әңгімесінің бейнесі арасындағы байланысты жасауға болады.

Ақырғы ағызу

Суару – өңдеу мақсатында қолданылатын, көмескілендіруге ұқсас оптикалық көшу. Көмескілендіруден айырмашылығы, суреттер қара түске бірте-бірте өшетін болса, суару кезінде суреттер кенеттен ақ немесе түсті жарыққа айналып, экран ақ немесе түсті жарықтан тұратын бір кадрға айналады. Содан кейін жаңа сахна басталады. Сонымен қатар, суару – бұл шамадан тыс экспозицияның ең жоғары дәрежесі, яғни фильмнің әр кадрына қалыпты экспозиция алу үшін қажетті жарықтан артық жарық түсіру немесе одан ұзақ уақытқа жарыққа ұшырату. Суреттердің жарқын бөліктерінде көрінетін егжей-тегжейліліктердің аздығы немесе толығымен болмауы байқалады, ал суреттер ақшыл немесе шайылып кеткендей көрінеді. Бұл эффект камераны кадрдың көп бөлігін, тіпті барлық бөлігін суарып тастайтын жарқын жарық көзіне бағыттау арқылы немесе фильм зертханасында өңдеу арқылы қол жеткізіледі. 2014 жылы кейбір кинорежиссерлер цифрлық бейнелерге қарағанда киноэмульсияға негізделген фотоматериалдарды таңдағанмен, олардың саны жылдам азайып бара жатты.

Кейбір қолданулар

Ингмар Бергман осы психологиялық фильмде – "Қайғы мен шыбыртқы" (1972) – суды жуып тастау әдісін кеңінен қолданды. Бергман бұл техниканы көшу үшін де, картинадағы экспрессивті түс қолданысын жалғастыру үшін де өзгертіп отырды. Сумен жуу арқасында, бір ғана қанық түстің сценаның соңында пайда болуы, оқиғадағы эмоциялар мен психологиялық жай-күйді бейнелейтін. "22-ші қатар" (1970) фильмінің фантастикалық эпизодтарында да сумен жуу тиімді қолданылды. "Monster" (2003) фильмі Алин Вуорнос (Шарлиз Терон) өлім жазасына кесілгеннен кейін сот залынан шығарда сумен жуумен аяқталады. Сол сияқты, ақ түске баяу өту "Сағаттар" (2012) фильмінің көзді жаңғыртып, бірақ қуанышты аяқталуына әкеледі, онда әке (Пол Уокер) өмірін сақтап қалған шала туған қызын құшақтайды, бұл оқиға ғарыз су тасқыны кезінде токтан өшірілген Жаңа Орлеан ауруханасында орын алады.

Сүрт

Сызықтық өшіру – бір кадрдың екіншісін ығыстырып, кадрдың бір жағынан екінші жағына жылжу. Кадрдың оң жағынан сол жағына қарай жүретін тік сызықты көзге елестетіңіз. Осы сызықтың сол жағында А кадры, ал оң жағында В кадры орналасқан. Сызық кадрдың сол жиегіне жеткенде, В кадры сахнаны толығымен жабады, және көшу аяқталады. Бұл мысал тік сызықтық өшіруді сипаттайды, бірақ бұл өшірудің бір түрі ғана. Көбінесе, көрінбейтін тік сызықтың орнына сахнадағы нысандар қолданылады. Мысалы, камераның көп қабатты үйдің бірінші қабатының төбесінен екінші қабатының еденіне өтіп бара жатқандай сезім тудыруға болады. Бұл жағдайда А кадры камераның төбеге қарай жылжуын, ал В кадры еденнен жоғары жылжуын көрсетеді. Сызықтық өшіру арқылы камера үйдің қабаттары арасымен өтіп бара жатқандай әсер қалдырады.

Табиғи сүрту

Өткінші кезең – зертханалық процеске емес, сахналық элементтер арқылы жасалатын көшу техникасы. Кейіпкер немесе зат камера линзасына жақындатылып, кадрды толығымен жауып қою арқылы немесе бұрмалап, алдыңғы көріністі жояды. Есік жабылуы жиі табиғи сүрту ретінде қолданылады. Табиғи сүртуден кейін жаңа көрініс басталады. Басынан аяғына дейін ауысу – бұл бір көріністі аяқтап, келесісін көрсету үшін қолданылатын табиғи сүртудың бір түрі.

Ирис сүрткіші

Сүрткіш пішіні камераның ирисін пайдалану арқылы да дөңгелек болуы мүмкін. Ирис жабылу арқылы, бұлыңғыр шеңбер кадрдың ортасына қарай жылжиды, осы орталық кеңістіктегі нысанға назар аударады. Бұл баяу ескірген, жеке Райанға (Харрисон Янг сомдайды) айналады.

Дыбыс алға / дыбыс көпір

Бұл – алдыңғы сахнаның соңынан алынып, жаңа кадрда немесе сахнада естілетін дыбыстың көтерілуі. Қазіргі заманғы фильмдерде кең таралған дыбыстық көтерілулер, әдетте, монтаждық ауысулармен біріктіріліп, оқиғаның дамуын серпінді түрде ілгерілетеді.

Кейбір қолданулар

Альфред Хичкок 1929 жылы шыққан "Шантаж" атты классикалық фильмінде дыбыстық тәсілді жетілдірді. Лондон көшелерінде адамды өлтіргеннен кейін шок күйіндегі жас әйел (Эни Ондра) тротуарда жатқан мас адамға кездеседі, оның қолы суретшінің студиясындағыдай созылған. Осы қолдың бейнесі жас әйелде қорқыныш тудырады. Бірақ, монтаж көрсеткендей, бұл айқай үй иесінен шығады, ол суретшінің денесін пәтерінде тапқан еді. Дыбыстық тәсілдің тұжырымдамалық, сатирикалық және драмалық әлеуеті зор. "Five Easy Pieces" (1970) фильмінде Джек Николсонның сүйіктісімен бірге қонақүй бөлмесіндегі көріністің соңғы секундтарында боулинг доптарының күтпеген дыбысы естіледі. Доп түйіршіктерге тиген сәтте, кадр Николсонның әйелмен боулинг ойнап жатқан жаңа көрініске ауысады. Дыбыстық тәсіл мен монтаждың үйлесімі жыныстық метафора болып табылады.

Психологиялық уақыт

Психологиялық уақыт – бұл кино түсіру құралдарын қолдануды білдіретін термин, ол фильмдегі оқиғалардың хронологиялық емес, кейіпкердің санасында қабылданатын уақытты көрсетеді. Мысалы, еріту (жоғарыда қараңыз), көбінесе жалғасып жатқан сахнада қолданылғанда, уақыттың өтуін көрсетеді. Дәстүр бойынша, еріту аралық уақыт пен оқиғаларды қамтиды. Бірақ, егер үздіксіз әрекетте кесудің орнына еріту қолданылса, оның бұл әдеттен тыс орналасуы психологиялық мағынаға ие болады. Эксперименталды кино режиссерлердің субъективті рухтағы психодрамалары, мысалы Майя Дереннің «Күнде» (1943) фильміндегідей, көбінесе адамның санасындағы уақыт әсерін пайдаланады. Психологиялық уақыт бір оқиғаның қайталануы арқылы да көрсетілуі мүмкін. «Оқпан сағатындағы оқиға» (1962) фильмінде сотталған сатқынның әйеліне жетуге жасаған соңғы, әрекетсіз тырысы, психологиялық уақыт арқылы үйіне қарай жүгіріп бара жатқан адамның қайталап түсірілген телефото суретімен беріледі. Ол уақыт пен кеңістікте тоқтап тұрғандай көрінеді, және ол шындығында да солай; осы кадрлар қайталануынан кейін көрермен сатқынның бүкіл қашқан жолы психологиялық уақытты кеңінен пайдалану арқылы ашылған қиял екенін біледі. Психологиялық кейіпкерлердің қабылдауының ерекше қызықты және кейде бағдаршатас түрі «Memento» (2000) фильмінде кездеседі, ол әйелінің кісі өлтірушісін іздеп жүрген адам туралы фильм. Іздеуді қиындататын фактор – адамның қысқа мерзімді жадысының жоғалғаны. Оқиғалар экранға келіп-кетіп, алғашқы көріністе олардың мәні анық болмайды. Психологиялық уақыт – Шейн Карруттың 2013 жылғы эксперименталды ғылыми-фантастикалық фильмі «Upstream Color»-дың ерекше элементі. Жақсы құрылған сюжеттен аулақ бола отырып, «Upstream Color» сюжеті паразиттік инженерияның құрбаны болған ер адам мен әйел туралы, ал олардың өмірі сана мен психологиялық шатасуға ұшырайды. Уақыт күрт, үзіліссіз фрагменттермен көрсетіледі, күнделікті өмір санадағы көріністермен және абстрактілі бейнелермен араласады.