Кіріспе

Psyllidae, секіруші өсімдік құрттары немесе псиллидтер, – өсімдіктермен қоректенетін кішкентай жәндіктердің туысы, олар өте жоғары мамандануға ие, яғни әрбір өсімдік құрты тек бір өсімдік түрін (монофаг) немесе бірнеше жақын туысқан өсімдіктерді (олигофаг) жейді. Олар құрттар, филлоксерандар, қалқанша жәндіктері және ақ құрттармен бірге Sternorrhyncha тобын құрайды, ол шынайы жәндіктер (Hemiptera) ішіндегі ең "алғашқы" топ саналады. Бұрын олар бір ғана Psyllidae отбасы деп есептелген, бірақ соңғы жіктемелер бұл топты жалпы жеті отбасыға бөледі; қазіргі тарылған анықтамада да Psyllidae отбасы 70-тен астам туысты қамтиды. Псиллидтердің қазба қалдықтары гүлді өсімдіктер пайда болғанға дейін, ерте перм кезеңінен табылды. Бор кезеңінде гүлді өсімдіктердің тез әртараптануымен бірге, олармен байланысты жәндіктердің де үлкен әртараптануы болды, және гүлді өсімдіктерде байқалатын көптеген морфологиялық және метаболикалық белгілер шөп жейтін жәндіктерге қарсы қорғаныс ретінде пайда болған болуы мүмкін. Псиллидтердің бірнеше туыстары, әсіресе Австралия фаунасында, денелерінің үстіне "лерп" деп аталатын қабықшаларды бөліп шығарады, бұл оларды хищниктер мен паразиттерден жасыру үшін жасалған.

Жоғары таксономия

Кейбір туыстар, оның ішінде ауыл шаруашылығы үшін маңызды зиянды түрлер, бұрын Psyllidae тұқымдастығына жатқызылған, бірақ қазір Triozidae тұқымдастығына жіктелуі мүмкін.

Бірлескен даму

Құбылыстық өсімдіктер мен жәндіктердің өзара әрекеттесуі коэволюция және коспеция модельдерін анықтауда маңызды рөл атқарды, яғни өсімдіктердің түрге бөлінуі жәндіктердің түрге бөлінуіне әкеле ме, немесе керісінше, бірақ көптеген шөпқоректі жәндіктер олар жейтін өсімдіктер пайда болғаннан кейін ғана пайда болған болар.

Жәндіктер мәртебесі

Цитрустардың жасылғануы, сондай-ақ хуанлонгбинг деп аталатын ауру, *Liberibacter asiaticum* бактериясының болуымен байланысты. Бұл өсімдік патогенінің мысалы, ол өзінің жәндік тасымалдаушысы – "Азия цитрус псиллидісі", ACP, *Diaphorina citri* –мен бірге эволюциялаған, нәтижесінде патоген жәндікке аз зиян келтіреді немесе мүлдем зиян келтірмейді, бірақ цитрус сапасын, дәмін және өнімділігін төмендететін, сондай-ақ цитрус ағаштарының өлуіне себеп болатын ауыр ауруды тудырады. АХС 1998 жылы Флоридада табылды және содан бері АҚШ-тың оңтүстігінде Техасқа дейін тарады. Бұл ауру 2005 жылы Флорида цитрус бауларында анықталды. Аурудың таралуын азайту және псиллидтер популяциясын басқару үшін инсектицидтер, паразитоидтар, хищниктер және АХС-қа тән патогендерді қолдана отырып, зиянкестерді басқарудың кешенді тәсілі қажет. Цитрустардың жасылғануының бүкіл әлемде таралуы және псиллидтер тарату арқылы туындайтын аурулардың маңыздылығының артуына байланысты Халықаралық псиллид геном консорциумы құрылды. Жәндіктердің геномикасы зиянкестердің биологиясының генетикалық негізі туралы маңызды ақпаратты ұсынады, оны қоршаған ортаға зиян келтірмей псиллидтер популяциясын басу үшін өзгертуге болады. Жаңа псиллид геномдары псиллид биологиясын одан әрі зерттеуге мүмкіндік береді, гендік отбасылар, генетикалық вариация және жәндіктердегі гендік экспрессия туралы білімді кеңейтеді. Қазірге дейін екі жаңа псиллид вирусы табылды және олар псиллидтер популяциясын азайту үшін әлеуетті биологиялық бақылау агенттері ретінде зерттелуде. Вирустың көбеюімен айналысатын бірнеше зерттеушілер псиллид жасушаларын өсіруді және инфекция мен көбеюді зерттеу үшін *C. liberibacter*-ді көбейту жүйесін құрды. Микробиомды зерттеу нәтижесінде бактериялардың төрт жаңа түрі анықталды. Қазірге дейін бұл псиллидтерде 10 микробтық организм анықталды, олардың ішінде геномдары тізілген және NCBI деректер базасына енгізілген негізгі эндосимбионт, сондай-ақ *Wolbachia* түрі бар.