Кіріспе

Қабыққұйрық (Anthonomus grandis) – Curculionidae тұқымдасына жататын қоңыздың бір түрі. Бұл қоңыз мақтаның бүршіктерімен және гүлдерімен қоректенеді. Орталық Мексикаға тән деп есептеледі, 19 ғасырдың соңында Мексикадан АҚШ-қа қоныс аударған. 1920 жылдары АҚШ-тың мақта өсіретін барлық аймақтарына таралып, өнеркәсіпке және Американың оңтүстігіндегі жұмыс істейтін халыққа зор зиян келтірді. 20 ғасырдың соңында Оңтүстік Америкада да маңызды зиянкеске айналды. 1978 жылдан бері АҚШ-тағы Қабыққұйрықтарды жою бағдарламасы көптеген аймақтарда кең ауқымды өсіруді қайта жандандырды.

Сипаттама

Ересегінің ұзын қосыршасы, сұрғылт түсті және көбінесе ұзындығы аз болады.

Өмірлік цикл

Ересек қоңыздар қыстауды мақта егістіктерінде немесе жақын жерлерде, жақсы кепкен топырақта өткізеді, ал диапаузадан кейін шаруашылықтарда көбейеді. Олар көктемнің басынан жаздың ортасына дейін мақта егістіктеріне еніп, көктемнің соңында ең көп саны пайда болады және піспеген мақта бүршіктерімен қоректенеді. Мақта қоңызы жұмыртқаларын мақта өсімдіктерінің гүлқалқандарына және пісіп келе жатқан бүршіктеріне (жемістеріне) салады. Аналығы 10-12 күн ішінде 200-ге дейін жұмыртқа туады. Жұмыртқа салу гүл бүршігінің сыртында жаралар қалдырады. Жұмыртқалар 3-5 күн ішінде мақта алаңшаларында (гүлденуге дейін үлкен бүршіктер) шығып, 8-10 күн бойы жемтеніп, содан кейін қуыршаққа айналады. Қуыршақтап өсу кезеңі тағы 5-7 күнге созылады. Жұмыртқадан ересек қоңызға дейінгі өмірлік цикл жазда шамамен үш аптаға созылады. Қолайлы жағдайларда маусым ішінде 8-10 ұрпақ пайда болуы мүмкін. Миссури университетінің зерттеулері көрсеткендей, қоңыздар температура төмендегенде, бір сағаттан артық тіршілік ете алмайды. Жапырақтардың құлпырауы, егін қалдықтары және қардың жылу сақтау қабілеті ауа температурасы осы деңгейге түскенде қоңыздың тірі қалуына мүмкіндік береді. Мақта қоңызының санына қатысты басқа да шектеулер – ыстық және құрғақшылық. Оның табиғи жоралары – отты құмырсқалар, басқа жәндіктер, кенелер, құстар және Catolaccus grandis паразиттік шегіршіні. Кейде қоңыздар мақта гүлқалқандары пайда болмас бұрын диапаузадан шығады.

Әсері

Конгресс кітапханасының американдық естелік жобасы балдырдың әсері туралы ауызша тарих материалдарын қамтиды. Ол қара американдықтарға пропорционалды түрде зор зиян келтірді, себебі олардың көпшілігі қолма-қол ақша табу үшін мақтаға тікелей тәуелді болды. Оңтүстік Америка Құрама Штаттарындағы мақта плантацияларында жалға алушы фермерлер немесе үлескерлер ретінде жұмыс істеуге бейім болғандықтан, балдырдың таралу ошағындағы қара фермерлер ерекше зардап шекті. Сонымен қатар, 1933 жылғы Ауыл шаруашылығын реттеу заңы сияқты үкіметтік араласулар қара фермерлердің жерлерін тастап кетуіне және жоғалтуына әкелді. 1922 жылы ол елдегі мақтаның 8%-ын жұмсады. Оңтүстіктің негізгі өнімінің сәтсіздігі сол кездегі Ұлы көші-қонның маңызды себебіне айналды, бірақ жалғыз себеп емес. Осылайша, ол Гарлем Ренессансының, соның ішінде Пахта клубы мәдениетінің тууына ықпал еткен факторлардың бірі болды. 2009 жылғы зерттеуде «балдырдың 1892-1932 жылдар аралығында Американың Оңтүстігін кезіп өтуі жергілікті экономиканы күйретіп, жердің құнын (сол кезде Оңтүстіктегі ең маңызды актив) айтарлықтай төмендеткені және аймақ ішіндегі халықтың қозғалысын күшейткені» анықталды. 2020 жылғы Экономикалық тарих журналындағы зерттеу 1892-1922 жылдар аралығында тараған балдырдың білім беру нәтижелеріне оң әсер еткенін көрсетті, себебі балалар мақта өсіруде жұмыс істеу ықтималдығы азайды. 2020 жылғы NBER мақаласында балдырдың таралуы линчелеулердің азаюына, Конфедерация ескерткіштерінің салынуының азаюына, ККК қызметінің төмендеуіне және ақ емес сайлаушылардың тіркелуінің артуына себеп болғаны анықталды. Бұл жұқпалы ауру АҚШ-тың Оңтүстігінде экономикалық әртараптандыруға, соның ішінде жержаңғақ егістігінің кеңеюіне әкелді. Алабама штатының Энтерпрайз қаласының тұрғындары 1919 жылы Балдыр монументін орнатты, олардың экономикасы мақтаға тым тәуелді екенін және аралас шаруашылық пен өндіріс жақсы балама екенін түсінді.