Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құбыртқалардың бір түрі
Species of beetle
Harmonia axyridis - ірі қызқұба немесе қызқұба түрі, көбінесе арлекин, Азиялық немесе көп түсті Азиялық қызқұбасы деп аталады. Бұл әлемдегі ең көп өзгермелі түрлердің бірі, өте кең түрлі түс формаларына ие. Оның тегі Шығыс Азия, бірақ афйдалар мен қалқанды жәндіктерді бақылау үшін Солтүстік Америка мен Еуропаға жасанды түрде әкелінген. Қазір бұл аймақтарда кең таралған, жақсы танымал және таралып жатыр, сондай-ақ Африка мен Оңтүстік Америкада да кеңінен орналасқан. Бұл түр Солтүстік Америкада ерекше көзге түседі, себебі ол қазан айында қыстау үшін үйлерге жиі кіреді, сондықтан оны кейде "Хэллоуин жәндігі" деп те атайды. Бұл түр алғаш рет Ұлыбританияға келген кезде, оның көптеген жергілікті аттары болғандықтан, оны әзілде "көп атты қызқұба" деп атаған. Жоғарыда аталғандардан басқа, оны көп түрлі, оңтүстік, жапон және тығыз қызқұбасы деп те атайды.
Harmonia axyridis is a large lady beetle or ladybug species that is most commonly known as the harlequin, Asian, or multicoloured Asian lady beetle. This is one of the most variable species in the world, with an exceptionally wide range of colour forms. It is native to eastern Asia, but has been artificially introduced to North America and Europe to control aphids and scale insects. It is now common, well known, and spreading in those regions, and has also established in Africa and widely across South America. This species is conspicuous in North America, where it may locally be known as the Halloween beetle, as it often invades homes during October to overwinter. When the species first arrived in the UK, it was labelled in jest as the "many named ladybird" due to the great quantity of vernacular names. Among those already listed other names include multivariate, southern, Japanese, and pumpkin ladybird.
Сипаттама
Harmonia axyridis – пішіні мен құрылысы бойынша әдеттегі кокцинеллид қоңызы, күмбезді және қанат жабындары (элитралары), пронотумы мен басы арасында "тегіс" өтуге ие. Оның мөлшері 5,5–8,5 мм аралығында. Көбінесе кездесетін түрі, f. "succinea", 0–22 түрлі мөлшердегі қара дақтары бар қызғылт немесе қызыл түсті болады. Басқа кең таралған түрлері, f. "conspicua" және f. "spectabilis", тиісінше екі немесе төрт қызыл белгісі бар, біркелкі қара түсті. Пронотумы ақ түсті, қара дақтардың әртүрлі үлгілерімен, M пішіміне ұқсас бірнеше дақтан бастап, толығымен қараға дейін өзгереді. Кездің астыңғы жағы қараңғы, кең қызғылт қоңыр жиектерімен. Дегенмен, көптеген басқа да түрлері тіркелген. Ең шекті түрлері толығымен қара болуы мүмкін, немесе қара, қызыл және қызғылт түстердің күрделі өрнектеріне ие болуы мүмкін. Бұл түрдің үлкен мөлшері көбінесе оны анықтаудың бірінші белгісі болып табылады. Өзгерістерге қарамастан, бұл түр, әдетте, пронотумның немесе элитраның өрнегі бойынша басқа түрлермен, қызғылт немесе қызыл түсті белгісі жоқ түрлерден басқа, қабыспайды. Еуропада ол әлдеқайда кішірек Adalia decempunctata-ға ұқсас, ал Америкада ол әлдеқайда кішірек Mulsantina picta және Adalia bipunctata-ның дақсыз түрлеріне ұқсас. Анықтау қиын болған жағдайда, кездің астыңғы жағындағы өрнек көбінесе сенімді қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Олардың аяқтары әрқашан қызғылт қоңыр түсті болады және іштің астыңғы жағында, тіпті қара түсті түрлерде де, қоңыр түсті болады.
Harmonia axyridis is a typical coccinellid beetle in shape and structure, being domed and having a "smooth" transition between its elytra (wing coverings), pronotum, and head. It ranges from 5.5–8.5mm in size. The common color form, f. "succinea", is orange or red in colouration with 0–22 black spots of variable size. The other usual forms, f. "conspicua" and f. "spectabilis", are uniformly black with, respectively, two or four red markings. The pronotum is white with variable black patterning, ranging from a few black spots in an M formation to almost entirely black. The underside is dark with a wide reddish brown border. However, numerous other forms have also been recorded. Extreme forms may be entirely black, or feature complex patterns of black, orange and red. The large size of this species is usually the first clue to its identification. Despite variation, this species does not generally overlap in pronotal or elytral pattern with any other species, except in unmarked orange or red forms. In Europe it is similar to the much smaller Adalia decempunctata, while in America it is similar to the much smaller Mulsantina picta and spotless forms of Adalia bipunctata. When identification is difficult, the underside pattern usually enables a reliable conclusion. They always have reddish brown legs and are obviously brown on the underside of the abdomen, even in the melanic colour forms.
Ауқым
Harmonia axyridis шығыс Азияға тән, батысында Орталық Сібір, Қазақстан және Өзбекстаннан бастап, оңтүстікте Ресей арқылы Гималайға дейін, ал шығысында Тынық мұхитының жағалауы мен Жапонияға дейін, оның ішінде Корея, Моңғолия, Қытай және Тайваньға дейін таралған. Құштарлықпен жем жейтін жыртқыш ретінде, ол құрттар мен қосқанатты зиянкестерге қарсы биологиялық күресу құралы ретінде анықталды. Осының салдарынан, ол АҚШ және Еуропаның бір бөлігі сияқты көптеген елдерде жылыжайларға, егістіктерге және бақшаларға енгізілді. Қазіргі таңда бұл түр Солтүстік Америкада (АҚШ, Канада, Мексика), Орталық Америкада (Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Панама), Оңтүстік Америкада (Бразилия, Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Аргентина, Чили), Еуропада (Италия, Испания, Ұлыбритания, Дания, Швеция, Норвегия, Финляндия, Нидерланды, Бельгия, Люксембург, Франция, Германия, Чехия, Словакия, Венгрия, Румыния, Сербия, Хорватия, Босния және Герцеговина, Польша), Израиль, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкада кеңінен таралды.
Harmonia axyridis is native to eastern Asia from central Siberia, Kazakhstan, and Uzbekistan in the west, through Russia south to the Himalayas and east to the Pacific coast and Japan, including Korea, Mongolia, China, and Taiwan. As a voracious predator, it was identified as a biocontrol agent for aphids and scale insects. Consequently, it has been introduced into greenhouses, crop fields, and gardens in many countries, including the United States and parts of Europe. The species is now established in North America (United States, Canada, Mexico), Central America (Guatemala, Honduras, Costa Rica, Panama), South America (Brazil, Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Argentina, Chile), Europe (Italy, Spain, the United Kingdom, Denmark, Sweden, Norway, Finland, the Netherlands, Belgium, Luxembourg, France, Germany, the Czech Republic, Slovakia, Hungary, Romania, Serbia, Croatia, Bosnia and Herzegovina, Poland), Israel, New Zealand, and South Africa.
Солтүстік Америка
Бұл түр адамның араласуымен жүзеге асырылған процестердің нәтижесінде континенттерге тарады. Олар Солтүстік Америкада құрттардың таралуын бақылау мақсатында АҚШ-қа әкелінуімен қалыптасты. Соңғы үш онжылдықта бұл жәндік АҚШ және Канада бойынша тарады және құрттар популяциясын бақылауда маңызды рөл атқарды. АҚШ-қа алғашқы әкеліну 1916 жылға дейін жетеді. Бұл түр құрттар популяциясын сәтті бақылағаннан кейін бірнеше рет жабайы ортада қалыптаса алмады, бірақ шамамен 1988 жылы Луизиана штатының Нью-Орлеан қаласының жанында жабайыда бекініп алған популяциясы байқалды. Келесі жылдары ол басқа штаттарға жылдам тарады, кейде бес-жеті жыл ішінде Орта Батыс аймағында кездесіп, шамамен 2000 жылға қарай аймақта кеңінен таралды. Бұл түр 1991 жылға қарай Солтүстік-Батыста және 1994 жылға қарай Солтүстік-Шығыста бекітілді, бұл Оңтүстік-Шығыстан ғана емес, сонымен қатар туған жерінен қосымша әкелінулердің көмегімен мүмкін болды. Хабарлама бойынша, ол соя құрттарымен (жақында Қытайдан келгеннен кейін АҚШ-та пайда болған) мол қоректенді, нәтижесінде 2001 жылы фермерлерге үлкен қаржылық үнемдеуге көмектесті.
This species spread across continents because of human mediated processes. They became established in North America as the result of introductions into the United States in an attempt to control the spread of aphids. In the last three decades, this insect has spread throughout the US and Canada, and has been a prominent factor in controlling aphid populations. The first introductions into the US took place as far back as 1916. The species repeatedly failed to establish in the wild after successfully controlling aphid populations, but an established population of beetles was observed in the wild near New Orleans, Louisiana, in about 1988. In the following years, it quickly spread to other states, being occasionally observed in the Midwest within five to seven years and becoming common in the region by about 2000. The species was also established in the Northwest by 1991, and the Northeast by 1994, aided by additional introductions from the native range, rather than just reaching there from the Southeast. Reportedly, it has heavily fed on soybean aphids (which recently appeared in the US after coming from China), supposedly saving farmers vast sums of money in 2001.
Дүниежүзілік таралуы
2010 жылы генетикалық маркерлер арқылы H. axyridis-тің бүкіл әлемде таралу жолдары сипатталды. Оңтүстік Америка және Африкадағы популяциялардың екеуі де Солтүстік Американың шығысынан тәуелсіз түрде пайда болған. Бұл, ішікке қыстауға бейімділігіне, қорқып немесе жаншылып қалғанда дене сұйықтықтарының жағымсыз иіс пен дақ қалдыруына, сондай-ақ адамдарды шағуға бейімділігіне байланысты. 2015 жылы ол Ұлыбританиядағы ең жылдам таралатын түр деп жарияланды, алғашқы кездесуі 2004 жылы расталғаннан кейін елдің барлық аймақтарына тарады. Шаруашылық зиянкесі ретіндегі статусынан басқа, арлекин Айова, Огайо, Нью-Йорк штаты және Онтариода егінмен бірге кездейсоқ түрде жиналатын шағын ауыл шаруашылығы зиянкесі болып табылады. Бұл көзге көрінетін және сезімталдық ластануға әкелуі мүмкін. Осы қоңыздан ластанған жүзімнің шараптың дәмін өзгертетіні анықталды.
Worldwide routes of propagation of H. axyridis were described with genetic markers in 2010. The South American and African populations both originated independently from eastern North America. partly due to their tendency to overwinter indoors and the unpleasant odor and stain left by their bodily fluids when frightened or crushed, as well as their tendency to bite humans. In 2015, it was declared the fastest invading species in the UK, spreading throughout the country after the first sighting was confirmed in 2004. In addition to its household pest status, the harlequin has been reported to be a minor agricultural pest that is inadvertently harvested with crops in Iowa, Ohio, New York State, and Ontario. This can cause visible and sensory contamination. Contamination of grapes by this beetle has been found to alter the taste of wine.
Биология және мінез-құлық
Harmonia axyridis салқын айларда ұйықтайды, бірақ температура шамамен 10 °C (50 °F) жеткенде қозғалады. Беткейлер мен басқа да салқын, құрғақ, жабық кеңістіктерде қыстайтындықтан, жеткілікті үлкен тесік болса, қабырғалардың ішінде көптеген жәндіктер жиналуы мүмкін. Көбінесе күзде ірі топтамалар байқалады. Бұл қоңыздар бір-біріне сигнал беру үшін феромондарды пайдаланады. Дегенмен, көптеген топтасу белгілері визуалды болып табылады, олар ұзақ (қоршаған ортадан ерекшеленетін ашық түсті құрылымдар) және қысқа (қосылу үшін бұрыннан бар топтамалар) қашықтықтан жерлерді таңдайды. Бұрынғы топтамалармен қалдырылған ұзын тізбекті, ұшпайтын көмірсутектер де жерді таңдауда маңызды рөл атқарады. Визуалды және көмірсутек белгілері ұшпайтын феромондардан гөрі маңызды. Олар көбінесе күнге шағылысқан жерлерде жиналады, себебі онда жылу бар. Сондықтан, қыстың суық күндерінің өзінде де, күннің жылуынан кейбір қысқы ұйқыдағы қоңыздар "оянады". Үлкен популяциялар проблема тудыруы мүмкін, өйткені олар үйір құрып, ұзақ уақыт бойы бір жерде қалуы мүмкін. Бұл қоңыздар терезелердің жоғарғы бұрыштарында топтасып тұра алады. Бұл түрдің қараңғы материалға тартылатыны анықталды. Олардың көру қабілеті жақсы, алынып тасталған жерден қайта оралады және мазалағанда кішкене шағып алады. Harmonia axyridis, басқа қоңыздар сияқты, жыртқыштарды қорғау үшін изопропил метокси пиразинін қорғаныс химиялық заты ретінде пайдаланады, және бұл химиялық затты гемолимфасында басқа қоңыздар түрлеріне қарағанда әлдеқайда жоғары концентрацияда, сондай-ақ гармонин сияқты түр/туқымдық қорғаныс қосылыстарымен бірге тасиды. Бұл жәндіктер мазаланғанда "рефлекстік қан кету" арқылы аяқтарынан гемолимфа шығарады. Сұйықтықтың жағымсыз иісі бар (өлі жапырақтарға ұқсас), ащы дәмі бар және ол кеуекті материалдарды бояуы мүмкін. Кейбір адамдарда бұл қоңыздарға тиген кезде аллергиялық реакциялар, соның ішінде аллергиялық риноконъюнктивит пайда болуы мүмкін. Олардың табиғи жыртқыштарына құстар, тікенекті солдат қоңыздары, құмырсқалар (соның ішінде инвазивті Solenopsis invicta) және басқа да кокцинелидтер, оның ішінде Harmonia axyridis-тің өзі жатады. Бұл қоңыздарды түстерінің, дақтарының мөлшері мен элитраларындағы дақтардың санының әртүрлілігіне байланысты анықтау қиын болуы мүмкін. H. axyridis f. succinea-ны анықтаудың ең оңай жолы - оның ұшқынына қарап, қара белгілердің "W" немесе "M" әрпіне ұқсайтынын анықтау. Бұл түрдің пронотумында Солтүстік Американың көптеген жергілікті түрлеріне қарағанда ақ белгілер көбірек, бірақ бұл ерекшелік оны әлемнің басқа бөліктеріндегі түрлерден ажыратуға тырысқанда пайдалы емес.
Harmonia axyridis becomes dormant in cooler months, though it will move around whenever the temperature reaches about 10 °C (50 °F). Because the beetles will use crevices and other cool, dry, confined spaces to overwinter, significant numbers may congregate inside walls if given a large enough opening. Large aggregations are often seen in autumn. The beetles have pheromones to signal to each other. However, many aggregation cues are visual, picking out sites at both long (light coloured structures that are distinct from their surroundings) and short (pre existing aggregations to join) distances. Non volatile long chain hydrocarbons laid down by previous aggregations also play a significant role in site selection. Both visual and hydrocarbon cues are more important than volatile pheromones. They often congregate in sunlit areas because of the heat available, so even on fairly cold winter days, some of the hibernating beetles will "wake up" because of solar heating. Large populations can be problematic because they can form swarms and linger in an area for a long time. The beetles can form groups that stay in upper corners of windows. This beetle has been also found to be attracted to dark screening material for its warmth. It has good eyesight; it will return from a location to which it is removed, and is known to give a small bite if provoked. Harmonia axyridis, like other ladybeetles or ladybirds, uses isopropyl methoxy pyrazine as a defensive chemical to deter predation, and also carries this chemical in its hemolymph at much higher concentrations than many other ladybeetle species, along with species /genus specific defensive compounds such as harmonine. These insects will "reflex bleed" when agitated, releasing hemolymph from their legs. The liquid has a foul odour (similar to that of dead leaves), a bitter taste, and can stain porous materials. Some people have allergic reactions, including allergic rhinoconjunctivitis when exposed to these beetles. Their natural predators include birds, spined soldier bugs, ants (including the also invasive Solenopsis invicta) and other coccinellids, including fellow Harmonia axyridis. These beetles can be difficult to identify because of their variations in color, spot size, and spot count of the elytra. The easiest way to identify H. axyridis f. succinea is to look at the pronotum and see whether the black markings look like a letter "W" or "M". This species has more white markings on the pronotum than have most native North American species, though this feature is not useful when attempting to separate it from species in other parts of the world.
Бақылау
Бұл қоңыз жаңадан қоныстанған және жергілікті түрлерге, биологиялық әртүрлілікке және жүзім өнеркәсібіне қауіп төндіретін аймақтарда оны бақылаудың көптеген әдістері зерттелді. Бақылау әдістеріне инсектицидтер, тұзақтар, қоңыздардың жиналған жерлерін жою және ғимараттарға кіруіне механикалық түрде кедеріс келтіру кіреді. Дамытылып жатқан әдістер табиғи паразиттер мен патогендерді зерттеуді, оның ішінде жыныстық жолмен берілетін паразиттік кенелерді және саңырауқұлақ ауруларын пайдалануды қамтиды. Жеке үйлерде H. axyridis-пен күресудің ең тиімді әдісі олар кіре алатын тесіктерді бітеу болып табылады. Сыпыру және шаң сору үйден оларды алып тастаудың тиімді әдістері саналады, бірақ рефлекстік қан кетуді болдырмау үшін бұл жұмысқа абайсылықпен қарау керек. Шаң сорғыштың түтігіне резеңкеленген таспамен бекітілген нейлон шұлық салыну арқылы қоңыздарды машинаның ішіне жинамай, "қапқа" салуға болады. Үй ішінде қолдануға арналған, жарықпен қоңыздарды тартып, оларды алынатын қапқа қамауға мүмкіндік беретін тұзақ әзірленді. тиісінше туберкулез және малярияның қоздырғыштары.
Numerous methods of control have been investigated in areas where this beetle has been introduced and causes a threat to native species and biodiversity and to the grape industry. Methods of control include insecticides, trapping, removal of aggregates of beetles, and mechanically preventing entry to buildings. Methods under development involve the investigation of natural parasites and pathogens, including the use of parasitic sexually transmitted mites and fungal diseases. The best methods for dealing with H. axyridis in private homes involve sealing openings they may enter. Sweeping and vacuuming are considered effective methods for removing them from homes, though this should be done carefully so as not to trigger reflex bleeding. A nylon stocking placed inside the vacuum cleaner's hose, secured with a rubber band, allows the beetles to be "bagged" rather than collected inside the machine. A trap designed for indoor use was developed which attracts the beetles with a light and seals them in a removable bag. causative agents of tuberculosis and malaria respectively.