Еврей тілінің қайта жандануының күрескері Элиезер Бен-Йехуда
Eliezer Ben-Yehuda
Елиезер Бен-Йехуда (1858-1922) – еврей тіл білімі маманы, журналист. Иврит тілін жаңғыртушы, алғашқы иврит сөздігінің авторы және «ГаЦви» газетінің редакторы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік еврей тіл білімі маманы және журналисі (1858–1922)
Russian Jewish linguist and journalist (1858–1922)
Элиезер Бен-Ехуда (туған Елизаер Ицхак Перлман; 7 қаңтар 1858 – 16 желтоқсан 1922) – ресейлік еврей тіл білімі маманы, лексикограф және журналист. Ол еврей тіліндегі алғашқы сөздіктің авторы және Иерусалимде жарық көрген алғашқы еврей газеттерінің бірі – «ХаЗви» газетінің редакторы ретінде әйгілі. Бен-Ехуда еврей тілін жаңғыртуға негізгі күш болды.
Eliezer Ben‑Yehuda (born Eliezer Yitzhak Perlman; 7 January 1858 – 16 December 1922) was a Russian Jewish linguist, lexicographer, and journalist. He is renowned as the lexicographer of the first Hebrew dictionary and also as the editor of Jerusalem based HaZvi, one of the first Hebrew newspapers published in the Land of Israel. Ben Yehuda was the primary driving force behind the revival of the Hebrew language.
Ерте өмір және білім
Елиезер Ицхак Перлман (кейіннен Елиезер Бен Иегуда) Ресей империясының Вильня губернаторлығындағы Лужки қаласында (қазіргі Витебск облысы, Беларусь) хасидтер болған Ехуда Лейб пен Ципора Перлман отбасында дүниеге келді. Ол үш жасынан бастап еврей тілі мен Киелі кітапты оқитын еврей бастауыш мектебінде ("хедер") оқыды, бұл Шығыс Еуропадағы яһудилер арасында қалыпты жағдай еді. Он екі жасқа келгенде ол Тораның, Мишнаның және Талмудтың көп бөлігін оқып бітірді. Анасы мен туысы оның раввин болғанын қалап, оны ешиваға жіберді. Сол жерде ол еврейлердің ағарту дәуіріндегі иврит тілімен, соның ішінде секулярлық жазбалармен де танысты. Кейіннен француз, неміс және орыс тілдерін үйреніп, оқуын жалғастыру үшін Дюнабургке жіберілді. "Хашахар" газетін оқып, ол сионизм қозғалысының бастапқы кезеңдерімен танысты. 1877 жылы бітірген соң Бен-Иегуда төрт жылға Парижге кетті. Сол жерде ол Сорбонна университетінде тарих және Таяу Шығыс саясаты сияқты түрлі пәндерді оқыды. Парижде ол Иерусалимнен келген яһудимен кездесті, олар иврит тілінде сөйлесті. Осы әңгіме оны ивритті ұлттық тізгі ретінде қайта жаңғыртудың мүмкін екеніне көндірді.
Eliezer Yitzhak Perlman (later Eliezer Ben Yehuda) was born in Luzhki in the Vilna Governorate of the Russian Empire (now Vitebsk Oblast, Belarus) to Yehuda Leib and Tzipora Perlman, who were Chabad hasidim. He attended a Jewish elementary school (a "cheder") where he studied Hebrew and the Bible from the age of three, as was customary among the Jews of Eastern Europe. By the age of twelve, he had read large portions of the Torah, Mishna, and Talmud. His mother and uncle hoped he would become a rabbi, and sent him to a yeshiva. There he was exposed to the Hebrew of the Jewish Enlightenment, which included some secular writings. Later, he learned French, German, and Russian, and was sent to Dünaburg for further education. Reading the Hebrew language newspaper HaShahar, he became acquainted with the early movement of Zionism. Upon graduation in 1877, Ben Yehuda went to Paris for four years. While there, he studied various subjects at the Sorbonne University—including the history and politics of the Middle East. It was in Paris that he met a Jew from Jerusalem, who spoke Hebrew with him. It was this conversation that convinced him that the revival of Hebrew as the language of a nation was feasible.
Исраил еліне көшіп келу
1881 жылы Бен-Ехуда Бірінші Алияға қосылып, Осман империясының билігінде болған Иерусалимге көшіп келді және Иерусалимде қоныстанды. Ол «Альянс Израиль Универсал» мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. Айналасындағы жаңару идеялары мен диаспоралық өмір салтын қабылдамау сезімі Бен-Ехуданы еврейлердің әртүрлі аймақтардан Израил жеріне көшіп келгенде күнделікті қарым-қатынас құралы ретінде идишті және басқа аймақтық диалекттерді алмастыратын жаңа тілді дамытуға жетеледі. Бен-Ехуда еврей тілі мен сионизмді бір-бірімен байланысты, өзара тәуелді деп есептеді және «Еврей тілі ұлтты жаңғыртып, отанына қайтарса ғана тірі қалады» деп жазды. Бен-Ехуда ұлы Бен-Ционды («Сион ұлы» деген мағынада) толыққанды еврей тілінде тәрбиеледі. Ол баласына балалық шағында басқа тілдерді үйретуге жол бермеді, тіпті әйеліне орысша ойнауын айтқаны үшін де сөгіс берді. Осылайша оның ұлы қазіргі заманда еврей тілін ана тілі ретінде алғаш рет сөйлейтін адам болды. Кейіннен Бен-Ехуда қызы Доланы да толыққанды еврей тілінде тәрбиеледі.
In 1881 Ben Yehuda joined the First Aliyah and immigrated to The Mutasarrifate of Jerusalem, then ruled by the Ottoman Empire, and settled in Jerusalem. He found a job teaching at the school of the Alliance Israélite Universelle. Motivated by the surrounding ideals of renovation and rejection of the diaspora lifestyle, Ben Yehuda set out to develop a new language that could replace Yiddish and other regional dialects as a means of everyday communication between Jews who moved to the Land of Israel from various regions of the world. Ben Yehuda regarded Hebrew and Zionism as symbiotic, writing, "the Hebrew language can live only if we revive the nation and return it to the fatherland." Ben‑Yehuda raised his son, Ben Zion (meaning "son of Zion"), entirely in Hebrew. He did not allow his son to be exposed to other languages during childhood, and even berated his wife for singing a Russian lullaby. His son thus became the first native speaker of Hebrew in modern times. Ben‑Yehuda later raised his daughter, Dola, entirely in Hebrew as well.
Лексикография
Бен-Иегуда еврей тілі комитетінің (Ваад Халашон) құрылуында маңызды рөл атқарды, кейіннен еврей тілі академиясы болып аталған және бүгінге дейін сақталған ұйым. Ол Бен-Иегуда сөздігі деп белгілі болған алғашқы қазіргі еврей сөздігін жасауды бастады және ол шығарған кейбір сөздерге қарсылық болғанына қарамастан, еврей тілінің "қайта жаңғыртушысы" (המחיה) ретінде танылды. 1893 жылдың желтоқсанында Бен-Иегуда мен оның қайнағасы Осман билігінің Иерусалимдегі өкілдері тарапынан еврей қауымының мүшелері үкіметке қарсы бүлікке ұйытқылық жасады деген айыптау бойынша түрмеге қамалды.
Ben Yehuda was a major figure in the establishment of the Committee of the Hebrew Language (Va'ad HaLashon), later the Academy of the Hebrew Language, an organization that still exists today. He was the initiator of the first modern Hebrew dictionary known as the Ben Yehuda Dictionary and he became known as the "reviver" (המחיה) of the Hebrew language, despite opposition to some of the words he coined. In December 1893, Ben Yehuda and his father in law were imprisoned by the Ottoman authorities in Jerusalem following accusations by members of the Jewish community that they were inciting rebellion against the government.
Жеке өмір
Бен-Ехуда екі рет үйленді, екі қарындасқа. Оның алғашқы әйелі, Девора (туған тегі Джонас), 1891 жылы туберкулезден қайтыс болды, оған бес кішкентай баласы қалды. Оның соңғы тілегі – Елиезердің кіші қарындасы Паула Бейлаға үйленуі еді. Әйелі Девораның қайтысынан кейін үш баласы 10 күн ішінде дифтериядан көз жұмды. Алты ай өткен соң ол Паулаға үйленді. Хемда Бен-Йехуда өз өзінен талантты журналист және автор атанды, Елиезердің қайтысынан кейінгі онжылдықтарда еврей тілінің сөздігін аяқтауға көмектесті, сондай-ақ Палестина мен шетелдегі ғалымдардан қаржы жинау және үйлестіру комитеттерін ұйымдастырды.
Ben Yehuda was married twice, to two sisters. His first wife, Devora (née Jonas), died in 1891 of tuberculosis, leaving him with five small children. Her final wish was that Eliezer marry her younger sister, Paula Beila. Soon after his wife Devora's death, three of his children died of diphtheria within a period of 10 days. Six months later, he married Paula, Hemda Ben Yehuda became an accomplished journalist and author in her own right, ensuring the completion of the Hebrew dictionary in the decades after Eliezer's death, as well as mobilising fundraising and coordinating committees of scholars in both Palestine and abroad.
Өлім және мұра
1922 жылдың желтоқсан айында 64 жастағы Бен Иегуда өмірінің көп бөлігін күйіндірген туберкулезден қайтыс болды. Ол Иерусалимдегі Зәйтүн тауында жерленді. Оның қоштасу рәсіміне 30 000 адам қатысты. Оның әйелі Хемда онда шамамен отыз жыл өмір сүрді. Оның қайтысынан кейін он жыл өткен соң, оның ұлы Эхуд үйдің құқығын мұражай мен зерттеу орталығын құру үшін Иерусалим қалалық әкімдігіне берді. Кейін ол Германиядан келген шіркеу тобына жалға берілді, олар онда жас неміс еріктілері үшін орталық ашты. Бүгінде бұл үй неміс ұйымы Action Reconciliation Service for Peace (ARSP) басқаратын конференциялар орталығы және қонақ үй болып табылады, ол семинарлар, тренингтер мен иврит тілі курстарын ұйымдастырады. Тарихшы Джек Феллман Сесил Роттың Бен Иегуданың иврит тіліне қосқан үлесін былайша бағалаған сөзін келтірді: "Бен Иегудадан бұрын яһудилер иврит тілінде сөйлей білді; одан кейін олар оны сөйледі". Бұл пікір мынаны көрсетеді: табиғи тілдің ешбір мысалы бұрын ана тілі болмаған миллиондаған адамдарға ие болған емес, сондай-ақ қасиетті тілдің миллиондаған "ана тілі" бар адамдармен ұлттық тілге айналған мысалы да жоқ.
In December 1922, Ben Yehuda, 64, died of tuberculosis, from which he suffered most of his life. He was buried on the Mount of Olives in Jerusalem. His funeral was attended by 30,000 people. His wife Hemda lived there for close to thirty years. Ten years after her death, her son Ehud transferred the title of the house to the Jerusalem municipality for the purpose of creating a museum and study center. Eventually it was leased to a church group from Germany who established a center there for young German volunteers. The house is now a conference center and guesthouse run by the German organization Action Reconciliation Service for Peace (ARSP), which organizes workshops, seminars and Hebrew language ulpan programs. Cecil Roth was quoted by historian Jack Fellman as having summed up Ben Yehuda's contribution to the Hebrew language: "Before Ben‑Yehuda, Jews could speak Hebrew; after him, they did." This comment reflects the fact that there are no other examples of a natural language without any native speakers subsequently acquiring several million native speakers, and no other examples of a sacred language becoming a national language with millions of "first language" speakers.