Кіріспе

Беларусьтік украиндық еврей жазушысы Менделе Мохер Сфорим (, ; әдеби мағынасы "Кітап сатушы Менделе"; 2 қаңтар 1836 жыл, Капыль – 8 желтоқсан 1917 жыл, Одесса), туған аты Шолем Янкев Абрамович (, Соломон Моисеевич Абрамович) немесе С. Ж. Абрамович, еврей жазушысы және қазіргі заманғы идиш және еврей әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі. Оның есімі әртүрліше Мойхер, Сфарим, Сефорим сияқты жазылған.

Жастық шақ

Менделе Ресей империясының Минск губерниясындағы Капыл қаласында кедей литвалық еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Хаим Мойше Бройде Менделенің бар-мицвасынан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Ол 17 жасқа дейін Слуцк және Вильнадағы ешивада оқыды. Осы кезеңде ол "Тег-эсен" жүйесі бойынша күндізгі интернатта оқыды, мүсіркеусіз жағдайларда күресіп, көбінесе аш жүрді. Менделе Беларусь, Украина және Литва айналасында "Авремл Тоқпан" (орысша "Авремл сал") деген зұлым тілектес қайыршының ырысымен көп саяхаттады; Авремл кейіннен "Фишке дер Крумер" ("Фишке Тоқпан") атты кейіпкердің прототипіне айналды. 1854 жылы Менделе Каманец-Подилскийде қоныстанды, онда жазушы және ақын Авром Бер Готлобермен танысты, ол оған рухани мәдениетті, философияны, әдебиетті, тарихты, орыс және басқа да тілдерді түсінуге көмектесті.

Алғашқы жұмыстар

Менделедің алғашқы мақаласы "Білім туралы хат" 1857 жылы алғашқы еврей газеті "Хамагид"-те жарияланды; оның ұстазы Готлобер Менделенің мектеп жұмысын Менделенің білместен-ақ тапсырды. 1858-1869 жылдары Бердичевте тұрған ол еврей және идиш тілдерінде көркем әдебиет жарастыра бастады. Сатирасымен жергілікті биліктің ықпалын жоғалтқаннан кейін, ол Бердичевтен кетіп, Житомирдегі салыстырмалы түрде теологиялық либералды, үкіметтің қолдауымен ашылған раввиндер мектебінде раввин болуға оқыды. Ол 1869-1881 жылдары онда тұрды. 1917 жылы қайтыс болғанға дейін Одессада өмір сүрді, бірақ 1905 жылғы сәтсіз төңкерістен кейін үкіметтің қоздырысымен болған погромдардан қашу үшін Женевада екі жыл өткізді.

Идиш әдебиетінің атасы

Менделе бастапқыда иврит тілінде жазды, сол тілде көптеген жаңа сөздер жасады, бірақ аудиториясын кеңейту үшін ақырында идиш тіліне көшті. Шолем Алейхем сияқты, ол да сол кезде гетто тілі ретінде қаралатын идиш тілінің қалысқан әдеби жұмыстарға жарамсыз деген пікір болғандықтан псевдоним қолданды – осы идеяны жоюға көп еңбек етті. Оның шығармалары Хаскаланың күшті ықпалында болды. Көптеген адамдар оны "идиш әдебиетінің атасы" деп санайды, бұл атауды алғаш рет Шолем Алейхем "Стемпенью: еврей романы" романына арнауында берді. Менделенің иврит және идиш тіліндегі жазу стилі кейінгі жазушылардың бірнеше буынына зор әсер етті. Идиш тіліндегі журналистика дәстүрі иврит тіліне қарағанда сәл ертерек болғанымен, ол бастапқыдан қолдаған және 1863 жылы алғашқы идиш әңгімесін жариялаған "Кол Мевассер" газеті тұрақты және маңызды идиш газеті ретінде танылды.

Идеология және кейінгі еңбектері

Сол Липциннің айтуынша, Менделе өзінің ертедегі идиш тіліндегі шығармаларында «әдеби лаврға ие болудың орнына, өз халқына пайдалы болғысы келді». Оның алғашқы екі еңбегі – әңгіме және 1869 жылы сахнаға қойылмаған драма («Салық») діни салықтардың (кейінде, әсіресе кошер етіне салынатын салық) кедейлерге емес, қауым басшыларына бағытталған сыбайлас жемқорлықты айыптады. Бұл сатирикалық бейімділік «The Nag» (1873) – еврей халқының символы болған, сиқырға ұшырап, ауыр жүк көтеріп, көптеген қиындықтарға тап болған, бірақ азаптарына қарамастан моральдық тұрғыдан жоғары тұрған ханзада туралы шығармада жалғасты (бұл мотив Апулейдің классикалық «Алтын есек» пикарескалық романының ықпалында болған). Оның кейінгі туындылары гуманистік сипатқа ие болып, сатирикалық элементтері азайды. Ол «Ақсақ Фишке» (1868–1888) – 1939 жылы «Асық жол» (ағылшын тілінде «The Light Ahead») деген атаумен фильмге түсірілген – және «Бенжамин III-нің саяхаттары» (1878) – еврей Дон Кихотының бір түрі. (Атау ортағасырлық испандық еврей саяхатшысы Бенжамин Туделаның белгілі саяхат кітабына сілтеме жасайды.) 1938 жылы бұл шығарма Германиядағы Jüdischer Kulturbund театры үшін пьеса ретінде бейімделді және сол жылдың қараша айында «Кристаллнахттан» (Сынған шыны түнінен) кейін көрсетілді. «Фишке» сияқты, Менделе де ұзақ романы «Тілейтін жүзік» (1865–1889) бойынша ондаған жылдар бойы жұмыс істеді, соңғы нұсқасынан бұрын кем дегенде екі нұсқасы болды. Бұл – Хаскаланың жақтаушысы (Менделенің өзі сияқты), кедей қаладан қашып, Менделенің өзіне ұқсас түрде білім алып, 1880 жылдардағы погромдардың салдарынан жалпы адамзаттық бауырластық туралы арманынан еврей ұлтшылдығына бет бұрған адамның тарихы. Майкл Векстің (Born to Kvetch авторы) ағылшын тіліндегі алғашқы аудармасы 2003 жылы жарық көрді.