Кіріспе

Сардиниялық судья Элеонора Арборея немесе Элеонора Де Серра Бас (сардиниялық: Elianora de Arbarée / Elianora De Serra Bas, итальяндық: Eleonora d'Arborea / Eleonora De Serra Bas; 1347 – 1404 жылғы маусым) – Сардиниядағы Арборея судьялығының ең күшті және маңызды судьяларының соңғыларының бірі, сонымен қатар Сардинияның ең танымал қаһарманы. Ол әкесі Мариан IV жариялаған және ағасы Хью III қайта қараған «Carta de Logu» құжатын жаңартуымен де белгілі.

Алғашқы жылдары

Элеонора шамамен 1347 жылы Молинс-де-Рей қаласында (Каталония, Арагон тажы) Арборея судьясы Мариан IV Де Серра Бас және каталондық дворян Рокабертидің Тимборс отбасында дүниеге келді. Арбореялық Хью мен Беатрикстің қарындасы, ол өмірінің алғашқы жылдарын Ористанодағы Гочано қамалында өткізді. Арбореялық Петр III мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, Жоғарғы Соттың Коронасы (көрнекті тұлғалар, дін қызметкерлері, қала және ауыл әкімдерінің жиналысы) Петрдің бауыры, Элеонораның әкесі Мариан IV-ті сайлап, ол 1347 және 1376 жылдар аралығында Жоғарғы Сотты басқарды.

Династиялық қатынастар

1376 жылға дейін Элеонора қырық жастағы Бранкалеон Дориаға үйленді. Бұл неке Арборея және Дориа үйлері арасындағы жоспарланған одақтың бір бөлігі ретінде жасалды, соңғысы Анти-Арагондық мақсатта Сардинияда көптеген иеліктерге ие болған. Некеден кейін ол Кастельгеновезеде (қазіргі Кастельсардо) тұрып, Фредерик және Мариан ұлдарын дүниеге әкелді. Қазір 1382 жылы Элеонора Генуя Республикасының дожі Николо Гуаркоға 4000 алтын флорин қарыз бергені және оның одан кейін он жыл ішінде соманы қайтаруға уәде бергені белгілі болды; әйтпесе ол соманы екі есеге қайтаруға тиіс еді. Сонымен қатар, егер Фредерик (Элеонораның үлкен ұлы) осы уақытқа дейін ересек болса, дож Бьянчинаның қызы оған үйленуге міндетті болады және егер бұл неке (өлім немесе басқа да жағдайларға байланысты) орындалмаса, келісім күшін жояды деген шарт қойылды. Генуяның ықпалды отбасына берілген осы қарыз және келісімшарттың осы тармағы Элеонораның династиялық саясатын көрсетеді, ол осы несие арқылы әулетінің беделін сақтап, Лигуриялықтардың мүдделерінің маңыздылығын мойындады. Бұдан өзге, ол Жерорта теңізінің көптеген портына логистикалық және байланыс ресурстарын (қуатты Дориан флоты арқылы) пайдалануға мүмкіндік беретін одақтың негізін қалады. Ол Еуропа саясатына тең құқылы қатысушы ретінде енді. 1383 жылы Мариан IV-нің ұлы – Элеонораның ағасы – Хью III және оның қызы Бенедеттаның қазасы бірден мұрагерлік мәселесін тудырды. Бұл кенеттен және зорлықпен жасалған өлтірудің себептері әртүрлі болуы мүмкін және түрлі тараптардың мүддесіне қызмет етуі мүмкін. Арборея тағына үміткерлер марқұм судьяның әпкелері Беатрикс пен Элеонораның балалары еді. Бірақ Беатрикс 1377 жылы қайтыс болды және оның мұрагері тым алыс болды. Элеонора, одан жақын және белсенді болғандықтан, өзінің кішкентай ұлының Корона де Логудан сайлануын қамтамасыз ету үшін бар күшін жұмсады. Жақында жүргізілген зерттеулер, Беатрикстің күйеуі Нарбонн графы Амери VI-ның Арагон королі Петр IV-ке жазған хатына сүйене отырып (онда ол Хью III-нің қайтысынан кейін ұлы Уильям II үшін Арборея тағын талап еткен), Элеонораның Мариан мен Тимбораның үшінші баласы екенін анықтады. Қастықтың сыртқы себептері арагондықтар мен Арбореяның жаулары болды, ал ішкі себептерді Хью III-нің авторитарлық билеуіне және (неміс жалдамалы әскерлерін, провансальдықтар мен бургундтарды ұстау үшін қажетті) меншік иелері мен саудагерлердің наразылығына байланысты табуға болады.

Арборея билігінің мұрагерлігі

Осы дағдарыс пен наразылық атмосферасында, Арагон бүкіл аралды басып алуға ашық ниет білдірген кезде, 1383 жылы Элеонора корольге Сардинияның жағдайы туралы баяндама жазып, оның ұлы Фредерикті Хьюдың заңды мұрагері деп мойындауын сұрады. Одан кейін ол күйеуі Бранкалеонеді патшамен тікелей келісімдер жүргізу үшін жіберді. Сонымен қатар, ол патшайымға хат жолдап, күйеуінен ұлының игілігі үшін араласуын өтінді, соның арқасында аралдағы тәртіпсіздіктерді тоқтатуға мүмкіндік болар еді. Элеонора ұлының билігіне Хью өмірден өткенге дейін иеленген Сардинияның үштен екі бөлігін қайта біріктіруді жоспарлады. Бұл ниет Арагон тәжіне күдік тудырды, ол өзінің мемлекетінде осындай күшті әулеттің болуын қаламайтын еді, әсіресе Хьюдың тікелей еркек мұрагері болмағандықтан, «iuxta morem italicum» бойынша осы иеліктер мемлекеттік кірістер департаментімен тәркіленуге тиіс еді. Бранкалеоне флот дайын болғаннан кейін Сардинияға қайта оралуы үшін ұсталды, бірақ шындығында ол тұтқынға айналды (және бүлікші судьяларға қарсы қысым құралы болды). Элеонора жігерін жоймады және соғыс саясатын жалғастырды: ол белсенді әрекетке көшті және Ористаноға оралғаннан кейін, қастандық жасағандарды жазалады және атасы Хью II-нің қағидаларына сәйкес Арборея судьясы деп жариялады, онда еркек мұрагерлердің болмауы жағдайында әйелдер таққа отыруға құқылы болды. Іс жүзінде, сайлау тәжірибесі патшалық феодалдық жүйеге қайшы келді және Арагон саясатымен келіспеді. Арбореялықтар өздерінің ерте ортағасырлық дәуірден бергі ежелгі тәуелсіздігін және өз аумақтарында толық билік жүргізу құқығын еске салды, бұл жағдай Арагон тәжі тарапынан жиі дауланып немесе мойындалмады. Элеонораның үлкен алаңдаушылығының себебі, тіпті оның сіңілісінің күйеуі Амері VI де Нарбонн (1341-1388), қарындасы Беатрикстің жесірі, Арагон патшасы IV Питермен бірлесіп, оны ұлы Уильям I-ді Арборея судьясы деп мойындауға көндіруге тырысты. Виконт Аймерик алға тартқан аргумент, оның әйелі Беатрикс Мариан IV пен Тимбора ди Роккабертидің Хью III-ден кейін, бірақ Элеонорадан бұрын туған екінші баласы болғандығы еді. Сондықтан мұрагерлік құқығы жоғарыда айтылған және құжатталғандай, Нарбонн де Серра Бас тармағына тиесілі болды: оған Тимбораның анасы Беатрикстің есімін беруі де осыны дәлелдейді. Соңында, Арагон монархы Элеонораның (регенттік билікті жүзеге асыратын) және тұтқынға алынған Бранкалеон Дорианың үлкен ұлы Фредериктің, өлтірілген Арборея билеушісінен билікті қабылдауына шешім берді.

Саяси өмір және өлім

Саясат, тәжірибе және үкіметтік басшылықтар тұрғысынан алғанда, сот әкесінің тәжірибесімен тікелей байланысты болды, ол ағасы Хью III-тің авторитарлық саясатынан толығымен бас тартып, төреліктің егемендігі мен аумақтық шекараларын қорғауға кепілдік берді. Сондай-ақ, ол жергілікті құқықтық жүйелер мен институттарды қайта ұйымдастырып, түпкілікті реттеу жұмыстарын жүргізді, сол кезде әкесі жариялаған Carta de Logu-ды қайта қарады. Элеонора ешқашан олигархияның төбесінде тұрған, халықтан алшақ, абсолютті билеушінің көзқарасын көрсетпеді, керісінше, өздерінің халық арасында билік етуге заңды құқығы бар деп санайтындардың пікірін ұстанып жүрді. Саяси себептермен, Арборея ұлдарының «заңсыз» туғандары екендігі туралы сылтаумен, мұрагерлік құқықтарына талас туды. Бірақ, династиялық себептер оған халықтың қолдауынан гөрі аз маңызды көрінді. Егер де, ол патшаның жеке өкілеттіктерімен алған территорияларына қатысты болса, ал төрелікке тиесілі территорияларға емес. Төрешілердің мүдделері мемлекеттік мүдделермен тығыз байланысты болды және ол әрқашан Сардиниядағы соғыс кезінде зорлық-зомбылықтың таралуын тоқтату үшін заң мен тәртіпті қалпына келтірді. Ережелер мен заңдар бейбітшілікті қамтамасыз етті, яғни, уақыт бойынша болашаққа бағытталды. Элеонора үшін биліктің бақылауы – өмір мен өлім арасындағы таңдау болды. Әкесінің аралдың көп бөлігін өзінің билігі астына біріктіру, арагондық әскерлерді бақылауда ұстап, аралдың шеттеріне (жағалаудағы кейбір бекіністерге) кері қайтару жобасын аяқтағаннан кейін, ол жобасының күтпеген жағдай – оба салдарынан құлағанын көрді, ол Сардинияны арагондықтарға соғыссыз берді. Соңғы жылдары Элеонора белсенді саясаттан біршама алшақтап, оны күйеуі мен оның ағасы Фредерикке мұрагерлік еткен жас ұлы Мариан V-ке тапсырды. Дәстүр бойынша, төреші 1404 жыл шамасында, мүмкін, обадан қайтыс болды, бірақ қай жерде екені белгісіз: тіпті оның қабірінде де тек болжамдар жасауға болады.

Carta de Logu (Логу туралы келісім)

Елеонораның сот билігі тұсындағы ең маңызды істерінің бірі – оның әкесі жариялаған және ағасы қайта қараған Carta de Logu-ны жаңартуы болды. Ол сот жүйесі мен институттарына тұрақты және берік негіз сырғаты. Жарғыдағы кейбір нормалардың қазіргі заманға ашықтығы және римдік-канондық дәстүр, византиялық дәстүр, болоньялық құқықтану және каталондық сарай мәдениетінің ой-пікірлерінің элементтері бар құқықтық білім, ең алдымен, Сардинияның муниципалды заңы арқылы жүзеге асырылған Сардиниялық әдет-ғұрыптардың жергілікті құқықтық дамуы қамтылған. Арборея судьялары Арагондық феодалдық әрекеттерге жауап ретінде өз аумақтарында жаңа құқықтық тәртіп енгізді, бірақ олар мәңгілік саяси дау-жанжалдардың ортасында болды. Бұл заңнама Арборея сот билігін дамытуға бағытталған кең саясаттың бір бөлігі ретінде ерекшеленді және сол кездегі басқа еуропалық құқықтық және әкімшілік заңнамалардан гөрі прогрессивтірек болды. Элеонора регенттігі арқылы орта ғасырдан шығуға, сондай-ақ жеміс жинаушыларды (лиеростарды) азат етуге және жалдамалы әскерлермен қатар, өз халқынан тұратын күштерді ұлттық күреске тартуға ниеттенгенін көрсетті. Осы кезеңде Сардинияның аумақтық түсінігі мемлекеттік түсінікке айналып, арал әртүрлі тәуелсіз саяси бірліктерге бөлінді. Калари/Сент-Илла, Торрес/Логудоро, Галлура және Арбореяның төрт соты – күрделі және ерекше институттық құрылымдар. Олар бұрыннан бар элементтерден емес, шетелдік үстемдікке бағынбаған Сардиниялықтардың өзін-өзі басқару қабілетінен, кураторлық жүйе және корона де логудың ассамблеялық басқаруы сияқты күрделі формалар арқылы пайда болған сияқты. Византиялық немесе варварлық құрылымдардың ешбір континенттік аймағында кездеспейтін корольдік сот өкілеттіктері, бастапқы матрицаның маңыздылығын жойып, оны ерекше үкіметтік ұйымға айналдыратын мәнді сипаттамаға ие. Барлық орталық мемлекеттер сияқты, Арборея да көрші мемлекеттердің қысымына мойын бұрмау үшін күресуге мәжбүр болды.

Құрметтеулер

Ғалым Франческо Чезаре Касула Сардарадағы Монреаль қамалынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Сан-Гавино Монреаль шіркеуінде Элеонора, Мариан IV, Угоне III және Бранкалеоне Дорианың замандас портреттерін бейнелейтін жоғары рельефтерді анықтады. Ористанодағы Элеонора алаңында Элеонораның мүсіні орнатылған.