Кіріспе
Шығыс славян тілі – Шығыс славян тілдерінің бірі. Белорусь тілі – Беларусьтің ресми тілдерінің бірі, орыс тілімен қатар қолданылады. Бұған қоса, бұл тілде Ресейдің, Литваның, Латвияның, Польшаның және Украинаның кейбір аймақтарында тұратын белорус азаматтары сөйлейді. 1991 жылы Беларусь тәуелсіздік алғанға дейін, ағылшын тілінде бұл тіл «Белоруссиялық» немесе «Белорусский» деп аталатын, сондай-ақ «Ақ орыс» деп те айтылатын. Тәуелсіздік алғаннан кейін, тіл «Беларусь» немесе «Беларусский» деп аталатын болды. Белорустардың 6 984 000-ға жуығы (85,6%) оны «ана тілі» деп жариялаған. Ethnologue сияқты басқа дереккөздер Беларусьте шамамен 3,5 миллион адам бұл тілде сөйлейтінін көрсетеді. Ресейде 316 мыңға жуық адам, оның ішінде 248 мыңға жуық белорусь, бұл тілді «күнделікті қолданатын тіл» деп жариялаған, бұл Ресейде тұратын белорустардың 30,7% құрайды (2002 жылғы Ресей халық санағының мәліметтері, орыс тілінде). Украинада 55 мыңға жуық белорусь бұл тілді «ана тілі» деп жариялаған, бұл Украинада тұратын белорустардың 19,7% құрайды (2001 жылғы Украина халық санағы). Польшада 40 мыңға жуық адам бұл тілді «үй тілі» ретінде жариялаған (2002 жылғы Польша халық санағының 34-кестесі, польша тілінде). 2009 жылы Беларусь үкіметі жүргізген зерттеуге сәйкес, белорустардың 72% үйінде орыс тілінде сөйлейді, ал белорусь тілінде белсенді түрде сөйлейтіндердің үлесі 11,9% ғана (қалғандары орыс және белорусь тілдерінің қоспасы – «трасянка» деп аталатын тілде сөйлейді). Белорустардың шамамен 29,4% белорусь тілінде жаза, сөйлей және оқи алады, ал 52,5% тек оқи және сөйлей алады. Дегенмен, белорусь тілінде оқытылатын белорусь бастауыш мектептеріне баратын оқушылардың саны аз (мысалы, 2016 жылы 13%), сондай-ақ Беларусьте белорусь тіліндегі университеттер жоқ. – Бұл атау ел атауынан, яғни «Беларусь» атауынан шыққан. Ол сондай-ақ «Беларусский» (/b/ɛ/l/ə/'r/uː/s/ə/n/) деп те жазылуы мүмкін, бұл форма 1992 жылдан 1995 жылға дейін, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымында және диаспорада ресми түрде қолданылған.
Belarusian (, ) is an East Slavic language. It is one of the two official languages in Belarus, alongside Russian. Additionally, it is spoken in some parts of Russia, Lithuania, Latvia, Poland, and Ukraine by Belarusian minorities in those countries. Before Belarus gained independence in 1991, the language was known in English as Byelorussian or Belorussian, or alternatively as White Russian. Following independence, it became known as Belarusian, or alternatively as Belarusan. About 6,984,000 (85.6%) of Belarusians declared it their "mother tongue". Other sources, such as Ethnologue, put the figure at approximately 3.5 million active speakers in Belarus. In Russia, the Belarusian language is declared as a "familiar language" by about 316,000 inhabitants, among them about 248,000 Belarusians, comprising about 30.7% of Belarusians living in Russia (data from Russian Census (2002) In Russian). In Ukraine, the Belarusian language is declared as a "native language" by about 55,000 Belarusians, which comprise about 19.7% of Belarusians living in Ukraine (data from 2001 Ukrainian census In Ukrainian). In Poland, the Belarusian language is declared as a "language spoken at home" by about 40,000 inhabitants (data from 2002 Polish general census Table 34 (in Polish) According to a study done by the Belarusian government in 2009, 72% of Belarusians speak Russian at home, while Belarusian is actively used by only 11.9% of Belarusians (others speak a mixture of Russian and Belarusian, known as Trasianka). Approximately 29.4% of Belarusians can write, speak, and read Belarusian, while 52.5% can only read and speak it. Nevertheless, only a small part of Belarusian pupils attend Belarusian elementary schools where the language of instruction is Belarusian (e. g. 13% in 2016) and there are no Belarusian language universities in Belarus. – derived from the name of the country "Belarus". It may also be spelled Belarusan (,/b//ɛ//l//ə/'/r//uː//s//ə//n///), a form used officially from 1992 to 1995 including in the United Nations and by diaspora.
Тарихи
Белоруссия (белоруссия, белоруссия) – елдің орыс тіліндегі атауы "Белоруссия" (Белоруссия) есімінен туындаған, КСРО кезінде (1922–1991) және кейін Ресей Федерациясында ресми түрде (орыс тілінде) қолданылған. Ақ орыс немесе Ақ русь (және басқа тілдердегі оның сәйкес нұсқалары) – "белорусь" сөзінің құрамдас бөліктерінің сөздік аудармасы. "Ақ русь" термині ағылшын тіліндегі мәтіндерде кем дегенде 1921 жылдан бері қолданылып келеді. Ең көне жазба – латын тіліндегі "Albae Russiae, Poloczk dicto" 1381 жылға жатады.
Балама ұсыныстар
Ұлы Литва (вялікалітоўская (мова)) – 1960 жылдан бері Ян Станкевич ұсынған және қолданған, Литва Ұлы Герцогтігінің кеңсе тіліне сілтеме жасайды, «белорус жерлерін Мәскеу дәстүрімен атаумен байланысты атаудың азаюымен» үзілісті және «белорус мемлекеттілігінің ұлы дәстүріне» жатауды мақсат етеді. Кривиан немесе Кривиан (крывіцкая/крывічанская/крыўская (мова), język krewicki) – славян тайпасы Кривичтердің атынан шығарылған, олар белорус ұлтының қалыптасуының негізіндегі басты тайпалардың бірі болды. 19 ғасырда поляк тілінде сөйлейтін белорус жазушылары Ярошевич, Нарбут, Рогальский және Ян Чечет қолданды. Ынталандырушысы – Вацлав Ластовский.
Жергілікті тіл
Қарапайым (простая (мова)) немесе жергілікті (тутэйшая (мова)) – негізінен белорус тілінің және жалпы ұлттың бар екендігі кеңінен мойндалғанға дейінгі кезеңде қолданылған. Бұл термин, мысалы, Батыс Беларусьте 1930 жылдардың соңына дейін кездесуі мүмкін. Померанияда бұл атау осы аймақта сөйленетін, белорус тіліне жақын поляк-белорус диалекттерін білдіреді. Қара руси тілінің қарапайым түрі (простой чернорусский) – 19 ғасырдың басында орыс зерттеушісі Барановский қолданған және қазіргі белорус тілінің ауызша түріне жатқызылған.
Фоналогия
Басқа шығыс славян тілдерімен, әсіресе украин тілімен тығыз байланысты болса да, белорус тілінің фонеологиясы бірнеше жағынан ерекшеленеді. Қазіргі белорус тілінің фонема құрамы 45-тен 54-ке дейін фонемадан тұрады: 6 дауысты және 39-дан 48-ге дейін дауыссыз, олардың қалай есептелуіне байланысты. Егер тоғыз жұп дауыссызды вариация ретінде қарастырмасақ, 39 дауыссыз болады, ал сирек кездесетін дауыссызды есептен шығару осы санды одан да азайтады. 48 саны барлық дауыссыз дыбыстарды, соның ішінде вариацияларды және сирек дыбыстарды қамтиды, олар қазіргі белорус тілінде фонетикалық тұрғыдан ерекше болуы мүмкін.
Әліпби
Беларусь алфавиті – кириллицаның бір түрі, ол алғаш рет ежелгі шіркеу славян тілі үшін әліпби ретінде қолданылған. Қазіргі беларусь тілінің нысаны 1918 жылы белгіленді және отыз екі әріптен тұрады. Одан бұрын беларусь тілі беларусь латын әліпбиімен (Łacinka / Лацінка), беларусь араб әліпбиімен (Липка татарлары қолданған) және еврей әліпбиімен (беларусь еврейлері қолданған) да жазылған. Глагoлит әрпі 11-12 ғасырларға дейін сирек қолданылған. Жазылған беларусь мәтіндерін латын әрпіне көшірудің (транслитерациялаудың) бірнеше жүйесі бар; қараңыз, беларусь тілінің латын әрпіне көшіруі. Беларусь латын әліпбиі көбінесе қолданылмайды.
Диалектілері
Беларусь тілінде стандартталған лектен басқа, екі негізгі диалект бар: Солтүстік-Шығыс және Оңтүстік-Батыс диалектілері. Бұған қоса, ауыспалы Орта Беларусь диалекті тобы және жеке Батыс Полесье диалекті тобы бар. Солтүстік-Шығыс және Оңтүстік-Батыс диалектілері Ашмяны–Минск–Бабруйск–Гомель гипотетикалық сызығымен бөлінеді, ал Орта Беларусь диалекті тобы осы сызық бойында және оның маңында орналасқан. Солтүстік-Шығыс диалектісі негізінен «жұмсақ дауысты R» (мякка эравы) және «күшті аканье» (моцнае аканне) ерекшеліктерімен сипатталады, ал Оңтүстік-Батыс диалектісі негізінен «қатаң дауысты R» (цвёрда эравы) және «орташа аканье» (умеранае аканне) ерекшеліктерімен сипатталады. Батыс Полесье диалекті тобы елдің қалған бөлігінен Пружаны–Ивацевичи–Телеханы–Лунинец–Столин дәстүрлі сызығымен бөлінеді.
Сыныптау және басқа тілдермен қарым-қатынас
Белорус, орыс және украин тілдерінің өзара түсіністік деңгейі жоғары. Шығыс славян тілдері ішінде белорус тілі украин тіліне ең жақын.
1900-жылдар 1910-жылдар
Социалистік идеялардың артуы белорус тілінің азаттығын одан әрі ілгерілетуге көмектесті (қараңыз: Белорус Социалистік Ассамблеясы, Белорус халықтық білімі және белорус мәдениеті үйірмесі, Белорус Социалистік Лот, "Ақ Ресей" Социалистік партиясы, Алайза Пашкевич, Nasha Dolya). Ефим Карскийдің негізгі еңбектері белорус тілінің ғылыми тұрғыдан қарастырылуындағы маңызды өзгеріс болды. Белорус тілінде кітаптар мен материалдар басып шығаруға қойылған тыйым ресми түрде алынды (1904 жылдың 25 желтоқсаны). 20 ғасырдағы ұлттық сезімнің бұрын-соңды болмаған күшеюі, әсіресе жұмысшылар мен шаруалар арасында, сондай-ақ 1905 жылғы оқиғалардан кейін, белорус әдебиеті мен баспасөзінің қарқынды дамуына үлкен серпін берді (қараңыз: Naša niva, Янка Купала, Якуб Колас).
Грамматика
XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында белорус тілінде нормативтік грамматика болған жоқ. Авторлар әдетте әртүрлі белорус диалектілерінің ерекшеліктерін көрсете отырып, өздері қалағандай жазатын. Белоруссия тілінің шын ғылыми және заманауи грамматикасын енгізудің ғылыми негізін лингвист Ефим Карский қалады. 1910 жылдардың басында белорус грамматикасының қалыптаспауы біртұтас көзқарасты ұстанатын ғалымдардың пікірінше, төзімсіз кедергі тудырып келді. Содан кейін Санкт-Петербург университетінің орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, орыс академигі Шахматов, белорус газеті "Наша ніва" басқармасына өзінің жетекшілігімен белорус тілшісін оқытуды ұсынып, грамматиканың құжаттамасын жасауға мүмкіндік беру туралы ұсыныс жасады. Бастапқыда бұл жұмысты белгілі ақын Максим Багданович істеуге тағайындалған еді. Алайда Багдановичтің денсаулығының нашарлауы (туберкулез) Санкт-Петербург климатына бейімделуіне кедергі келтірді, сондықтан Вильня №2 лицейінің жаңа ғана бітірген түлегі Бранислав Тарашкевич осы міндетке таңдалды. Бұл жобаға белорус қоғамдық ортасының қызығушылығы зор болды. Белоруссияның танымал ақыны Янка Купала Тарашкевичке жолдаған хатында оны "қажетті жұмысын асықтыруға" шақырды. Тарашкевич 1912–1917 жылдары Шахматов пен Карскийдің көмегімен грамматиканы дайындау жөнінде жұмыс істеді. Тарашкевич 1917 жылдың күзінде жұмысты аяқтады, тіпті 1917 жылғы аласапыран Петроградтан Финляндияның салыстырмалы тыныштығына көшіп, оны толық аяқтауға мүмкіндік алды. 1918 жылдың жазында Петроградта Тарашкевичтің грамматикасын басып шығаруда еңсерілмейтін проблемалар бар екені анық болды: қағаз, шрифт және білікті кадрлардың жетіспеуі. Осы арада оның грамматикасын Беларусьтегі жұмысшылар мен шаруалар мектептерінде пайдалану жоспарланғандықтан, Тарашкевичке кітапты шетелде басып шығаруға рұқсат берілді. 1918 жылдың маусымында ол Финляндия арқылы Вильнюске келді. Белоруссия комитеті кітапты басып шығаруға рұқсат беру туралы әкімшілікке өтініш жасады. Соңында "Мектептер үшін белорус грамматикасы" атты алғашқы басылым жарық көрді (Вильня, 1918). Белоруссия грамматикасын қалыптастыруға қатысты кем дегенде екі басқа да замандас әрекет болды. 1915 жылы дін қызметкері Баляслав Пачопка латын әрпін қолдана отырып, белорус грамматикасын дайындады. Белорус тілшісі С. М. Некрашевич Пачопканың грамматикасын ғылыми емес және тілдің принциптерін білмейтін деп санады. Бірақ Пачопканың грамматикасы 1918 жылдан бастап белгісіз мерзімге дейін белгілі емес мектептерде оқытылған деген хабар бар. Тағы бір грамматиканы А. Луцкевич пен Я. Станкевич бірлесіп дайындаған, ол Тарашкевичтің грамматикасынан кейбір маңызды мәселелерді шешуде сәл өзгеше болды.
1914-1917 жылдар
1915 жылғы 22 желтоқсанда Пауль фон Гинденбург Ресей империясының (Обер-Ост) Германия әскері оккупациялаған аумақтарындағы білім беру туралы бұйрық шығарды, орыс тіліндегі білім беруге тыйым салды және белорус тілін тиісті туған тілдердегі мектептерде міндетті оқытылатын төрт тілдің (белорус, литва, поляк, идиш) тізіміне қосты. Бірақ мектепке қатыну міндетті емес еді. Сол кездегі паспорттар неміс тілінде және «туған тілдердің» бірінде берілді. Осыдан кейін белорус дайындық мектептері, баспаханалар мен баспасөз органдары ашылды (қ. Хоман, 1916).
1917-1920 жылдар
1917 жылғы Ресейдегі Ақпан революциясынан кейін белорус тілі белорус жерлеріндегі саяси қызметтің маңызды факторына айналды (қараңыз: Белорус ұйымдарының Орталық кеңесі, Ұлы белорус кеңесі, Бірінші Бүкілбелорус конгресі, Белнацком). Белорус Халық Республикасында белорус тілі жалғыз мемлекеттік тіл ретінде қолданылды (Белорус Халық хатшылығының 1918 жылғы 28 сәуірдегі қаулысымен бекітілді). Содан кейін Белорус КСР-інде белорус тілі төрт мемлекеттік тілдің бірі (белорус, поляк, орыс және идиш) деп жарияланды (БССР Орталық Атқару Комитетінің 1921 жылғы ақпандағы қаулысымен).
Кеңес Белоруссиясы
1924 жылдың 15 шілдесінде қабылданған жарлықта белорус, орыс, идиш және поляк тілдерінің Совет Белоруссиясында тең мәртебелі екендігі расталды. БССР-де Тарашкевичтің грамматикасы мемлекеттік мектептерде қолданылу үшін ресми түрде қабылданды, ол 1922 жылы Язеп Лёсик өзінің атымен «Практикалық грамматика. І бөлім» деп жариялағаннан кейін өзгеріссіз қайта басылды, ал 1923 жылы Белоруссия мемлекеттік баспасында «Белоруссия тілі. Грамматика» деген атпен жарық көрді. Ред. Я. Лёсик, 1923. 1925 жылы Лёсик құрама сөздердің орфографиясын қарастырып, ассимиляцияланған сөздердің орфографиясын жартылай өзгертіп, екі жаңа тарау қосты. Осы кезден бастап белорус грамматикасы кеңінен таралып, білім беру жүйесінде осы формада оқытылды. Тарашкевичтің грамматикасының бірнеше компоненттерінің түсініксіздігі мен жеткіліксіз дамуы практикалық қолданудағы кейбір проблемалардың себебі деп саналды, бұл грамматикаға наразылық тудырды. 1924–25 жылдары Лёсик пен оның інісі Антон Лёсик орфографиялық реформа жобасын дайындап, жариялады, онда бірқатар радикалды өзгерістер ұсынылды. Толық фонетикалық орфография енгізілді. Ең ерекше өзгерістердің бірі – аканье принципі, онда орыс және белорус тілдерінде «о» деп айтылатын «о» дыбысы «а» деп жазылады. 1926 жылы Белоруссияның орфография және әліпби реформасы жөніндегі академиялық конференциясы шақырылды. Жоба талқыланғаннан кейін конференция кейбір мәселелер бойынша қаулылар қабылдады. Алайда, Лёсик ағайындыларының жобасы барлық мәселелерді қамтымады, сондықтан конференция олардың барлығын қарастыра алмады. Конференция қорытындысы бойынша орфографиялық комиссия құрылды. Комиссия 1927 жылдың 1 қазанында С. Некрашевич басшылығымен құрылды және оның жұмысының негізгі бағыттары мыналар болды: Белоруссия академиялық конференциясының (1926) қаулыларын міндетті емес, бірақ өте құзыретті материал деп есептеу. Тарашкевичтің грамматикасын түсініксіз немесе қолдануға қиын болған жерлерде оңайлату, жеткіліксіз дамыған жерлерде түзету (мысалы, ассимиляцияланған сөздердің орфографиясы) және қажет болса, жаңа ережелер жасау (жеке есімдер мен географиялық атаулардың орфографиясы). 1927–29 жылдар аралығында комиссия орфографиялық реформа жобасын дайындады. Нәтижесінде жобаға толық жаңа ережелер де, бұрынғы ережелер өзгеріссіз және өзгертілген түрде де енгізілді, ал кейбір өзгерістер комиссияның жұмысының нәтижесі болды, ал қалғандары Белоруссия академиялық конференциясының (1926) қаулыларынан туындады, комиссия қайта бекітті. Атап айтқанда, бұрын өте артық деп айыпталған «дауыссыз + иотацияланған дауысты» комбинациялары алдындағы Ь (жұмсақ белгі) қолданылуы жойылды (мысалы, Белоруссия академиялық конференциясының (1926) хаттамаларында). Алайда, маңызды мәселе – күшсіз Е (ИЕ) әрпінің орфографиясы толық шешілген жоқ. Белоруссия академиялық конференциясының (1926) қаулылары мен Орфографиялық комиссияның (1930) жобасы белорус академиялық ортасында көптеген келіспеушіліктерге әкелді. Жобаның бірнеше элементтері «жоғары (саяси) билік органдарына» шағымдануға тиіс болды.
To consider the resolutions of the Belarusian Academic Conference (1926) non mandatory, although highly competent material. To simplify Tarashkyevich's grammar where it was ambiguous or difficult in use, to amend it where it was insufficiently developed (e. g., orthography of assimilated words), and to create new rules if absent (orthography of proper names and geographical names). During its work in 1927–29, the Commission had actually prepared the project for spelling reform. The resulting project had included both completely new rules and existing rules in unchanged and changed forms, some of the changes being the work of the Commission itself, and others resulting from the resolutions of the Belarusian Academic Conference (1926), re approved by the Commission. Notably, the use of the Ь (soft sign) before the combinations "consonant+iotated vowel" ("softened consonants"), which had been previously denounced as highly redundant (e. g., in the proceedings of the Belarusian Academic Conference (1926)), was cancelled. However, the complete resolution of the highly important issue of the orthography of unstressed Е (IE) was not achieved. Both the resolutions of the Belarusian Academic Conference (1926) and the project of the Orthographic Commission (1930) caused much disagreement in the Belarusian academic environment. Several elements of the project were to be put under appeal in the "higher (political) bodies of power".
Батыс Беларусь
Батыс Белоруссияда поляк үкімдігі тұсында белорус тіліне қатысты жағдай қиын болды. Белорус тілінде білім беруге кедергі келтірілді, ал белорус тілінде басылым жасау саяси қысымға ұшырады. Батыс Белоруссияда белорус тілінің мәртебесі сол кездегі БССР-дің "нағыз белорус үйі" бейнесіне тікелей байланысты болды. Дегенмен, БССР-дегі "ұлттық демократтарды" тазалау" (1929-30 жж.) және одан кейінгі грамматикалық реформа (1933) осы бейнені күрт бұзды. Тарашкевичтің грамматикасы Батыс Белоруссияда бес рет қайта басылды. Алайда, 5-ші басылымы (1929) (Беларусьте 1991 жылы сөз созбен қайта басылды және көбіне осылай аталады) бұрынғы басылымдардан өзгеше болды, оны Тарашкевич 1926 жылғы Беларусь ғылыми конференциясының қаулыларын ескермей дайындаған еді.
Кеңес Белоруссиясы
1929–30 жылдары Кеңес Беларусьінің коммунистік билігі, деп аталатын "ұлттық демократиялық қарсы революцияға" (жайылған атауымен "нац-демдер") қарсы қатаң шаралар қолданды. Шын мәнінде, 20 ғасырдың бірінші тоқсанындағы социалистік белорус ұлттық белсенділерінің толық буын жай-күйінен шығарылды, саяси, ғылыми және әлеуметтік өмірден жойылды. Тек ең танымал тұлғалар (мысалы, Янка Купала) ғана сақталды. Дегенмен, осы билік өзгерістері кезінде белорус ғылымында жаңа топ пайда болды, оның басында Белорус Ғылым академиясының Философия институтының директоры, академик С. Я. Вольфсон (С. Я. Вольфсон) тұрды. Оның редакторы болып шыққан "Нац-демдердің қарсы революциясына қызмет ететін ғылым" (1931) кітабы Кеңес Беларусьінің саяси өміріндегі жаңа рухты бейнеледі.
1959 жылғы грамматикалық реформа
Беларусь тілінің орфографиясындағы мәселелер мен тілдің одан әрі дамуы жөніндегі талқылау 1935 жылдан 1941 жылға дейін жүргізілді. 1949 жылдан 1957 жылға дейін ол жалғасты, бірақ 1933 жылғы реформаға енгізілген кейбір негізсіз өзгерістерді түзету қажеттігі айқындалды. Якуб Колас басқарған Орфография комиссиясы жобаны шамамен 1951 жылы дайындады, бірақ ол тек 1957 жылы бекітілді, ал нормативтік ережелер 1959 жылы жарияланды. Осы ережелер содан бері беларусь тілі үшін нормативтік болып саналады, 1985 жылғы басылымда шағын түзетулер енгізілді. 1959 жылғы ережелердің бір бөлігін түзету жобасы 2006 жылдан 2007 жылға дейін жүргізілді.
1991 жылдан кейін
"Беларусизация" үдерісі үкіметтік қолдауды Кеңес Одағының ыдырауынан бұрын-ақ бастады, БССР Жоғарғы Кеңесі 1990 жылы тілдер туралы заң қабылдады, оның мақсаты келесі 10 жылда белорус тілінің беделін және жалпы қолданылуын біртіндеп арттыру болды, содан кейін сол жылы осы мақсатқа қолдау көрсету үшін Ұлттық тіл бағдарламасы құрылды. Беларусь 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, белорус тіліне қолдау көрсету беделге ие болды және халық арасында қызығушылық артты, бұл одан кейінгі кеңес үкіметінің белорус тілінің қолданылуын белсенді түрде ілгерілету саясатын жасауына әкелді, әсіресе білім беру саласында. 1994 жылғы Конституция белорус тілін жалғыз ресми тіл деп жариялады, бірақ орыс тіліне "этносаралық коммуникация тілі" мәртебесі берілді. 1996 жылы Беларусь Конституциясына енгізілген өзгерістерден кейін орыс тілі белорус тілімен тең мәртебеге ие болды және кейіннен Беларусьтің әкімшілік, бизнес және білім беру тіліне айналды. 1999 жылы Беларусьтегі бастауыш мектептерде оқитын оқушылардың барлығының тек 17% белорус тілінде білім алды. Адам Малдзис Беларусь пен Ирландиядағы ресми екі тілділік және ана тілінің төмен нақты мәртебесін типтік ұқсастықтардың бірі деп санайды. Ресми белорус тілінің орфографиялық реформасы, кейбір сөздердің жазылуын Тарашкевич жүйесіне жақындату мақсатымен, 2008 жылдың 23 шілдесінде қабылданды және 2010 жылдың 1 қыркүйегінде күшіне енді.
2010-2020 жылдар
2010 жылдары белорус тілінің жағдайы, тілді қолдау көрсететін институттардың, білім беру, мәдени, ғылыми және тіл білімі ұйымдарының жеке өкілдерінің, сондай-ақ Францишек Скарына атындағы Белорус тілі қоғамы, Беларусь Ғылым академиясы, «Саюз беларускіх пісьменнікаў» және БАҚ, коммуникация саласынан, музыканттардан, философтардан, кәсіпкерлерден және меценаттардан шыққан белорус тілін қолдайтын қоғамдық қайраткерлердің күш-жігерінің нәтижесінде біраз өзгерді. 2019 жылғы Беларусь халық санағы көрсеткендей, Беларусь халқының шамамен 60% белорус тілін өз ана тілі деп санайды, алайда оның тек шамамен 25% күнделікті өмірінде қолданады. Белорус тілі Беларусьте ресми түрде мемлекеттік тіл ретінде танылғанына қарамастан, қолданылуы жағынан маргиналды жағдайда қалып отыр (орыс тілімен қатар). Белорус ақыны Юлія Цімафееваның сөзіне сүйенсек, 2019 жылы Беларусьте сатылған кітаптардың көп бөлігі Ресейден әкелінген, ал белорус кітаптары орыс кітаптарымен салыстырғанда сирек кездеседі және көбінесе оқу-білім беру мақсатына арналған. Беларусьте белорус тілінде сөйлейтіндер Лукашенко үкіметіне қарсы шығушылар ретінде қарастырылады және оларға саяси мотивациямен айыптар тағылды.
немесе (классикалық орфография)
Беларусь тілінің Тарашкевица (Tarashkevica) деп аталатын балама әдеби нормасы бар. Оның жақтаушылары мен қолданушылары оны Klasyčny pravapis (классикалық орфография) деп атайды. Жалпы, Тарашкевица поляк тілінен шабыттанған айтылуларды (плян, філязофія) қолдайды, ал стандартты беларусь тілі орыс тілінен шабыттанған айтылуларды (план, філасофія) қолдайды. Тарашкевицада сондай-ақ фонетикалық жазу жүйесі де бар, әсіресе [ɡ] дыбысы үшін жеке әріп қолданылады, оның [ɣ] дыбысының аллофоны екені, фонема емес деп саналады.
Компьютерлік бейнелеу
Беларусь тілі ISO 639 кодымен be немесе bel арқылы, немесе нақтырақ IETF тілдік тегтерімен be 1959acad (1959 жылы кодификацияланған беларусь тілінің "Академиялық" ["мемлекеттік"] нұсқасы) немесе be tarask (Тараскевич правописіндегі беларусь тілі) көрсетіледі.
Үлгі мәтін
Адам құқықтарының жалпы декларациясының 1-бабы: Барлық адамдар бостандық және қадір-қасиет пен құқықтары тұрғысынан тең болып туады. Олар ақыл-ой және ар-ұжданмен жабдықталған, сондықтан бір-біріне бауырластық рухпен қарым-қатынас жасауы керек.