Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Беларусь саясаткері және ғалымы (1934–2022)
Belarusian politician and scientist (1934–2022)
Станислав Станиславович Шушкевич (; Станисла́в Станисла́вович Шушке́вич; 15 желтоқсан 1934 – 3 мамыр 2022) – беларусь саясаткері және ғалымы. 1991 жылдың 25 тамызынан 1994 жылдың 26 қаңтарына дейін ол Кеңес Одағынан бөлінгеннен кейін тәуелсіз Беларусьтің алғашқы мемлекет басшысы болды, Жоғарғы Кеңестің төрағасы (сонымен қатар Парламент төрағасы немесе президент деп аталды) қызметін атқарды. Ол әлеуметтік-демократиялық реформаларды қолдады және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құруда маңызды рөл атқарды. Ғалым ретінде ол Беларусь Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, физика-математика ғылымдарының докторы, түрлі мемлекеттік наградалардың иегері, профессор және оқулықтардың, 150-ден астам мақаланың және 50 өнертабыстың авторы және бастамашысы болды.
Stanislav Stanislavovich Shushkevich (; Станисла́в Станисла́вович Шушке́вич; 15 December 1934 – 3 May 2022) was a Belarusian politician and scientist. From 25 August 1991 to 26 January 1994, he was the first head of state of independent Belarus after it seceded from the Soviet Union, serving as Chairman of the Supreme Soviet (also called chairman of Parliament or president). He supported social democratic reforms and played a key role in the creation of the Commonwealth of Independent States. As a scientist, he was a corresponding member of the Belarusian Academy of Sciences, Doctor in Physics and Mathematics, recipient of various state awards, professor and the author and originator of textbooks and over 150 articles and 50 inventions.
Өмірбаян
Шушкевич 1934 жылы 15 желтоқсанда Минск қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы шаруа отбасыларынан шыққан ұстаздар болған. Әкесі, ақын Станислав Петрович Шушкевич (1908 жылы 19 ақпанда Минск қаласында туған) 1930-шы жылдары тұтқындалып, 1956 жылы түрмеден босатылды (бірақ толық ақталуы 1975 жылға дейін күтті). Анасы, жазушы Хелена Романовская – поляк, оның отбасы шляхта (ақсүйек) тегінен шыққан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шушкевич Минскіде, нацистер басып алған қалада анасы мен әжесімен бірге тұрды, олардың үйінде еврей бала жасырынған. 1951 жылы мектепті медальмен бітірген соң, Белорусь мемлекеттік университетінің физика-математика факультетіне түсіп, 1956 жылы аяқтады. Содан кейін Белорусь ғылым академиясының Физика институтының аспирантурасында радиоэлектроника саласында зерттеулер жүргізді. 1960-шы жылдардың басында электроника зауытында инженер болып жұмыс істеген кезде, Ли Харви Освальд Минскіде тұрғанда оған орыс тілін оқытуды міндеттемесіне алған. Бұл туралы ЦРУ құжаты куәландырады, RIF №104 10014 10053. Ол 1976 жылдан бастап Иринамен үйленді. Оның айтуынша, әйелі оны денсаулықты сақтауға және салауатты өмір салтын ұстануға итермелеген. Оның Станислав есімді ұлы мен Елена есімді қызы бар. 2022 жылдың сәуір айында Шушкевич COVID-19 салдарынан туындаған асқынуларға байланысты ауруханаға жатты және жансақтау бөліміне орналастырылды. 3 мамыр күні түнде Шушкевич Минск қаласында қайтыс болды.
Shushkevich was born on 15 December 1934, in Minsk. His parents were teachers who came from peasant families. His father, poet Stanislau Petrovich Shushkevich (born 19 February 1908 in Minsk) was arrested in the 1930s and was released from prison in 1956 (but completely exonerated only in 1975). His mother, writer Helena Romanowska was ethnically Polish and her family had szlachta (noble) roots. During World War II Shushkevich lived with his mother and grandmother in Nazi occupied Minsk, with a Jewish boy hiding in their house. After finishing school with a medal in 1951, he entered the Faculty of Physics and Mathematics of the Belarusian State University and graduated in 1956. He subsequently studied at the graduate school of the Institute of Physics of the Belarusian Academy of Sciences, conducting research in the field of radio electronics. In the early 1960s, while working as an engineer in an electronics factory, he was in charge of teaching the Russian language to Lee Harvey Oswald when Oswald lived in Minsk. This is confirmed by a CIA document, RIF #104 10014 10053. He was married to his wife Irina from 1976 onward. According to him, she forced him to start a healthy lifestyle. He had a son named Stanislav and daughter named Elena. Shushkevich was admitted to hospital and placed in an intensive care unit in April 2022, due to complications from COVID 19. On the night of 3 May, Shushkevich died in Minsk.
Саяси қызмет
Жоғарғы Кеңес төрағасы Микалай Дзиемантье 1991 жылғы тамыздағы төңкеріс талпынысын қолдағандығы үшін қызметтен алынғанда, Шушкевич уақытша спикер болып тағайындалды және Беларусьтің КСРО-дан шығуына қатысты дауыс беруді ұйымдастырды. Осылайша ол жаңа мемлекеттің алғашқы басшысы атанды. 18 қыркүйекте Шушкевич Жоғарғы Кеңес төрағасы болып сайланды. 1991 жылғы 8 желтоқсанда Беловеж орманында Ресей (Борис Ельцин) және Украина (Леонид Кравчук) басшыларымен бірге Кеңес Одағының таратылғаны және оның орнына Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы құрылғаны туралы декларацияға қол қойды; бұл декларация кейін "Беловеж келісімдері" деп белгілі болды. Шушкевич Беларусьтен тактикалық және стратегиялық қару-жарақтарды, алдын ала шарттарсыз және Ресей немесе Батыстан өтемақысыз шығаруды қамтамасыз етті. Дегенмен, жауласымды парламент пен премьер-министр Вячеслав Кебичтің қарсылығына байланысты басқа реформалар тоқтап қалды. 1993 жылдың соңында Беларусь парламентінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы комитетінің төрағасы Александр Лукашенко Шушкевичті қоса алған 70 жоғары лауазымды шенеунікті мемлекеттік қаражатты жеке мақсаттар үшін ұрлағандықтан сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптады. Лукашенконың айыптаулары сенімсіздік дауысына әкеп соқты, нәтижесінде Шушкевич жеңіліске ұшырады. Шушкевичтің орнына Вячеслав Кузнецов, кейін Мячислав Гриб тағайындалды. 1994 жылғы Беларусь президенттік сайлауында (КСРО-дан бөлінгеннен кейінгі алғашқы сайлау) Лукашенко, Шушкевич және Кебичтің қатысуымен алты кандидат бақ сынасты, соңғысы басты үміткер саналды. Бірінші турда Лукашенко дауыстардың 45%-ын, Кебич 17%-ын, Пазняк 13%-ын, ал Шушкевич 10%-ын алды. 2002 жылы Шушкевич Беларусь Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігіне шағымданып, инфляция салдарынан бұрынғы мемлекет басшысы ретіндегі зейнетақысы айына 1,80 АҚШ долларына ғана тең екенін мәлімдеді. Табыс табу үшін Шушкевич Польша, АҚШ және Азия елдеріндегі шетелдік университеттерде лекция оқыды. 2004 жылы парламент сайлауына қатысуға тырысты, бірақ сайлау комиссиясы тіркеуден бас тартты. Ол 1998 жылдан 2018 жылға дейін Беларусь Социал-демократиялық жиналысы партиясын басқара отырып, саяси қызметін жалғастырды.
When Supreme Soviet chairman Mikalay Dzyemyantsyey was ousted for his support of the August 1991 coup attempt, Shushkevich became interim speaker, and presided over Belarus voting to secede from the Soviet Union. He thus became the newly minted nation's first leader. On 18 September, Shushkevich was elected Chairman of the Supreme Soviet. On 8 December 1991, in Belavezhskaya Pushcha and together with the leaders of Russia (Boris Yeltsin) and Ukraine (Leonid Kravchuk), he signed a declaration that the Soviet Union was dissolved and replaced by the Commonwealth of Independent States; the declaration later became known as the "Belovezh Accords". Shushkevich had the vestigial Soviet nuclear arsenal (both tactical and strategic) withdrawn from Belarus, without preconditions or compensation from Russia or the West. However, other reforms became stalled due to the opposition from a hostile parliament as well as from Prime Minister Vyacheslav Kebich. In late 1993, Alexander Lukashenko, the then chairman of the anti corruption committee of the Belarusian parliament, accused 70 senior government officials, including Shushkevich, of corruption, including stealing state funds for personal purposes. Lukashenko's accusations forced a vote of confidence, which Shushkevich lost. Shushkevich was replaced by Vyacheslav Kuznetsov and later by Myechyslau Hryb. At the 1994 Belarusian presidential election (the first one after the secession from the Soviet Union), six candidates stood, including Lukashenko, Shushkevich and Kebich, with the latter regarded as the clear favorite. In the first round Lukashenko won 45% of the vote against 17% for Kebich, 13% for Paznyak and 10% for Shushkevich. In 2002 Shushkevich sued the Belarusian Ministry of Labor and Social Security: due to inflation, his retirement pension as a former head of state was the equivalent of US$1.80 monthly. To earn income, Shushkevich lectured extensively in foreign universities including in Poland, the United States and Asian countries. In 2004 he attempted to participate in parliamentary elections, but was refused registration by the electoral commission. He continued to be active in politics, heading the Belarusian Social Democratic Assembly party from 1998 until 2018.