Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Беларусьтік аудармашы және баспагер Франциск Скарина (басқаша жазылулары: Францишак Скарина немесе Франциск Скарина; ; ; Franciszek Skaryna, ; 1470 – 1551/29 қаңтар 1552) – беларусьтік гуманист, дәрігер және аудармашы. Ол Литва Ұлы Княздығы және бүкіл Шығыс Еуропадағы алғашқы кітап баспашыларының бірі ретінде танымал, және шіркеу славян тілінің Белорусский извод церковнославянского языка нұсқасының дамуына негіз салды.
Belarusian translator and printer
Francysk Skaryna (alternative transcriptions of his name: Francišak Skaryna or Francisk Skaryna; , ; ; Franciszek Skaryna, ; 1470 – 1551/29 January 1552) was a Belarusian humanist, physician, and translator. He is known to be one of the first book printers in the Grand Duchy of Lithuania and in all of Eastern Europe, laying the groundwork for the development of the Белорусский извод церковнославянского языка of the Church Slavonic language.
Ерте өмір және білім
Скарина Полоцк қаласындағы бай отбасында дүниеге келген. Бұл кезде Полоцк – Ұлы Литва княздығының маңызды сауда және өндіріс орталығы болған. Оның әкесі Лука Скарина саудагер еді және ол Великие Лукиден Дороня Иванов деген адаммен сауда жасаған. Скаринаның ағасы Иван да саудагер болған. Ағалар Полоцкте мүлікке ие болған, бұл мүлік, мүмкін, ата-бабаларынан қалған. Зерттеулер Скаринаның 1470 жылы туғанын көрсетеді. Ол бастауыш білімін Полоцк қаласында және, мүмкін, Вильнюста алған деп саналады. 1504 жылы Скарина Ягеллон университетіне студент ретінде қабылданды. 1506 жылы ол бакалавр дәрежесін алды. Мәліметтерге сәйкес, ол емтиханды Падуада тапсыруға өтініш білдірген, бірақ бұл қалада оқымаған. Одан бұрын ол «artium doctor» дәрежесін алған, бірақ нақты күні мен орны белгісіз.
Skaryna was born into a wealthy family from Polotsk, which was then a major trade and manufacturing center of the Grand Duchy of Lithuania. His father, Luka Skaryna, was a merchant, who dealt with someone known as Doronya Ivanov, from Velikiye Luki. Skaryna's older brother, Ivan, was also a merchant. The brothers owned property, possibly ancestral, in Polotsk. Research indicates that Skaryna was born in 1470. It is believed that he received his primary education in Polotsk and possibly in Vilnius. In 1504, Skaryna is recorded as a student at Jagiellonian University. In 1506, he graduated with a Bachelor of Arts degree. Records suggest that he requested to take his examination in Padua but had not studied in the city. Earlier, he obtained an "artium doctor" degree, but the exact date and place are unknown.
Кейінгі өмірі
Скарина 1517 жылы Прагаға келді. Бір болжам бойынша, ол Прагадағы Карл университетінде оқыған, бірақ бұл туралы ешқандай құжатталған дәлел жоқ. Сол жылы ол Прагада Северин есімді саудагерден баспахана жалға алып, Киелі кітаптың жаңа аудармасын өзінің алдын ала сөздерімен басып шығара бастады. 1517 жылғы 6 тамызда оның алғашқы басылымы – «Псалтыр» (Скарына, 1517) жарық көрді. «Псалтирь» кітабында Киелі жазбалардың көп бөлігі қамтылған. Ол келесі бірнеше айда (10 қыркүйек, 6 қазан, 5 желтоқсан, 2 қаңтар 1518, 9 қаңтар және 19 қаңтар) жаңа кітаптарды кезең-кезеңмен шығарды. Содан кейін 1518 жылғы 10 тамызда ол бір уақытта төрт кітап жариялады. Оның өмірлік еңбегінің шыңы – 1517 жылдан 1519 жылға дейін Библияның жиырма үш кітаптан тұратын аудармасын басып шығару болды. 1522 жылы Скарина Вильнюсте алғашқы баспахана ашты. Одан кейін 1525 жылы «Малая падарожная книжка» және «Апостол» кітаптарын шығарды. «Апостол» кітабы қазіргі православие құлшылығында қолданылатын тәртіппен жарық көрді. Скарйна Вильнюс қалалық кеңесінің жесірі Маргаритаға үйленді. 1529 жылы ағасының қайтысынан кейін ол Познаньға барып, Иванның мүлкінен үлесін алды. 1530 жылы ол әйелімен Кенигсбергке көшіп барды, бірақ көп ұзамай Вильнюске қайта оралды. 1532 жылы Вильнюс епископы Иоаннның дәрігері және хатшысы болып жұмыс істеді. Екі жылдан кейін, оның қайтыс болған інісі Иванның кредиторлары Скаринаны ағасының негізгі мұрагері деп санады және оны Познаньде тұтқындады. Ол бірнеше ай бойы сол жерде отырды. Роман Скарина, Иванның ұлы және Францисктың сіңілі баласы, ағасына белсенді көмек көрсетіп, король Сигизмунд I-мен кездесті. Скарина босатылғаннан кейін корольға кредиторларға қарсы шағым хат жіберді. Жауап ретінде оған екі корольдік жеңілдік куәлігі (1532 жылғы 21 және 25 қарашада) берілді. Бұл куәліктер оны корольден басқа барлық билік органдарының құзырынан босатады. Скарина туралы соңғы мәлімет 1534 жылғы мұрағаттарда кездеседі. Ол Вильнюстен Прагаға көшіп келді. Ол өмірінің соңына дейін Прагадағы корольдік бақта қызмет еткен болуы мүмкін. Мүліктеріне қолжазбалар, хаттар және кітаптар кірді.
Skaryna arrived in Prague by 1517. According to one hypothesis, he had been a student at Charles University in Prague, but there is no documentary evidence of this. In the same year, he rented a printing house from a merchant named Severin in Prague and started publishing a new translation of the Bible with his own prefaces. On 6 August 1517, his first edition, Псалтыр (Скарына, 1517), was released. "The Psalter" comprises nearly all of the biblical books of Holy Scripture. He released new books periodically over the next few months (10 September, 6 October, 5 December, 2 January 1518, 9 January, and 19 January). Then, on 10 August 1518, he published four books at the same time. The culmination of his life's work was printing a translation of the Bible in twenty three books from 1517 to 1519. In 1522, Skaryna opened the first printing house in Vilnius. He published "Малая падарожная кніжка", followed by "Apostol" in 1525. "Apostol" was released in the same order as it is used in Orthodox worship now. Skaryna married Margarita, the widow of a Vilnius city councilor. In 1529, following his brother's death, he went to Poznań and obtained a share of Ivan's property. In 1530, he moved with his wife to Königsberg, but they soon returned to Vilnius. In 1532, he worked as a doctor and secretary to John, Bishop of Vilnius. After two years, creditors of his late brother Ivan considered Skaryna as the brother's primary heir, and imprisoned him in Poznań. He was there for several months. Roman Skaryna, Ivan's son and Francysk's nephew, actively helped his uncle, meeting with King Sigismund I. When Skaryna was released, he sent a complaint letter with a counterclaim against the creditors to the King. In response to the letter, he was awarded two royal privilege certificates (dated 21 and 25 November 1532). These certificates exempted him from the jurisdiction of all authorities except the King. The last information about Skaryna is mentioned in the archives of 1534. He moved from Vilnius to Prague. He probably served in the royal garden in Prague until his death. The property included manuscripts, letters, and books.
Дін
Скаринаның католик пе, православие пе екені белгісіз. Оның есімі католик есімдеріне тән, бірақ ол университетке түсу алдында оны өзгерткен деген пікір жиі айтылады. Бір ғана құжаттың көшірмесінде ол жай ғана Франсиск емес, Георгиус Франсиск деп аталған, бұл Георгиус оның түпкілікті аты болды деген теорияны тудырды. Бірақ қазіргі таңда бұл көбінесе жазушының қатесі деп есептеледі (дұрыс деп саналатын түрі – egregius Franciscus, "қадірлі Франсиск"). Дегенмен, ол Георгиус есімін Франсискке өзгертіп, университетке қабылдануға тырысқан деген бұрын кең таралған теорияға ешқандай дәлел жоқ: Георгиус аты аймақтағы католиктер мен православиеліктердің арасында бірдей танымал болған, тіпті Скарина оқыған жылдары Краковта Франсиск есімді студенттерге қарағанда Георгиус есімді студенттер көп болған.
It is not known for certain whether Skaryna was Catholic or Orthodox. His name is Catholic, but it is often suggested that he changed it before entering the university. A single copy of a document in which he is called Georgius Franciscus instead of just Franciscus gave birth to a theory that Georgius was his original name; today, however, it is mostly accepted to be a scribe's error (the presumed correct reading being egregius Franciscus, "venerable Francysk"). In any case, the once popular theory that he changed his name from Georgius to Franciscus to be able to enter the university is unsupported by evidence: the name Georgius was equally popular among the Catholic and the Orthodox in the region, and in Skaryna's year there were more students named Georgius than Franciscus in Kraków.
Мұра
Франциск Скарина өзінің кітаптарын басып шығарған тіл шіркеу славян тіліне негізделген, бірақ көптеген белорус сөздерімен толықтырылған, сондықтан Литва Ұлы Герцогтігінің русь жерлерінің (қазіргі Белоруссия аумағы) тұрғындарына ең түсінікті болды. Скарина кириллица әрпінде баспа шығаруды дамытушылардың бірі болды, бірақ алғашқысы емес: 1491 жылы Швейпольт Фиол «Октоихты» жариялаған. Ол шығыс славян тілінде жазған болса да, дәл қандай тілде жазғанын анықтау қиын, өйткені сол кезде стандартты белорус тілі болған жоқ. Кейбір зерттеушілер Скаринаның кітаптары русь тілімен қаныққан шіркеу славян тілінде жазылғанын айтады. Ал белорус ғалымдары Скаринаны Коперник пен Эразммен теңестіретін Ренессанс қайта өрлеу дәуірінің өкілі деп санайды, оның славян жерлеріндегі жұмысы Еуропалық Реформацияның бір бөлігі болды. Әр түрлі уақытта Белоруссияның астанасы Минскіде бес көше Франциск Скаринаның есімімен аталып келді; қазір картада тек біреуі қалды: Ескі Барысау тракты (Старабарысауский тракт) 2005 жылы Францыска Скарыны көшесі (Вуліца Францыска Скарыны, Минск) деп өзгертілді. Кеңес Одағы тарағаннан кейін Минскінің басты даңғылы Ленинский даңғылы Скарина даңғылы деп аталды. Бірақ 2005 жылы Александр Лукашенко билігінде ол Тәуелсіздік даңғылы деп қайта аталды. Франциск Скаринаның есімімен Белоруссияның көптеген қалаларында көшелер аталды, оның ішінде Полацк, Витебск, Несвиж, Орша, Слуцк. Белоруссияда Скаринаның құрметіне екі сыйлық беріледі: Франциск Скарина медалі және Франциск Скарина ордені. Франциск Скаринаға арналған ескерткіштер Полоцк, Минск, Лида, Вильнюс, Кишинев және Прагада орнатылған. Бірнеше мәдени ұйымдар Скаринаның есімімен аталады, атап айтқанда, Белоруссиядағы Францишак Скарина атындағы белорус тілі қоғамы және Лондондағы Франсис Скарина атындағы белорус кітапханасы мен мұражайы. Гомель мемлекеттік университеті Скаринаның есімімен аталады. 1969 жылы Борис Степанов «Я, Францыск Скарына» («Мен, Франциск Скарина») фильмін түсірді. 1991 жылы Скаринаның суреті Кеңес Одағының бір рубльдік монетасында бейнеленді.
The language in which Francysk Skaryna printed his books was based on Church Slavonic, but with a large number of Belarusian words, and therefore was most understandable to the inhabitants of the Ruthenian lands of the Grand Duchy of Lithuania (the territory of modern Belarus). Skaryna was one of the pioneers of publishing in Cyrillic script, but not the first: the Oktoikh was published by Schweipolt Fiol in 1491. While he used an Eastern Slavic language, it is difficult to determine precisely what language he used, since there was no standard Belarusian language at that time. Some researchers maintain that Skaryna's books were in Church Slavonic heavily saturated with Ruthenian. Some Belarusian scholars see Skaryna as a Renaissance man, on par with Copernicus and Erasmus, whose work in the Slavic lands was a part of the European Reformation. At different times five streets in Minsk, the capital of Belarus, were named after Francysk Skaryna; only one left on the map: the Old Barysau Way (Starabarysauski trakt) was renamed to Вуліца Францыска Скарыны (Мінск) (vulica Skaryny) in 2005. After the dissolution of the Soviet Union, the Leninsky Avenue, the main avenue of Minsk was renamed to the Skaryna Avenue. However, in 2005, under the rule of Alexander Lukashenko, it was renamed to the Independence Avenue. Streets are named after Francysk Skaryna in many other cities of Belarus, including Polatsk, Vitebsk, Nesvizh, Orsha, Slutsk. Two awards are given in Belarus in honor of Skaryna: the Medal of Francysk Skaryna, and the Order of Francysk Skaryna. There are monuments to Francysk Skaryna in Polotsk, Minsk, Lida, Vilnius, Chisinau, and Prague. Several cultural organizations are named for Skaryna, particularly the Frantsishak Skaryna Belarusian Language Society in Belarus, and the Francis Skaryna Belarusian Library and Museum in London. Homyel State University is named for Skaryna. In 1969, Boris Stepanov filmed a movie "Я, Францыск Скарына" ("I, Francysk Skaryna"). In 1991, Skaryna was depicted on the Soviet Union one ruble coin.