Кіріспе
Мысырдың сүннит исламшыл қозғалысы (الجماعة الإسلامية, "Ислам Ассамблеясы") – Мысырдың сүннит исламшыл қозғалысы. Ұлыбритания мен Еуропалық Одақ оны террористік ұйым деп санайды, бірақ 2022 жылдың мамыр айында АҚШ-тың шетелдік террористік ұйымдар тізімінен алынып тасталды. Бұл топ Мысыр үкіметін құлатуды және оны ислам мемлекетімен алмастыруды мақсат еткен; Мохамед Мурсиді құлатып жіберген төңкерістен кейін топ бейбітшілік жолымен әрекет етуге міндеттенді. 1992-1998 жылдары Мысыр үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды, оның барысында кем дегенде 796 мысырлық полиция және әскер қызметкері, сондай-ақ жауынгерлер мен бейбіт азаматтар, оның ішінде ондаған туристер қаза тапты. Соғыс кезінде Иран және Судан үкіметтері, сондай-ақ «Әл-Қаида» ұйымы қолдау көрсетті. Сол кезде Мысыр үкіметі АҚШ-тан қолдау алды. 1981 жылы Мысыр президенті Анвар Садатты өлтіруді басқа исламшыл топ – Мысыр исламдық жиһады жасады деп есептелсе де, кейбіреулер бұл қылмысқа осы топтың қатысы болған немесе онымен байланысты болған деп санайды. 2003 жылы топтың түрмеде отырған басшылығы қантөгістен бас тарды, бірқатар жоғары лауазымды мүшелері босатылды және топқа жартылай заңды бейбіт қызметін қайта бастауға рұқсат берілді.
(الجماعة الإسلامية, "Assembly of Islam") is an Egyptian Sunni Islamist movement, and is considered a terrorist organization by the United Kingdom and the European Union, but was removed from the United States list of Foreign Terrorist Organizations in May 2022. The group was dedicated to the overthrow of the Egyptian government and replacing it with an Islamic state; the group has committed to peaceful means following the coup that toppled Mohamed Morsi. From 1992 to 1998, fought an insurgency against the Egyptian government during which at least 796 Egyptian policemen and soldiers, fighters, and civilians including dozens of tourists were killed. During the fighting was given support by the governments of Iran and Sudan, as well as from al Qaeda. The Egyptian government received support during that time from the United States. While the assassination of the Egyptian president Anwar Sadat in 1981 is generally thought to have been carried out by another Islamist group, Egyptian Islamic Jihad, some have suggested was responsible for or at least related to the assassination. In 2003, the imprisoned leadership of the group renounced bloodshed, and a series of high ranking members were released, and the group was allowed to resume semi legal peaceful activities.
Университеттердегі шығу тегі
Бұл египеттік исламдық жихад сияқты, 1970 жылдары «Мұсылман бауырластығы» басшылығы зорлық-зомбылықтан бас тартқаннан кейін құрылған египеттік радикалды студенттік топтардың бас ұйымы ретінде басталды. Алайда, солшыл оппозициясына «тиімді қарсы салмақ» іздеген үкіметпен «жайлы, тактикалық ынтымақтастық» арқылы топ 1973 жылдан бастап ықпалын арттыра бастады. «Жамағат» университеттерде жылдам тарады және студенттік одақ сайлауларында үштен бір бөлігін жеңіп алды. Бұл жеңістер қауымдастықтарға ислами киімді насихаттау, әйелдерді хиджаппен жабу және сыныптарды жыныс бойынша бөлу үшін платформа берді. Университет басшылары бұл мақсаттарға қарсы шықты. 1977 жылға қарай «олар университеттерді толық бақылауға алып, солшыл ұйымдарды жасырын күшке айналдырды». 1979 жылы Садат студенттік одақтардың көп бөлігін профессорлар мен әкімшілерге берген заң арқылы қауымдастықтардың ықпалын азайтуға тырысты. Алайда, 1980-ші жылдары исламистер жоғары оқу орындарының оқытушылық құрамына біртіндеп еніп кірді. Исламистер мен олардың қарсыластары (қауіпсіздік күштері, секуляристер және копттар) арасындағы ең қатал қақтығыстардың ошағы болған Ассиут университетінде президент және басқа да жоғары лауазымды әкімшілер – исламистер – «Жамағаттың» аралас сыныптарды тоқтату және жалпы әйелдер санын азайту талаптарын қолдады. Басқа университеттерде «Жамағат» әртүрлі жыныстардың араласуына, фильмдерге, концерттерге және билерге тыйым салды және осы тыйымдарды клубтар мен темір қоршаулармен күштеп орындады. Университеттерден топтар жаңа мүшелерді іздеуге кірісіп, қалалардың кедей аудандарында және ауылдық жерлерде уағыз айта бастады.
Қиындықтар
1981 жылдың маусым айында Каирдің әл-Завайя әл-Хамра ауданында қатыгездікпен басталган мұсылман копттары арасындағы қақтығыс болды. Үш күнге созған шайқаста 17 адам қаза тауып, 112 адам жарақат алды, 171 мемлекеттік және жеке ғимарат зардап шекті. "Ерлер мен әйелдер қырғынға ұшырады; нәрестелер терезеден лақтырылып, денелері төмендегі жерде қысылып қалды; тонау, өлтіру және өртеу орын алды". Исламдық топтар оқиғаға қатысқан деп айыпталды және 1981 жылдың қыркүйегінде, Садатты өлтіруден бір ай бұрын, мемлекет оларды таратып жіберді (бірақ олар ешқашан заңды түрде тіркелмеген), олардың инфрақұрылымы жойылды және көшбасшылары тұтқындалды. Асыуттағы мүшелері қастандықтан екі күн өткен соң жылдам басылған көтеріліс ұйымдастырды. Қастандықтан кейін Қарам Зухди Мысыр Исламдық Жихадымен бірге қастандыққа қатысқаны үшін өкініш білдірді, деп хабарлайды Сыртқы қатынастар жөніндегі кеңес. Зухди 2006 жылдың сәуірінде Египет үкіметі босатып жіберген 900 радикалдың бірі болды.
Омар Әбдел-Рахман
Дін қызметкері Омар Әбдел Рахман осы қозғалыстың рухани жетекшісі болды. Ол 1993 жылы Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған жарылысқа қатысқан деген айып тағылып, Біріккен Ұлттар Ұйымы мен ФБР кеңселерi сияқты Нью-Йорк қаласының маңызды нысандарын жаруға қатысты келесі қастандық жоспарына қолдау көрсеткені үшін өмір бойына түрмеге кесілді. Ислам тобы Рахман түрмеден босатылмаса, АҚШ-қа қарсы шара қолданамыз деп ашық түрде мәлімдеген. Бірақ, кейіннен бұл топ зорлық-зомбылықтан бас тартып, олардың жетекшілері мен мүшелері Мысырдағы түрмеден босатылды. Әбдел Рахман 2017 жылдың 18 ақпанында қайтыс болды.
Қауіпсіздіктің сәтсіз бастамасы
1997 жылға қарай қозғалыс тоқтап қалды. Мысырда 20 мың исламшы ұсталды, ал мыңдаған адам қауіпсіздік күштерінің қолынан қаза тапты. Сол жылдың шілде айында исламшыл адвокат Монтассир әл-Зайят, Египет үкіметімен "Зорлықсыздық бастамасы" деп аталатын келісімге келді, осы келісім арқылы қозғалыс ресми түрде зорлықтан бас тартты. Келесі жылы үкімет "Ислам тобының" 2000 мүшесін босатты. Бастама жарияланғаннан кейін шейх Омар Абдул Рахман да АҚШ-тағы түрмесінен қолдауын білдірді, бірақ кейіннен одан бас тарды. Бұл бастама "Ислам тобының" Мысырдағы қолдаушылары мен эмиграциядағы, шабуылдарды жалғастыруды қалаған мүшелері арасында жік тудырды. Оппозицияға ЕИЖ жетекшісі Айман әз-Зауахири басшылық етті, ол Лондонның "Аль-Шарқ әл-Аусат" газетіне жіберген ашулы хатында бұл келісімді "жеңіліс" деп атады.
Хатшепсут ғибадатханасына шабуыл
Зауахири өзімен бірге Ауғанстанда жер аударылған Ахмет Рефаи Таханы тартып, бастаманы бұзу үшін үкіметті қудалауға итермелейтін үлкен террористік шабуыл жасауды жоспарлады. 1997 жылдың 17 қарашасында Луксордағы Хатшепсут ғибадатханасына (Дейр-эль-Бахри) жасалған шабуылмен қанды оқиға жекелеген оқиғалардың шыңына жетті. Полиция формасы киген алты адам машинадан атып, пышақтап 58 шетелдік туристі және төрт египеттікті қаза қылды. "Қырғын 45 минутқа созылды, еден қанға толып кеткенше жалғасты. Қаза тапқандардың арасында бес жасар британдық бала және бал айына келген төрт жапондық жұп болды". Барлығы 71 адам қаза тапты. Бұл шабуыл египеттік қоғамды дүр сілкіндіріп, бірнеше жылға туристік индустрияны құлатты және нәтижесінде Египеттегі радикалды исламизмге қолдау білдіретін көптеген адамдардың ықпалын әлсіретті. Египеттіктердің наразылығы мен жихадшылық терроризмді қабылдамауы соншалық, шабуылды қолдағандар өздерін ақтап алуға тырысты. Шабуылдан кейін Рефаи Таха шабуылдаушылардың мақсаты тек туристерді тұтқынға алу болғанын мәлімдеді, бірақ олардың жүйелі түрде өлтіргенін көрсететін дәлелдер жеткілікті болды. Басқалары исламистердің қатысы болмағанын толығымен жоққа шығарды. Шейх Омар Әбдел Рахман кісі өлтіруге израильдіктерді кінәлады, ал Зауахири египеттік полицияның осы шабуылды жасағанын айтты. Рефаи Таха әл-Қаиданың "Яһудилер мен крестшілерге қарсы ислами қақтығысы үшін халықаралық ислами майданы" деген фәтвасына қол қойғаннан кейін, ол "өз атын фәтвадан алып тастауға мәжбүр болды", себебі ол әріптестеріне "тек телефон арқылы Ирак халқына қолдау білдіретін мәлімдемеге қосылуды сұрады" деп түсіндірді.
Терроризмнен бас тарту
Түрмеде екі он жылдан астам уақыт өткізгеннен кейін және "Әл-Азхар" ғалымдарымен өткен қызу пікірсайыстар мен талқылаулардан соң, олардың көптеген жетекшілері зорлық-зомбылық идеологиясын жоққа шығарып, бірнеше кітап жазды. Кейбіреулері тіпті, өздері өлтірген Мысырдың бұрынғы президенті Анвар Садатты шейіт деп атады. Олар 2003 жылы қантөгістен бас тартты, ал 2003 жылдың қыркүйегінде Мысыр 1000-нан астам мүшесін босатты, ішкі істер министрі Хабиб әл-Адли олардың зорлықты "жоққа шығаруға берген уәдесін" атап көрсетті. Хабарлауынша, "тек екі жағдайда ғана мүшелер бұрынғы зорлық жолына қайта оралған белгілер көрсетті, және екі жағдайда да олар өз тобының ішіндегілердің сатқындауына ұшырады".
2011 жылғы төңкеріс
2011 жылғы төңкерістен кейін «Құрылыс және даму» партиясын құрды. 2011 жылдың тамызында ол Египет саяси партиялары комитетіне өз партиясының атынан 6700 қолтаңба ұсынды. Жамағат мәлімдемесінде, революциядан кейін Египетте қабылданатын кез келген заңның Алланың шариатына, «бізге осы төңкерісті нәсіп еткен Аллаға» сүйенуі тиіс екені айтылды. Біз өткен жылдардағы қасіреттердің дінге немқұрайлы қараудың және Алладан қорқымайтын адамдарды билікке орналастырудың салдары болғанын білеміз. Сондай-ақ, «Ислам баршаны қабылдай алады және жеке істерде өздерінің шариатына жүгіну үшін басқа діндердің жандарын құрметтейді» делінді. «Құрылыс және даму» партиясы 2011–2012 жылдары Египет парламентінің төменгі палатасы – Халық кеңесіне сайлауға салафилік «Әл-Нұр» партиясы жетекшілік еткен Ислам одағының құрамында қатысты. Ол 13 орын жеңіп алды: 12 орын Жоғарғы Египетте және 1 орын Суэцте. 2013 жылдың маусым айында Египет президенті Мұхаммед Мурси осы топтың мүшесі Әдель әл-Хаятты Луксор облысының губернаторы етіп тағайындады. Әл-Хаят 1997 жылы Луксордағы қырғынға қатысқандығына байланысты туған қоғамдық наразылықтар салдарынан тағайындалғаннан кейін бір апта ішінде қызметтен кетті.