Көшпелі шекаралық қорғалатын аймақтар: Әлемдік тәжірибе мен болашағы
Transboundary protected area
Трансшекаралық қорғалатын аумақтар – бірнеше елді қамтитын экологиялық аймақтар. Жануарлардың қоныс аударуын сақтау, туризмді дамыту, көрші елдер арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мақсатында құрылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Трансшекаралық қорғалған аймақ (ТҚҚА) – бірден көп елдің немесе ел ішіндегі әкімшілік бірліктің шекарасын қамтитын экологиялық қорғалған аймақ. Мұндай аймақтар трансшекаралық табиғатты сақтау аймақтары (ТТҚА) немесе бейбітшілік саябақтары деп те аталады. ТҚҚА-лар әлемде түрлі нысандарда кездеседі және олардың құрылуының әр түрлі себептері бар. Жануарлардың дәстүрлі қоныс аудару жолдарын сақтау, халық санының өсуі үшін қажетті тамақ пен су көздерін қамтамасыз ету – ТҚҚА құрудың маңызды себебі. Алайда, ТҚҚА-лар көршілес елдер арасында туризмді, экономикалық дамуды және жақсы қарым-қатынасты ынталандырады, сондай-ақ аймақтың жергілікті тұрғындарының саяхаттауын жеңілдетеді.
A transboundary protected area (TBPA) is an ecological protected area that spans boundaries of more than one country or sub national entity. Such areas are also known as transfrontier conservation areas (TFCAs) or peace parks. TBPAs exist in many forms around the world, and are established for various reasons. The preservation of traditional animal migration patterns, ensuring sufficient food and water sources for population growth, is a critical reason for the creation of TBPAs. However, TBPAs also encourage tourism, economic development and goodwill between neighbouring countries, as well as making it easier for indigenous inhabitants of the area to travel.
Шекараларды кесіп өтетін Дүниежүзілік мұра орындары
Малоти Дракенсберг паркі – Лесото және Оңтүстік Африка шекарасында орналасқан Дүниежүзілік мұра. Лесотодағы Сехлабатабе ұлттық паркі мен Укахламба Дракенсберг паркі осы нысанның негізгі бөлігін құрайды. Моси-о-Туния/Виктория сарқырамасы – Замбия мен Зимбабве шекарасындағы Дүниежүзілік мұра. Нимба тауының қатаң табиғат қорығы – Кот-д'Ивуар мен Гвинея шекарасындағы Дүниежүзілік мұра. Санга Тринационал – Камерун, Орталық Африка Республикасы және Конго Республикасы шекараларында орналасқан Дүниежүзілік мұра. Лобеке ұлттық паркі, Дзанга Ндоки ұлттық паркі және Ноуабале Ндоки ұлттық паркі тиісінше аталған елдерде осы нысанның негізгі бөлігін құрайды, ал парктерден тысқары қосымша орманды буферлік аймақтар бар. Үш елдің бақылау және іс-қимыл комитеті елдер арасындағы үйлестіруді министрлер деңгейінде қамтамасыз етеді. Вирунга жанартауларының трансшекаралық табиғат қорғау аймағы – Конго Демократиялық Республикасы, Руанда және Уганда шекарасындағы ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра кешені. W Арли Пенджари – Нигер, Буркина-Фасо және Бенин шекараларында орналасқан Дүниежүзілік мұра. Бұл нысан Рамсар ылғалды жері және ЮНЕСКО биосфералық қорығы болып танылған.
Maloti Drakensberg Park is a World Heritage Site on the border of Lesotho and South Africa. Sehlabathebe National Park in Lesotho and uKahlamba Drakensberg Park form the core of the site. Mosi oa Tunya/Victoria Falls is a World Heritage Site on the border of Zambia and Zimbabwe. Mount Nimba Strict Nature Reserve is a World Heritage Site on the border of Côte d'Ivoire and Guinea. Sangha Trinational is a World Heritage Site on the borders of Cameroon, the Central African Republic, and the Republic of Congo. Lobeke National Park, Dzanga Ndoki National Park, and Nouabale Ndoki National Park in the respective nations comprise the core of the site, with additional forested buffer zones extending beyond the parks. A Trinational Monitoring and Action Committee provides ministerial level coordination between the nations. Virunga Volcanoes Transboundary Conservation Area is a UNESCO World Heritage complex on the border of Democratic Republic of Congo, Rwanda and Uganda. W Arly Pendjari is a World Heritage Site on the borders of Niger, Burkina Faso, and Benin. The site is also designated as a Ramsar wetland and a UNESCO biosphere reserve.
Мексика мен АҚШ
Құрғақ шекаралар Соноран шөлінің биосфералық қорықтар желісі – Мексиканың Эль Пиканте және Гран Дезиерто де Альтар биосфералық қорығы мен АҚШ-тың Орган құбырлары кактусы ұлттық монументінен құралған трансшекаралық консервациялық кешен.
Dry Borders Sonoran Desert Biosphere Reserve Network is a transboundary conservation complex composed of Mexico's El Picante y Gran Desierto de Altar Biosphere Reserve and the United States' Organ Pipe Cactus National Monument.
Құрылыс кезеңіндегі аумақтар
2006 жылға қарай TBPA жақтастары қорғауға қосымша аумақтарды анықтады. Вермонт университетінің профессоры Салем Али «көптеген экологиялық тұрғыдан сезімтал аймақтар қорғалмаған күйде қалған» деп мәлімдеді және 2006 жылғы «географиялық ақпараттық жүйелер (ГИС) зерттеуіне» сілтеме жасайды, онда «61 елдегі 104 трансшекаралық табиғи аймақтар ешбір табиғат сақшысының ресми құрамына кірмейтіні анықталды». Тед Тернер 2005 жылы осы идеяны насихаттау үшін Корея түбегіне де сапар шекті. Кипрдегі түрік кипрліктері мен грек кипрліктерінің аумақтары арасындағы «Жасыл желі» бейбітшілік паркі жобасын Гарвард университетінің докторы Анна Грихтинг зерттеп жатыр. Арктика аймағының табиғилығы мен экологиясын сақтаудың маңыздылығы арта түскендіктен, Арктика аймағын жаһандық қасиетті орын/халықаралық бейбітшілік паркі деп жариялауға халықаралық шақыру жасалды. Greenpeace экологиялық коммерциялық емес ұйымының «Арктиканы сақтайық» науқанына әлемнің 5 миллионнан астам азаматы онлайн қолдау көрсетті.
TBPA advocates by 2006 had identified additional sites for protection. Professor Saleem Ali of the University of Vermont noted that "numerous ecologically sensitive areas remain unprotected" and cites a 2006 "geographic information systems (GIS) study" that "found 104 transboundary wild areas involving 61 countries that are not formally part of any conservation park." Ted Turner likewise traveled to the Korean peninsula to promote the idea in 2005. A project for the Green Line Peace Park in Cyprus, between the Turkish Cypriot and Greek Cypriot territories, is being researched by Dr Anna Grichting at Harvard University. As awareness of the importance of conserving the pristinity and ecology of Arctic region has increased, there has been a global call to declare the Arctic region as a global sanctuary/international peace park. The Save the Arctic campaign by Greenpeace, an environmental nonprofit organisation, has received online support from more than 5 million citizens from around the world.
Келісімге қол қойылған аймақтар
Кгалагади трансшекаралық паркі (Ботсвана/Оңтүстік Африка), 2000 жылдың 12 мамырында ашылды. Ай-Айс/Рихтерсвельд трансшекаралық паркі (Намибия/Оңтүстік Африка) (Нама халқына да қараңыз: Намаква және Ай-Айс ыстық бұлақтары), 2001 жылдың 17 тамызында қол қойылды. Ұлы Лимпопо трансшекаралық паркі 2000 жылдың 10 қарашасында қол қойылды.
Kgalagadi Transfrontier Park (Botswana/South Africa), opened on 12 May 2000. Ai Ais/Richtersveld Transfrontier Park (Namibia/South Africa) (see also Nama people: Namaqua and Ai Ais Hot Springs), signed on 17 August 2001. Great Limpopo Transfrontier Park, signed on 10 November 2000.
Бейбітшілік пен қақтығыстарға әсері
Шекарааралық қорғалатын аумақтар бейбітшілік парктері деп те аталады. Олар (антагонистік) елдер арасындағы ынтымақтастық пен алмасуды жеңілдетуге, жергілікті халықтың тұрмысын жақсартуға, өзара тиімді әрекеттесу мүмкіндігін көрсетуге және осылайша бейбіт халықаралық қатынастарды қолдауға арналған. Шекарааралық табиғатты қорғаудың конфликттерді шешуге көмектескен бірнеше мысалы бар (бірақ бұл басты себеп емес), мысалы, Конго Демократиялық Республикасы, Руанда және Уганда арасындағы Вирунга аймағында, Сальвадор мен Гондурас арасындағы Трифинио аймағының маңында және Эквадор мен Перу арасындағы Кордильера-дель-Кондор аймағында. 2014 жылы жарияланған статистикалық талдау көрсеткендей, шекарааралық қорғалатын аумақты ортақ пайдаланатын мемлекеттердің бір-бірімен қарулы жанжалдарға түсу ықтималдығы аздап төмен. Бірақ бұл сұрақ әлі де ашық: осы жағдайларда ТБПА мемлекеттер арасындағы қатынастарды жақсартудың қозғаушы күші ме, әлде салдары ма? Жақында жасалған талдау түрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді салыстырып, халықаралық экологиялық ынтымақтастық (ТБПА және су туралы шарттар түрінде) қақтығыстағы мемлекеттердің келісуге келу мүмкіндігін арттыратынын көрсетті. Дегенмен, бұл әсері шамалы және қоршаған ортаға жоғары назар, ішкі саяси тұрақтылық, экологиялық ынтымақтастық дәстүрі және келісу процесінің жүріп жатқаны сияқты бірқатар жағдайларға байланысты. ТБПА кірістерді бөлісу немесе паркте адамдардың болуы сияқты (азау деңгейдегі) халықаралық жанжалдарға да себеп болуы мүмкін.
Transboundary protected areas are also termed peace parks. They are supposed to facilitate cooperation and exchange between (adversary) countries, to improve livelihoods of local populations, to demonstrate the possibility of positive sum interactions, and hence to support more peaceful international relations. There are several cases documented in which trans boundary conservation contributed to conflict resolution (although it was not the main driver), such as in the Virunga region between the DR Congo, Rwanda and Uganda, around the Trifinio region between El Salvador and Honduras, and in the Cordillera del Cóndor region between Ecuador and Peru. According to a statistical analysis published in 2014, states that share a trans boundary protected area are slightly less likely to engage with militarized disputes with each other. But the question remains whether the TBPA is a driver or consequence on better interstate relations in these cases. A more recent analysis triangulates data from various sources to show that international environmental cooperation (in the form of TBPAs and water treaties) increases the likelihood for reconciliation between states in conflict. The effect is, however, modest and contingent on a number of context factors such as high levels of environmental attention, internal political stability, a tradition of environmental cooperation and already ongoing processes of reconciliation. TBPAs can also stimulate (low level) international conflicts, for instance about the sharing of revenues or the presence of human populations in the parks.