Кіріспе
Ми қабығын қамтитын мидың ең үлкен бөлігі. Ми (церебрум), алдыңғы ми (теленцефалон) немесе соңғы ми – екі ми жартышарының ми қабығын, сондай-ақ гиппокамп, базальдық ганглиялар және иіс бағанасы сияқты бірнеше қабық астындағы құрылымдарды қамтитын мидың ең үлкен бөлігі. Адам миында ми орталық нерв жүйесінің ең жоғары орналасқан бөлігі болып табылады. Ми алдыңғы мидан (прозенцефалон) жатыр ішінде дамиды. Сүтқоректілерде дорсальды теленцефалон, немесе паллиум ми қабығына, ал вентральды теленцефалон, немесе субпаллиум базальдық ганглияға айналады. Ми сол және оң жартышарларға шамамен симметриялы түрде бөлінеді. Шаша қанатының көмегімен ми адам денесіндегі барлық ерікті қозғалыстарды бақылайды.
The cerebrum (: cerebra), telencephalon or endbrain is the largest part of the brain containing the cerebral cortex (of the two cerebral hemispheres), as well as several subcortical structures, including the hippocampus, basal ganglia, and olfactory bulb. In the human brain, the cerebrum is the uppermost region of the central nervous system. The cerebrum develops prenatally from the forebrain (prosencephalon). In mammals, the dorsal telencephalon, or pallium, develops into the cerebral cortex, and the ventral telencephalon, or subpallium, becomes the basal ganglia. The cerebrum is also divided into approximately symmetric left and right cerebral hemispheres. With the assistance of the cerebellum, the cerebrum controls all voluntary actions in the human body.
Құрылымы
Ми - мидың ең үлкен бөлігі. Жануардың денесінің орналасуына байланысты, ол ми сабасының алдында немесе үстінде орналасады. Адамда ми - мидың бес негізгі бөлігінің ішіндегі ең үлкені және ең жақсы дамыған бөлігі. Ми екі ми жартышарынан және олардың ми қабығынан (сұр заттың сыртқы қабаттарынан) және астыңғы ақ зат аймақтарынан тұрады. Оның қабық асты құрылымдарына гиппокамп, базальді ганглиялар және иіс сезу шарлары кіреді. Ми екі C пішіндес ми жартышарынан тұрады, олар бойлық жарық деп аталатын терең жарықпен бөлінген.
Ми қабығы
Ми қабығы – мидың сыртқы қабатындағы сұр заттың сыртқы бөлігі, тек сүтқоректілерде ғана кездеседі. Ірі сүтқоректілерде, адамдар сияқты, ми қабығының беті бүктеліп, гирлер (қырлар) мен сулькус (ойлар) құрайды, бұл оның беттік ауданын арттырады. Ми қабығы көбінесе төрт бөлікке бөлінеді: маңдайлық, төбелік, төменгі және уақытша бөліктер. Бөліктер олардың үстіндегі нейрокраниалдық сүйектерге сәйкес жіктеледі. Кішкентай бөлік – инсула, ми қабығының уақытша және маңдайлық бөліктерден бүйірлік ойыс арқылы бөлінген тереңге бүктеліп кірген бөлігі, сүтқоректілер миының әрбір жарты шарында орналасқан.
Ми жарты шарлары
Ми миы ортаңғы бойлық жарық арқылы екі ми жартышарға – оң және сол жартышарларға – бөлінеді. Ми қарама-қарсы бағытта ұйымдастырылған, яғни оң жартышар денедегі (көбінесе) сол жақтан келетін сигналдарды басқарады және өңдейді, ал сол жартышар денедегі (көбінесе) оң жақтан келетін сигналдарды басқарады және өңдейді. Екі жартышар арасында күшті, бірақ толық емес екі жақты симметрия бар, ал мидың көлемі арта келе, функциялық жақталу күшейе түседі. Ми функциясының жақталуы екі жартышардың белгілі және мүмкін болатын айырмашылықтарын қарастырады.
Даму
Омыртқалы жануарлардың дамушы эмбрионында жүйке түтігі төрт ажыратылмаған бөлікке бөлінеді, олар кейіннен орталық жүйке жүйесінің ерекше аймақтарына дамиды; олар – просенцефалон (алдыңғы ми), мезенцефалон (ортаңғы ми), ромбенцефалон (артқы ми) және жұлын. Просенцефалон одан әрі теленцефалонға және диэнцефалонға дамиды. Дорсальды теленцефалон паллийді (сүтқоректілер мен дертіксіздердің ми қабығын) тудырады, ал вентральды теленцефалон базальді ганглийлерді тудырады. Диэнцефалон таламус пен гипоталамусқа, соның ішінде оптикалық көпіршіктерге (келешек торқабыққа) дамиды. Арқалық теленцефалон одан кейін орта сызықпен бөлінген екі бүйірлік теленцефальді көпіршіктерді құрайды, олар мидың сол және оң жарты шарларына айналады. Құстар мен балықтардың барлық омыртқалы жануарлар сияқты арқалық теленцефалоны бар, бірақ ол көбінесе қабатталмаған, сондықтан ми қабығы деп есептелмейді. Тек қабатталған цитоархитектура ғана қабық деп санауға болады.
Функциялар
Ескерту: Ми көптеген бөлімшелерге және кіші аймақтарға бөлінгендіктен, бұл бөлім мидың жалпы функцияларын тізімдейтінін атап өту маңызды. Ми қабығы және базальды ганглиялар туралы толық ақпарат алу үшін тиісті мақалаларды қараңыз. Ми – мидың маңызды бөлігі, ол эмоцияларды, естуді, көруді, жеке тұлғаны және тағы да көп нәрсені басқарады. Ол ерікті әрекеттердің барлық дәлдігін қамтамасыз етеді. Басты моторлық қабықтағы жоғарғы моторлық нейрондар өз аксондарын ми сабасына және жұлынға жібереді, онда олар төменгі моторлық нейрондармен синапсқа түседі, олар бұлшықеттерді қоздырады. Ми қабығының моторлық аймақтарына зиян келтіру қозғалыс нейрондарының белгілі бір түрлеріне алып келуі мүмкін. Мұндай зақым бұлшықет күшінің және дәлдігінің жоғалуына, толық параличке емес, соқтырады. Ол сезімдік қабылдау, жад, ойлау және бағалау орталығы ретінде жұмыс істейді; сонымен қатар ми ерікті қозғалыс әрекеттерінің орталығы болып табылады.
Сенсорлық өңдеу
Ми қабығының негізгі сезімталдық аймақтары көру, есту, дене сезімі, дәм және иіс туралы ақпаратты қабылдап, өңдейді. Бұл ми аймақтары қабысу қабығының аймақтарымен бірге сенсорлық ақпаратты біріктіріп, әлемді қабылдауымызға мүмкіндік береді.
Иіс сезу
Иіс сезуге жауапты иіс түйіршігі көптеген омыртқалы жануарларда мидың үлкен бөлігін құрайды. Дегенмен, адамдарда мидың осы бөлігі әлдеқайда кішкентай және маңдай бөлігінің астында орналасқан. Иіс сезу жүйесі ерекше, себебі иіс түйіршігіндегі нейрондар өз аксондарын тікелей иіс қабығына жібереді, алдымен таламусқа емес. Иіс сезу – мидың бір жақты (ипсилатеральды) бөлігімен ұсынылатын жалғыз сезім. Иіс түйіршігінің зақымдануы иіс сезу қабілетінің жоғалуына әкеледі.
Тіл және қарым-қатынас
Сөйлеу және тіл негізінен ми қабығының бөліктеріне байланыстырылады. Тілдің моторлық аспектілері алдыңғы бөлігіндегі Брока аймағына жатады. Сөйлеуді түсіну Вернике аймағымен байланыстырылады, ол шaqырғыш-беткейлік бөлімінің қосылысында орналасқан. Бұл екі аймақ үлкен ақ зат жолы – доға тәрізді шоғырмен (arcuate fasciculus) байланысқан. Брока аймағына зақым келтіру экспрессивті афазияға (еркін емес афазияға) алып келеді, ал Вернике аймағына зақым келтіру рецептивті афазияға (кейде еркін афазия деп те аталады) алып келеді.
Оқу мен есте сақтау
Жауапты немесе декларативті (фактикалық) есте сақтау қабілеті гиппокамп пен медиалдық уақытша бөлігінің байланысты аймақтарына жатқызылады. Бұл байланыс алғаш рет ХМ деген атпен танылған науқастың созылмалы [уақытша бөлік эпилепсиясын] емдеу үшін оң және сол жақ гиппокамптары хирургиялық жолмен алынып тасталғаннан кейін сипатталған. Хирургиядан кейін ХМ-де алға бағытталған амнезия, яғни жаңа естеліктерді қалыптастыра алмау қабілеті пайда болды. Имплицитті немесе процедуралық есте сақтау, мысалы, күрделі моторлық мінез-құлықтар, базальды ганглияларды қамтиды. Қысқа мерзімді немесе жұмыс жады қабықтың қауымдастық аймақтарын, әсіресе дорсолатеральды префронтальды қабықты, сондай-ақ гиппокампты қамтиды.
Басқа жануарлар
Ең алғашқы омыртқалы жануарлар – балықшалар мен миногаларда ми иіс сезу шаршысынан жүйке импульстарын қабылдайтын салыстырмалы түрде қарапайым құрылым болып табылады. Кеміршекті және сүйекті қанатты балықтарда, сондай-ақ қосмекенділерде ми үш ерекше аймаққа бөлінген күрделі құрылым кездеседі. Ең төменгі (немесе қарынды) аймақ базальды ядроны құрайды және мидың қалған бөлігін таламусқа қосатын талшықтарды қамтиды. Осының үстінде және мидың бүйір бөлігін құрайтын палеопаллий, ал ең жоғарғы (немесе арқалық) бөлігі архипаллий деп аталады. Бұл жануарларда ми көбінесе иіс сезу сезіміне арналған, амниоттардағы кең функциялар спектрімен салыстырғанда бұл шектеулі. Сәулелі қанатты балықтарда құрылымы шамалы өзгеше. Мидың бүйірлік және қарынды аймақтарының ішкі беттері қарыншаларға қарай иіліп, базальды ядролар мен паллиумның әртүрлі бөліктерін қамтиды, әсіресе телеосттарда құрылымы күрделі болуы мүмкін. Мидың арқалық беті қабықшалы болып келеді және онда жүйке тіні жоқ. Құстардың миы, бауыры жыртқыштармен салыстырғанда, сүтқоректілердің миына ұқсас келеді. Құстардың миының үлғаюы классикалық түрде үлкейген базальды ганглиялармен байланыстырылды, ал қалған аймақтар алғашқы күйінде қалды, бірақ бұл көзқарас көбінесе қабылданбады. Құстар басқа археосаврлардан бөлінген кезде, сүтқоректілер мен олардың терапсид ата-бабаларының бастан өткенімен салыстырғанда аздаған ұқсастықтары бар, басқа энцефализация процесінен өткен сияқты көрінеді.