Кіріспе

Басты айналдыру көздің қозғалысын көзді тұрақтандыруға себеп болатын рефлекс. Вестибулярлық-көз рефлексі (VOR) – бас қозғалысы кезінде көздің қозғалысын арқылы көруді тұрақтандыратын рефлекс, ол вестибулярлық жүйенің белсендірілуіне байланысты пайда болады. Рефлекстің мақсаты – бас қозғалысы кезінде көздің торлық қабатындағы бейнелерді тұрақтандыру. Көз бір нүктеде тұрақты түрде ұсталады, бас қозғалысына қарама-қарсы бағытта көз қозғалысын жасау арқылы. Мысалы, бас оңға бұрылса, көз солға бұрылады, нәтижесінде адам көретін сурет өзгермейді, тіпті бас бұрылғанның өзінде де. Бас үнемі аз-кем қозғалып тұратындықтан, VOR көруді тұрақтандыру үшін қажет: рефлексі бұзылған адамдар баспа әріптерін оқуда қиындық сезінеді, себебі көздер бастың кішкене дірілі кезінде тұрақтанбайды, сондай-ақ рефлекс зақымданса нистагм пайда болуы мүмкін. VOR көруге байланысты емес. Ол ішкі құлақтың жылу немесе суық әсерінен де белсендіріледі, онда вестибулярлық жүйе орналасқан, тіпті толық қараңғыда немесе көздері жабық болғанда да жұмыс істейді. Бірақ жарық болғанда, қозғалысқа бекіту рефлексі де қосылады. Төменгі сатыдағы жануарларда тепе-теңдік пен қозғалысты үйлестіретін органдар көз қозғалысынан тәуелсіз емес. Мысалы, балық құйрығын қозғалтқанда рефлекстік түрде көзін қозғалтады. Адамда жартылай дөңгелек каналдар, мойын бұлшық еттерінің «созылу» рецепторлары және ұрық (гравитациялық сезімталдық органы) бар. Жартылай дөңгелек каналдар үдеуге жауап беретін көптеген рефлекстерді тудырса да, тепе-теңдікті сақтау мойын бұлшық еттерінің созылуымен және ішкі құлақтың ұрығына (отолиттік органына) гравитациялық күш әсерімен қамтамасыз етіледі. Бас қозғалғанда, мысалы, жүргенде, көздің бекіту нүктесін сақтау үшін көздің бағыты қарама-қарсы бағытта, қашықтыққа байланысты белгілі бір мөлшерде айналады.

Функция

Вестибулярлық-көз рефлексі ішкі құлақтың вестибулярлық жүйесінен туындайтын сигналдармен қозғалады. Жартылай дөңгелек каналдар бас айналысын анықтайды және айналу компонентін қамтамасыз етеді, ал отолиттер бас трансляциясын анықтап, трансляция компонентін басқарады. Көлденең айналу компонентінің сигналы вестибулярлық нерв арқылы, вестибулярлық ганглионнан өтіп, ми сабағындағы вестибулярлық ядроларда аяқталады. Осы ядролардан талшықтар мидың қарсы жағындағы абдуценс ядросына жетеді. Мұнда талшықтар қосымша 2 жолмен синапсқа түседі. Бір жол көздің латеральды тік бұлшық етіне тікелей абдуценс нервы арқылы жетеді. Екінші нерв жолы абдуценс ядросынан медиальды бойлық фасцикул арқылы қарсы жақтағы окуломоторлық ядроға өтеді, онда көз бұлшықеттерінің қызметін басқаратын моторлық нейрондар орналасқан, олар окуломоторлық нерв арқылы көздің медиальды тік бұлшық етін белсендіреді. Тағы бір жол (суретте көрсетілмеген) тікелей вестибулярлық ядродан Дитердің жоғары көтерілетін жолы арқылы сол жақтағы медиальды тік бұлшық еттің моторлық нейронына дейін жетеді. Сонымен қатар, іпсилатеральды абдуценс ядросына тежегіш вестибулярлық жолдар бар. Дегенмен, вестибулярлық нейрондан медиальды тік бұлшықетке тікелей моторлық нейрон жолы жоқ. VOR-дың вертикальды және торсиондық компоненттері үшін де ұқсас жолдар бар. Көздің айналу жылдамдығын басқаратын тікелей жолдарға қоса, бас қозғалысы тоқтаған кезде көздің ортаға қайта оралуын болдырмау үшін қажетті позициялық сигналды құратын жанама жол бар. Бұл жол, әсіресе, бас баяу қозғалғанда маңызды, себебі осы жағдайда жылдамдық сигналдарынан позициялық сигналдар басым болады. Дэвид А. Робинсон көз бұлшықеттеріне осы екі жақты жылдамдық-позициялық драйв қажет екенін анықтады, сондай-ақ ол жылдамдық сигналын математикалық интеграциялау арқылы мида пайда болуы керек екенін және содан кейін алынған позициялық сигналды моторлық нейрондарға жіберу керектігін ұсынды. Робинсон дұрыс айтқан: көлденең көздің орналасуы үшін "нейрондық интегратор" мидың prepositus hypoglossi ядросында, ал тік және торсиондық көздің орналасуы үшін нейрондық интегратор мидың орталық бөлігіндегі Cajal интерстициалдық ядросында табылған. Осы нейрондық интеграторлар сакадтар мен тегіс іздену сияқты басқа да конъюгациялық көз қозғалыстары үшін де көздің орналасуын жасайды.

Мысал

Мысалы, егер бас жоғарыдан қарағанда сағат тілімен бұрылса, онда оң жақ жартылай шеңберлі каналдан қоздырғыш импульстер вестибулярлық жүйке арқылы Скарпа ганглионасы арқылы жіберіліп, ми сабасының оң вестибулярлық ядроларында аяқталады. Бұл ядродан қоздырғыш талшықтар сол жақ абдуценс ядросына өтеді. Онда олар абдуценс жүйкесі арқылы сол көздің латеральды тік бұлшық етін жобалап, ынталандырады. Сонымен қатар, медиалдық бойлық шоғыр және көз қозғалтқыш ядролары арқылы оң көздің медиалды тік бұлшық еттерін белсендіреді. Нәтижесінде екі көз де сағат тіліне қарсы бағытта бұрылады. Бұдан әрі, оң вестибулярлық ядроның бір бөлігі нейрондары оң медиалды тік моторлық нейрондарын тікелей ынталандырады, ал оң абдуценс ядросын тежейді.

Жылдамдық

Вестибулярлық-көз рефлексі жылдам болуы керек: нақты көру үшін бас қозғалысы дерлік бірден өтелуі тиіс; әйтпесе, көру дірілдеген қолмен түсірілген суретке ұқсайды. Жартылай дөңгелек каналдардан сигналдар тек үш нейрон арқылы жіберіледі, бұл үш нейрондық тізбек деп аталады. Нәтижесінде, көз қозғалысы бас қозғалысынан 10 мс-тан кемге қалып қояды. Вестибулярлық-көз рефлексі – адам денесіндегі ең жылдам рефлекстердің бірі.

VOR-ді басу

Адам бір нәрсенің қозғалысын көздерімен де, басымен де бірге қадағалағанда, VOR көздің және бас бұрышының үйлесімді болу мақсатына қарсы келеді. Зерттеулер мида қозғалыстағы нысанды бақылау арқылы алынған белсенді визуалды (торлы қабықша) кері байланыс көмегімен VOR-ды басу механизмдері бар екенін көрсетеді. Визуалды кері байланыс болмаған жағдайда, мысалы, нысан көзбен көрілмейтін кедергінің артынан өтіп кеткенде, адамдар мидағы алдын ала (торлы қабықшадан тыс) жүйелерді пайдаланып нысанның көзге көрінетін орнын қадағалай алады, және осы кезде VOR да басылады. VOR тіпті саналы түрде да басылуы мүмкін, мысалы, көзге көрінбейтін нысанды көздермен де, баспен де бірге қадағалау кезінде, бірақ бұл әсер визуалды кері байланысқа қарағанда әлсіз болады.

Пайдалану

VOR-дың "пайдасы" – бас бұрылысы кезінде көз бұрышының өзгеруінің, бас бұрылысының өзгеруіне қатынасы ретінде анықталады. Идеал жағдайда айналма VOR-дың пайдасы 1.0-ға тең. Көлденең және тік VOR-дың пайдасы көбінесе 1.0-ға жақын болады, бірақ бұрылыс VOR-дың пайдасы (көз алдындағы сызық бойынша айналу) әдетте төмендеу болады.

Сынау

Бұл рефлексті жылдам бас импульсі сынағы немесе Халмаги-Кертой сынағы арқылы тексеруге болады, онда бас күшпен бір жаққа жылдам қозғалады және көздер сол бағытта қарай алса, рефлекс сақталған деп есептеледі. Егер оң жақ тепе-теңдік жүйесінің функциясы ауру немесе жарақат салдарынан төмендесе, бас оң жаққа жылдам қозғалғанда дұрыс сезілмейді. Осының салдарынан, компенсаторлық көз қозғалысы жасалмайды және науқас бас қозғалысы кезінде кеңістіктегі бір нүктеге назар аудара алмайды. Бас импульсі сынағы төсек басында жүргізілуі мүмкін және вестибулярлық жүйедегі мәселелерді анықтау үшін бастапқы скринингтік құрал ретінде қолданылуы мүмкін. Диагностикалық мақсатта видео бас импульсі (VHIT) сынағын жүргізуге болады. Бұл сынақта адам өте сезімтал көзілдірік киеді, ол көз қозғалысының жылдам өзгерістерін анықтайды. Бұл тест вестибулярлық жүйе және оның функциясы туралы нақты ақпарат береді. VOR реакциясын тексерудің тағы бір тәсілі – калориялық рефлекс сынағы, ол құлаққа салқын немесе жылы су құю арқылы нистагмды (бас қозғалысы болмағандағы компенсаторлық көз қозғалысы) тудыруға бағытталған. Сондай-ақ, құлаққа жылы және салқын ауа жіберу арқылы жүзеге асырылатын битермальды ауа калориялық сынағы да бар. Вестибуло-окулярлық рефлекс жоғарыда аталған калориялық рефлекс сынағы арқылы тексеріледі, бұл ми сабасының өлімін анықтауда маңызды рөл атқарады. Бұл процесте Медициналық Корольдік колледждер академиясының кодексі сияқты, белгілі бір іс-әрекет ережелеріне сәйкесу қажет.

Мүйіз мойын-көз рефлексі

Қысқаша мазмұны: Көз-мойын рефлексі, сонымен қатар COR деп те белгілі, мойын және/немесе бас қозғалыстары немесе айналуларының нәтижесінде көздің қозғалысын реттеу арқылы көру нысанасын және торлы қабаттағы бейнені тұрақтандыруға қатысады. Бұл процесс вестибуло-окулярлық рефлекспен (ВОР) бірге жұмыс істейді. Көздерін көп қозғалта алмайтын жануарларда, мысалы, сыйындарда бұл рефлекс жақсы байқалады.