Кіріспе

Өзін және басқаларды психикалық күйлерге жатқызу қабілеті

Психологияда, ақыл теориясы – басқа адамдарды оларға психикалық күйлерді тағайындау арқылы түсіну қабілеті. Ақыл теориясы басқалардың сенімдерінің, тілектерінің, ниеттерінің, эмоцияларының және ойларының өз кісінің ойларынан өзгеше болуы мүмкін екенін білуді қамтиды. Функционалды ақыл теориясына ие болу күнделікті адамдар арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттесуде сәтті болу үшін маңызды. Адамдар басқалардың мінез-құлқын талдау, бағалау және түсіндіру кезінде ақыл теориясын қолданады. Ақыл теориясының ашылуы және дамуы негізінен жануарлар мен нәрестелермен жасалған зерттеулерге байланысты. Ол сондай-ақ жанашырлықпен байланысты. Ақыл теориясының жетіспеушілігі аутизм, анорексия нервоза, шизофрения, дисфория, назар жетіспеушілігі және гипербелсенділік синдромы, кокаинге тәуелділік және алкогольдің нейротоксикалық әсерінен туындаған ми зақымдануы бар адамдарда кездесуі мүмкін. Нейровизуализация көрсеткендей, медиалды префронталды қабық (mPFC), артқы жоғарғы уақытша сулькус (pSTS), прекунеус және амигдала ақыл теориясымен байланысты. Маңдай бөлігі немесе тоқсандық-париеталды қосылыста зақымдалған пациенттерге ақыл теориясының кейбір тапсырмаларын орындау қиын болуы мүмкін. Ақыл теориясы балалық шақта, маңдай алды қабығы дами келе қалыптасады. Коллективистік мәдениеттегі балалар білімге ертерек қол жеткізеді және Батыс мәдениетіндегі балаларға қарағанда әртүрлі сенімдерді кейінірек түсінеді деп саналады. Әдетте, басқалардың өзіне ұқсас санасы бар деп есептеледі; бұл болжам бірлескен назарда, тілдің функционалдық қолданылуында және басқалардың эмоциялары мен іс-әрекеттерін түсінуде байқалатын үш өзара әлеуметтік өзара әрекеттесуге негізделген. Ақыл теориясы басқаларға ойлар, тілектер және ниеттерді тағайындауға, олардың іс-әрекеттерін болжауға немесе түсіндіруге және олардың ниеттерін жорамалдауға мүмкіндік береді. Ол психикалық күйлердің басқалардың мінез-құлқының себебі болуы мүмкін екенін түсінуге және оны түсіндіруге және болжауға пайдалануға мүмкіндік береді. Егер адамда жетілген ақыл теориясы болмаса, бұл когнитивтік немесе даму бұзылысының белгісі болуы мүмкін. Эмпатия – басқалардың саналық күйлерін, оның ішінде олардың сенімдерін, тілектерін және әсіресе эмоцияларын тану және түсіну – осымен байланысты ұғым. Эмпатия көбінесе «өзіңді басқаның орнына қою» қабілеті ретінде сипатталады. Жануарлардың мінез-құлқындағы соңғы нейроэтологиялық зерттеулер кеміргіштердің эмпатиялық қабілеттерін көрсетуі мүмкін. Эмпатия эмоционалдық перспективаны қабылдау ретінде белгілі болса, ақыл теориясы когнитивтік перспективаны қабылдау ретінде анықталады. Адамдар мен жануарлар, ересектер мен балалардағы ақыл теориясы бойынша зерттеулер, қалыпты және ерекше дамуы, Премак пен Гай Вудруффтың 1978 жылғы «Шимпанзеде ақыл теориясы бар ма?» деген мақаласынан бері қарқынды дамыды. Бұл көзқарас бойынша, эмпатия мен перспективаны қабылдау өзіндік, басқалар, орын және уақыт арасындағы қарым-қатынастарды ажыратуды және ауызша жауап беруді үйренуге негізделген туындаған қарым-қатынастық қабілеттердің күрделі жиынтығын құрайды.

Философиялық және психологиялық тамыры

Ақыл теориясы туралы талқылаулар Рене Декарттың екінші медитациясындағы философиялық пікірталастарда бастау алады, ол сана ғылымын қарастыруға негіз салады. Философиялық әдебиетте ақыл теориясына қатысты екі қарама-қарсы көзқарас бар: теория теориясы және симуляция теориясы. Теория теориясының жақтастары адамдардың басқалардың санасын түсіну үшін қолданатын нақты теория – «халық психологиясы» бар екенін айтады. Мұндай теория автоматты түрде және туа біткен күйде дамиды, бірақ ол әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы қалыптасады. Сонымен қатар, ол әлеуметтік психологиядағы тұлғаны қабылдау және атрибуция теориясымен тығыз байланысты. Басқалардың санасы бар деген тұжырым жасау – табиғи және интуитивті нәрсе. Адамдар адам емес жануарларды, жансыз заттарды және тіпті табиғат құбылыстарын да антропоморфизациялайды. Дэниел Деннет осы бейілімді нәрселерге қатысты «мақсатты көзқарас» деп сипаттады: біз олардың болашақ әрекеттерін болжауға көмектесетін ниеттері бар деп есептейміз. Дегенмен, бір нәрсеге «мақсатты көзқараспен» қарау мен онымен «ортақ әлемге» ену арасында маңызды айырмашылық бар. Мақсатты көзқарас – бұл функционалдық қатынас, ол теорияның практикалық тиімділігіне байланысты қолданылуын көрсетеді, әлемді бейнелеудің дәлдігіне емес. Сондықтан, бұл адамдар аралық қарым-қатынас кезінде қолданылатын құрал. Ортақ әлем тікелей сезіледі және оның болуы қабылдаушы үшін шындықтың өзін құрайды. Ол әлемді қарауға арналған линза ғана емес, көп жағдайда танымды құрайды, өйткені ол оның нысаны да, түсінікті құрылымдау үшін қолданылатын жоспары да болып табылады. Тағы бір көзқарас – реляциялық кадр теориясы (РКТ) ақыл теориясының философиялық тамыры контекстуалды психологиядан өрбиді, ол тарихи және қазіргі жағдайлық контекстте өзара әрекеттесетін организмдерді (адамдарды да, адам емес организмдерді де) зерттеумен айналысады. Бұл контекстуализмге негізделген тәсіл, онда кез келген оқиға ағымдағы және тарихи контекстінен ажырамас әрекет ретінде қарастырылады және шындық пен мағынаға қатысты радикалды функционалдық көзқарас қабылданады. Контекстуализмнің бір түрі ретінде РКТ практикалық, ғылыми білімді құруға баса назар аударады. Контекстуалды психологияның бұл ғылыми түрі оперативті психология философиясымен шамалы айырмашылыққа ие.

Даму

Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, қай жануарлардың басқаларға білім мен психикалық күйлерді тағайындауға қабілетті екендігі, сондай-ақ адамның онтогенезі мен филогенезінде осы қабілеттің қалыптасуы, ақыл-ойы теориясының бірнеше мінез-құлықтық белгілерін анықтайды. Назарды түсіну, басқалардың ниеттерін қабылдау және олармен еліктеу тәжірибесі – бұл ақыл-ойы теориясының негізгі белгілері, олар толыққанды теорияға айналар алдында ертерек байқалуы мүмкін. Саймон Барон Коэннің пікірінше, нәрестелердің басқалардың назарын қабылдауы ақыл-ойы теориясының дамуының маңызды алғышарты болып табылады, себебі ол басқалардың әрекеттері мақсатқа бағытталған және нақты сенімдер мен қалаулардың нәтижесі деген түсінікке негізделген. Екі және үш жасар балалар эксперимент жүргізушінің стикерлерді қасақана немесе кездейсоқ түрде қорапқа жапқандарын ажырата алады. Дамудың одан да ертерек кезеңінде Эндрю Н. Мелтзофф 18 айлық нәрестелер ересектердің жасаған және сәтсіз аяқтаған әрекеттерін қайталай алатынын анықтады, бұл нәрестелер ересектердің мақсаттар мен ниеттерді қамтитын әрекеттерін бейнелей алатынын көрсетеді. Ниет пен білімді тағайындау жас адамдар мен жануарларда ақыл-ойы теориясының алғышарттарын анықтау үшін зерттеледі, бірақ Гальярди және авторлар ересектердің де әрқашан атрибуциялық перспективаға (басқаларға білімді тағайындауға негізделген) сәйкес келетінін көрсетті. Олардың тәжірибесінде ересектер төрт контейнердің ішіндегі зат салынған контейнерді табу үшін, қай контейнерде зат екенін көре алмайтын адамдардың басшылығымен таңдау жасады. Даму психологиясы бойынша зерттеулер нәрестелердің басқаларды еліктеу қабілетінің ақыл-ойы теориясының және басқа да әлеуметтік-танымдық жетістіктердің, мысалы, перспективаны қабылдау мен эмпатияның бастауында жатқанын көрсетеді. Мелтзоффтың сөзіне сүйенсек, нәрестелердің басқалардың «мен сияқты» екенін түсінуі оларға басқалардағы физикалық және психикалық күйлер мен өздері сезінетін сезімдер арасындағы ұқсастықты тануға мүмкіндік береді. Мысалы, нәресте өз тәжірибесін пайдаланып, қызығушылық тудыратын объектіге басын және көзін бұрып, басқалардың да осылай істеуін түсінеді, яғни олар әдетте қызығушылық немесе маңызды заттарға назар аударады. Салыстырмалы ғылымдардағы кейбір зерттеушілер еліктеуге, әсіресе егер ересектер оны қолданбаса, ойлау және эмпатия сияқты дамыған әлеуметтік-танымдық дағдылардың маңызды алғышарты ретінде тым көп мән беруден тартынды. Александра Хоровицтің еліктеу сынағы ересектердің балаларға қарағанда жаңа тапсырманы орындайтын экспериментаторды нашаррақ еліктейтінін көрсетті. Хоровиц еліктеудің негізінде жатқан психологиялық күйдің нақты емес екенін және оның өзі адамның психикалық күйі туралы қорытынды жасау үшін қолданыла алмайтынын атап өтті. Нәрестелер туралы көп зерттеулер жүргізілгенімен, ақыл-ойы теориясы балалық шақта және жасөспірімдіктің соңына дейін префронтальді қабықтағы синапстар дамыған сайын үнемі жетіледі. Префронтальді қабық жоспарлау мен шешім қабылдауға қатысады деп есептеледі. Балалар ақыл-ойы теориясы дағдыларын біртіндеп дамытады. Алғашқы дағды – басқалардың әртүрлі қалаулары бар екенін мойындау. Балалар одан кейін басқалардың әртүрлі сенімдері бар екенін түсінеді. Дамудың келесі қадамы – басқалардың әртүрлі білімдерге қол жеткізе алатынын тану. Соңында балалар басқалардың жалған сенімдері болуы мүмкін екенін және олар эмоцияларын жасыра алатынын түсінеді. Бұл тізбек дағдыларды меңгерудің жалпы үрдісін көрсетеді, бірақ кейбір мәдениеттерде кейбір дағдыларға көбірек мән беріледі, бұл маңызды емес деп саналатын дағдылардан бұрын дамытылатын дағдыларға басымдық береді. Мысалы, Америка Құрама Штаттары сияқты жекешіл мәдениеттерде басқалардың әртүрлі пікірлері мен сенімдері бар екенін тануға үлкен мән беріледі. Қытай сияқты ұжымдық мәдениетте бұл дағды соншалықты маңызды болмауы мүмкін, сондықтан ол кейінірек дамуы мүмкін.

Тіл

Ақыл теориясының дамуы адамдардағы тіл дамуымен тығыз байланысты екеніне дәлелдер бар. Бір мета-талдау ақыл теориясы мен тілдік тапсырмалардың нәтижелері арасында орташадан күштіге дейінгі (r = 0,43) корреляцияны көрсетті. Тіл және ақыл теориясы балаларда шамамен бір уақытта (екі мен бес жас аралығында) дамуға бастайды, бірақ осы кезеңде басқа да көптеген қабілеттер дамиды, олар бір-бірімен де, ақыл теориясымен де мұндай жоғары корреляцияны көрсетпейді. Коммуникацияның прагматикалық теориялары, тілдің шебер қолданушылары жеткізуге ниеттенген коммуникативтік мазмұнды түсіну үшін сәбилердің басқалардың сенімдері мен психикалық күйін түсінуі қажет деп санайды. Сөздердің мағынасы контекстке байланысты өзгере алатындықтан, ақыл теориясы басқалардың ниеттерін түсінуде және сөздердің мағынасын анықтауда маңызды рөл атқарады. Кейбір эмпирикалық нәтижелер 13 айлық сәбилердің тілдік ой-қиялына қабілетті екенін көрсетеді, бұл оларға коммуникативтік серіктестер арасында қандай ақпарат алмасылып жатқанын анықтауға мүмкіндік береді, яғни адам тілі ақыл теориясы дағдыларына белгілі бір дәрежеде сүйенеді. Кэрол А. Миллер осы қарым-қатынастың басқа да мүмкін түсіндірмелерін ұсынды. Мүмкін, отбасында баламен ауызша қарым-қатынас пен әңгімелесудің мөлшері ақыл теориясының дамуын түсіндіруі мүмкін. Мұндай тілдік орта баланың басқалардың әртүрлі психикалық күйлерімен және перспективаларымен танысуына көмектеседі. Эмпирикалық зерттеулер отбасылық талқылауға қатысу ақыл теориясы тапсырмаларының нәтижелерін болжайтынын, ал дамуының алғашқы жылдары ата-аналарымен көп қарым-қатынас жасай алмайтын, есту қабілеті бар ата-аналары бар саңырау балалар ақыл теориясы тапсырмаларында төмен нәтижелер көрсетуге бейім екенін көрсетеді. Тіл мен ақыл теориясының дамуы арасындағы қарым-қатынастың тағы бір түсіндірмесі баланың "ойлайды" және "сендіреді" сияқты психикалық күйді білдіретін сөздерді түсінуімен байланысты. Психикалық күйді мінез-құлықтан байқау мүмкін емес болғандықтан, балалар тек ауызша түсіндірмелерден психикалық күйді білдіретін сөздердің мағынасын үйренуі керек, бұл тілдің синтаксистік ережелерін, семантикалық жүйелерін және прагматикасын білуді талап етеді. Үшінші гипотеза бойынша, толық сөйлемді ("Джимми әлемнің жалпақ деп ойлайды") оның құрамдас бөлігінен ("әлем жалпақ") ажырату және біреуінің шындыққа сәйкес, ал екіншісінің жалған болуы мүмкін екенін түсіну ақыл теориясының дамуымен байланысты. Бұл құрамдас бөліктерді бір-бірінен тәуелсіз деп тану - салыстырмалы түрде күрделі синтаксистік дағды және балалардың ақыл теориясы тапсырмаларындағы нәтижелерінің жоғарылауымен байланысты. Сонымен қатар, мидың тілге және ақыл теориясына жауапты аймақтары тығыз байланысты екеніне дәлелдер бар. Темпоропариетальды қосылыс (ТПҚ) жаңа сөздерді игеруге, сондай-ақ сөздерді қабылдауға және қайталауға қатысады. ТПҚ сонымен қатар бет-әлпетті, дауыстарды және биологиялық қозғалысты тануға, сондай-ақ ақыл теориясына маманданған аймақтарды қамтиды. Бұл аймақтардың өте жақын орналасқандығына байланысты, олардың бірлесіп жұмыс істеуі мүмкін деп болжауға болады. Зерттеулер пациенттер басқа адамдардың сенімдері туралы ақпаратты оқу немесе көру арқылы сіңіріп алғанда, бірақ физикалық бақылауға қатысты ақпаратты байқамағанда ТПҚ белсенділігінің артуын көрсетті.

Ересектердегі ақыл-ой теориясы

Нейротипік ересектерде балалық шақта қалыптасқан ақыл-ой теориясы бар (сенім, құштарлық, білім және ниет сияқты ұғымдар). Олар осы ұғымдарды әлеуметтік өмірдің алуан түрлі талаптарын қанағаттандыру үшін пайдаланады – бәсекелестік ойында қарсыласты қалай алдау керектігі туралы жылдам шешімдер қабылдаудан бастап, қарқынды әңгімеде кім не біледі деп бағалауға және сотта айыпталушының кінәлі ме, әлде кінәсіз бе екенін анықтауға дейін. Боаз Кейсар, Дейл Барр және олардың әріптестері ересектердің көбінесе өздерінің ақыл-ой теориясының қабілеттерін пайдаланбай, спикердің хабарын түсіндіруге тырысып, спикердің тапсырма туралы маңызды білімі жоқ екенін ескермейтінін анықтады. Бір зерттеуде, конфедерат ересек қатысушылардан байланыс ойынының бөлігі ретінде кейбір заттарды жылжытуды сұрады, олардың бір бөлігі конфедератка көрінбеді. Ойынға тек конфедерат пен қатысушыға көрінетін заттар ғана қатысты. Конфедераттың кейбір заттарды көре алмайтынын білгеніне қарамастан, қатысушылардың үштен бірі сол заттарды жылжытуға тырысты. Басқа зерттеулер ересектердің эгоцентрикалық бейімділікке бейім екенін көрсетті, олар басқа адамдардың көзқарастарын бағалай отырып, өздерінің сенімдеріне, біліміне немесе қалауларына ықпал етеді немесе басқа адамдардың перспективаларын мүлдем ескермейді. Сондай-ақ, жад, тежеу қабілеті және мотивациясы жоғары ересектердің ақыл-ой теориясының қабілеттерін пайдалануға бейім екендігіне дәлелдер бар. Ал басқа адамдардың психикалық күйі туралы ойлаудың жанама әсерлері ересектердің ақыл-ой теориясын автоматты түрде қолдануы мүмкін екенін көрсетеді. Агнес Ковакс және оның әріптестері ересектердің шардың бар екенін анықтауға кеткен уақытын өлшеді. Олар ересектердің реакция жылдамдығына көріністегі басқа адамның ("агент") окклюдердің артында шар бар деп ойлағанының әсер ететінін анықтады, тіпті ересектерден агенттің не ойлағанына назар аударуды сұрамаса да. Дана Самсон және оның әріптестері ересектердің бөлме қабырғасындағы нүктелер санын бағалауға кеткен уақытын өлшеді. Олар ересектер бөлмеде тұрған басқа адам өзінен аз нүктелерді көрген кезде, тіпті оларға сол адамның көретін нәрселеріне назар аударуды ешқашан сұрамаған кезде, жауап беруде баяу болғанын анықтады. Бұл "алтерцентрикалық бейімділіктер" басқа адамның ойлауын немесе көруін автоматты түрде өңдеуді көрсете ме, әлде басқа адамның назары мен жадының әсерлерін көрсете ме, бірақ олардың ойлауын немесе көруін қамтымайды, деген сұрақ туындайды. Мұндай нәтижелерді түсіндіруге тырысатын әртүрлі теориялар бар. Егер ақыл-ой теориясы автоматты болса, бұл адамдардың бәсекелестік ойындар мен қарқынды әңгімелердің ақыл-ой теориясының талаптарын қалай орындайтынын түсіндіруге көмектесер еді. Бұл сондай-ақ адам балалары мен кейбір адам емес түрлердің, олардың жад және танымдық бақылау ресурстары шектеулі болғанына қарамастан, кейде ақыл-ой теориясына қабілетті болып көрінуін түсіндіруі мүмкін. Бұл психологияның көптеген салаларындағы "екі жүйе" есептерімен үйлеседі. Бұл жағдайда "жүйе 1" когнитивті тиімді және шектеулі, бірақ пайдалы жағдайлар үшін ақыл-ой теориясын іске асырады. "Жүйе 2" когнитивті тұрғысынан күшті, бірақ ақыл-ой теориясының қабілеттерін әлдеқайда икемді етеді. Философ Питер Каррутерс бұған келіспейді, ақыл-ой қабілеттерінің негізгі теориясы қарапайым да, күрделі де тәсілдермен қолданылуы мүмкін деп санайды. Бұл есепті Селия Хейес сынға алды, ол ақыл-ой теориясының "жүйе 1" қабілеттері басқа адамдардың психикалық күйлерін бейнелеуді қажет етпейді, сондықтан оны "қосалқы ментализация" деп санау дұрыс деп ұсынды. Алайда, басқа танымдық функциялардың төмендеуі тіпті күштірек, бұл әлеуметтік танымның жақсы сақталғанын көрсетеді. Ақыл-ой теориясынан айырмашылығы, эмпатия қартаю кезінде ешқандай кемшіліктерді көрсетпейді. Ақыл-ой бейнелеуінің теориясының екі түрі бар: танымдық (ой күйлері, сенімдер, ойлар және ниеттер туралы) және эмоционалдық (басқалардың эмоциялары туралы). Ақыл-ойдың танымдық теориясы бірінші реттік (мысалы, мен ол солай деп ойлаймын) және екінші реттік (мысалы, ол ол солай деп ойлаймын деп ойлаймын) болып бөлінеді. Ақыл-ойдың танымдық және аффективті теориясы процестері бір-бірінен функционалдық тәуелсіз екендігіне дәлелдер бар. Альцгеймер ауруының зерттеулерінде, көбінесе ересектерде кездесетін, пациенттер екінші реттік танымдық ақыл-ой теориясымен бұзылуды көрсетеді, бірақ әдетте бірінші реттік танымдық немесе аффективті ақыл-ой теориясымен емес. Алайда, жасқа байланысты ақыл-ой теориясының өзгеруінің нақты үлгісін анықтау қиын. Осы уақытқа дейін жиналған деректерде көптеген қайшылықтар бар, бұл, әдетте, үлкен үлгілердің аздығына және ақыл-ой теориясының тек бір аспектісін зерттейтін әртүрлі тапсырмаларды пайдалануға байланысты болуы мүмкін. Көптеген зерттеушілер ақыл-ой теориясының бұзылуы жай ғана танымдық функцияның қалыпты төмендеуіне байланысты деп санайды.

Мәдениеттің өзгеруі

Зерттеушілер ақыл теориясының бес негізгі аспектісі 3-5 жас аралығындағы барлық балаларда бірінен соң бірі дамиды деп санайды: әртүрлі тілектер, әртүрлі сенімдер, білімге қол жеткізу, жалған сенімдер және жасырын эмоциялар. Канада, Үндістан, Перу, Самоа және Таиландтағы балалармен жүргізілген зерттеулер олардың бәрі шамамен бір уақытта жалған сенім міндетін орындайтынын көрсетіп, балалардың бүкіл әлемде ақыл теориясын тұрақты дамытатынын ұсынады. Дегенмен, Иран мен Қытайдан келген балалар ақыл теориясын сәл өзгеше ретпен дамытады. Олар ақыл теориясын дамытуды шамамен бір уақытта бастаса да, осы елдердің кішкентай балалары Батыс елдерінің балаларына қарағанда білімге қол жеткізуді ертерек түсінеді, бірақ әртүрлі сенімдерді түсіну үшін көбірек уақыт алады. Зерттеушілердің пікірінше, даму ретінің бұл өзгеруі Иран мен Қытайдағы ұжымдық мәдениетпен байланысты, ол өзара тәуелділік пен ортақ білімді, Батыс елдеріндегі жеке тұлғаны қанағаттандыруға және әртүрлі пікірлерді қабылдауға баса назар аударатын жекелеген мәдениеттен өзгеше. Осы мәдени құндылықтардың айырмашылығына байланысты, Иран мен Қытай балалары басқа адамдардың әртүрлі сенімдері мен пікірлері бар екенін түсіну үшін көбірек уақыт қажет болуы мүмкін. Бұл ақыл теориясының дамуының барлыққа бірдей емес екенін, және ол тек туа біткен ми процестерімен ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және мәдени факторлардың да ықпалымен анықталатынын көрсетеді.

Жалған сенім тапсырмасы

Ақыл-ой дамуы теориясының маңызды кезеңдерінің бірі – жалған сенімді қабылдау қабілеті, яғни басқа адамдардың шындыққа сай келмейтін нәрселерге сенуі мүмкін екенін түсіну. Мұны істеу үшін, адамның білімнің қалай қалыптасатынын, адамдардың сенімдері олардың біліміне негізделетінін, психикалық күйлер шындықтан өзгеше болу мүмкін екенін және адамдардың мінез-құлқы олардың психикалық күйлері арқылы болжануы мүмкін екенін түсінуі қажет. Виммер мен Пернердің (1983) жасаған алғашқы тапсырмаға негізделген жалған сенім тапсырмасының көптеген нұсқалары әзірленген. Жалған сенім тапсырмасының ең көп таралған нұсқасында (көбінесе Салли-Энн тесті деп аталады) балаларға Салли мен Энн туралы оқиға айтылады. Саллидің бір мәрмәр бар, оны ол себетіне салып, бөлмеден шығып кетеді. Ол бөлмеден кеткен кезде, Энн мәрмәрді себеттен алып, қорапқа салады. Содан кейін сынақтан өтетін баладан Салли қайтып келгенде мәрмәрді қайда іздейтіні сұралады. Егер бала Салли мәрмәрді себетте іздейді деп жауап берсе, ол тапсырманы орындаған болады; егер бала Салли қорапта іздейді деп жауап берсе, тапсырманы орындамайды. Тапсырманы орындау үшін бала басқа адамның жағдайды қабылдауы өзінен өзгеше екенін түсінуі керек, сондай-ақ ол сол түсінікке негізделген мінез-құлықты болжауға қабілетті болуы керек. Тағы бір мысал: бір бала шоколадты сөреге қойып, бөлмеден шығып кетеді. Оның анасы оны тоңазытқышқа салады. Бала тапсырманы орындауы үшін, бала қайтып келгенде шоколад әлі де сөреде деп ойлайтынын түсінуі керек. Жалған сенім тапсырмаларын қолданатын зерттеулердің нәтижелері тұрақты: әдетте дамудағы балалардың көпшілігі шамамен төрт жасынан бастап тапсырмаларды орындай алады. Көптеген балалар, соның ішінде Даун синдромы бар балалар да бұл сынақтан өте алады, бірақ бір зерттеуде аутизм диагнозы қойылған балалардың 80% оны орындай алмады. Дегенмен, кейінгі бірнеше зерттеулер бұл нәтижені қайталай алмады. Ересектер де жалған сенімдермен күресуі мүмкін, мысалы, оқиға болғаннан кейін кері талдау жасағанда. Бір тәжірибеде тәуелсіз бағалау сұраған ересектер нақты нәтиже туралы ақпаратты елемеуге құмарлық танытпады. Сонымен қатар, күрделі жағдайларды зерттеу кезінде, басқалардың ойлауын бағалау кезінде ересектер өздеріне берілген белгілі бір ақпаратты дұрыс елемеуі мүмкін.

Басқа міндеттер

"Жалған фотосурет" тапсырмасы да сананы дамыту теориясын өлшеуге мүмкіндік береді. Бұл тапсырмада балалар фотосуретте бейнеленген нәрсені, қазіргі жағдайдан өзгеше, түсінуі керек. "Жалған фотосурет" тапсырмасында орналасу немесе тұлғаның өзгеруі болуы мүмкін. Орналасуын өзгерту тапсырмасында емтиханшы бір затты бір жерге (мысалы, ашық жасыл шкафқа шоколадты) қояды, содан кейін бала сол көріністің фотосуретін түсіреді. Фотосурет дамып жатқанда, емтиханшы затты басқа жерге (мысалы, көк шкафқа) жылжытады, бұл балаға емтиханшының әрекетін көруге мүмкіндік береді. Емтиханшы баладан екі бақылау сұрағын қояды: "Біз алғашқыда суретке түсіргенде, зат қайда еді?" және "Зат қазір қайда?" Сондай-ақ, "жалған фотосурет" сұрағы қойылады: "Суреттегі зат қайда?" Бала суреттегі заттың орнын және сұрақ қойылған кездегі нақты орнын дұрыс тапса, тапсырманы орындайды. Дегенмен, соңғы сұрақ "Бұл суретте бейнеленген зат бөлмеде қай жерде?" деп түсінілмеуі мүмкін, сондықтан кейбір емтиханшылар басқаша сөздер қолданады. Жануарларға, кішкентай балаларға және классикалық аутизммен ауыратын адамдарға сананы дамыту теориясы бойынша тапсырмаларды түсінуді және орындауды жеңілдету үшін зерттеушілер ауызша байланысты азайтатын сынақтарды жасады: олардың кейбіреулері емтиханшыдан ауызша байланысты қажет етпейді, кейбіреулері емтихан алушыдан ауызша байланысты қажет етпейді, ал кейбіреулері екі талапты да қанағаттандырады. Тапсырмалардың бір түрі басымдықпен қарау парадигмасын қолданады, мұнда қарау уақыты тәуелді айнымалы болып табылады. Мысалы, тоғыз айлық сәбилер адам қолымен жасалған әрекеттерді, жансыз қол сияқты заттармен жасалғандарға қарағанда көруді артық көреді. Басқа парадигмалар еліктеу мінез-құлқының деңгейін, аяқталмаған мақсатқа бағытталған әрекеттерді қайталау және аяқтау қабілетін зерттейді.

Ертедегі прекурсорлар

Ақыл-ой теориясының алғашқы негіздерін зерттеулер нәрестелердің сөйлей алмай тұрып-ақ, басқа адамдардың психикалық күйлерін – қабылдау мен сенімдерін қалай түсінетінін анықтауға мүмкіндік берді. Әртүрлі тәжірибелік әдістерді пайдалана отырып, зерттеулер көрсеткендей, нәрестелер өмірінің бірінші жылынан бастап-ақ басқа адамдар не көріп, не білетінін түсінеді. Ақыл-ой теориясын зерттеуде жиі қолданылатын әдіс – күтудің бұзылу процедурасы. Бұл процедура нәрестелердің таныс және күтілетін оқиғаларға қарағанда күтпеген және қызықты оқиғаларды ұзақ қарау бейіміне негізделген. Олардың оқиғаға қараған уақыты зерттеушілерге нәрестелердің қандай ойлар жасап, оқиғаларды қалай түсінетіні туралы ақпарат береді. Осы әдісті қолданған бір зерттеуде 16 айлық балалардың сенімді деп танылған адамға, сенімсіз адамға қарағанда, сенімдерін жатқызуға бейім екені анықталды. 16 айлық балаларға дауыс және ыдысқа қарау арқылы, сенімді адамнан ойыншық табуды, ал сенімсіз адамнан ойыншықтың жоқтығын күтуге үйретілді. Оқу кезеңінен кейін, балалар бір затты іздеу тапсырмасында екі адамның – ойыншықты дұрыс немесе бұрыс жерде іздеуін көрді, бұл кезде олар ойыншықтың жасырылған жерін көрген еді. Сенімді адамды көрген нәрестелер таңғалып, ойыншықты бұрыс жерде іздеген кезде, дұрыс жерде іздегенге қарағанда ұзақ қарады. Ал сенімсіз адамды көрген нәрестелердің іздеу уақыты екі жерде де айырмашылық көрсетпеді. Бұл зерттеулер 16 айлық нәрестелердің ойыншықтың орналасуы туралы сенімдерін, адамның бұрынғы көру қабілетіне байланысты әртүрлі жатқыза алатынын көрсетеді.

Кедергілер

Ақыл-ойдың бұзылуы немесе ақыл-ойдың соқырлығы теориясы – адамның басқа біреудің көзқарасын түсінудегі қиыншылығын сипаттайды. Ақыл-ой бұзылуы бар адамдар әртүрлі жағдайды өз көзқарасынан басқаша қарастыра алмайды. Ақыл-ой тапшылығын бастан өткерген адамдар басқалардың ниеттерін анықтауда, өз мінез-құлқының басқаларға қалай әсер ететінін түсінуде және әлеуметтік өзара қарым-қатынаста қиындықтарға тап болады. Ақыл-ойдың бұзылуы аутизм спектрінің бұзылулары, шизофрения, сөйлеу арқылы емес оқу бұзылуы және назар жетіспеушілігі мен гипербелсенділік бұзылуы бар адамдарда кездеседі.

Аутизм

1985 жылы Саймон Барон Коэн, Алан М. Лесли және Ута Фрит аутизммен ауыратын балалардың сана теориясын қолданбайтынын, ал аутистік спектрлі балалардың басқа адамның сенімдерін түсінуді қажет ететін тапсырмаларды орындауда айқын қиындықтары болатынын айтты. 2019 жылғы шолуда Гернсбахер мен Ергеау «аутистік адамдардың сана теориясының жоқтығы туралы мәлімдеме эмпирикалық тұрғыдан күмәнді» екенін атап өтті, себебі классикалық сана теориясы зерттеулерінің көптеген қайталамалары сәтсіз аяқталды және мұндай қайталамалардың мета-талдамалық нәтижелері минимал немесе шағын болды. Аутизм мен сана теориясы арасындағы байланысты зерттейтін ғалымдар осы байланысты әртүрлі тұрғыдан түсіндіруге тырысады. Бір тұжырымда сана теориясы басқаларға психикалық күйлерді жатқызуда және балалық шақтағы роликті ойындарда маңызды рөл атқарады делінеді. Леслидің пікірінше, аутистік спектрлі адамдардағы сана теориясының жетіспеушілігі эмоцияларды түсіну және оларға жауап беру қабілетінің бұрмалануынан туындайды. Ол, әдеттегі даму жолымен өтетін адамдар аутистік спектрлі адамдардан өзгеше, әлеуметтік сілтеме жасау қабілеті сияқты дағдылар жиынтығымен туады, бұл кейіннен басқа адамдардың сезімдерін түсінуге және оларға жауап беруге мүмкіндік береді. Басқа ғалымдар аутизмнің белгілі бір дамудағы кешігумен байланысты екенін, сондықтан аутистік спектрлі балалардың кемшіліктері әртүрлі, өйткені олар өсудің әртүрлі кезеңдерінде қиындықтарға тап болады деп атап көрсетеді. Бастапқы кезеңдегі қиындықтар бірлескен назардың дұрыс дамуын өзгерте алады, бұл толыққанды сана теориясын қалыптастыруға кедергі келтіруі мүмкін. Сана теориясына қатысты екіұшты көзқарас аутистік спектрлі ересектердің стигматизациясына әкелуі мүмкін, өйткені аутистік спектрлі адамдарда эмпатияның жоқтығы туралы болжам адамгершіліктен айыруға себеп болуы мүмкін. Тине және авторлар аутистік спектрлі балалардың сананың әлеуметтік теориясы өлшемдері бойынша (яғни «басқалардың психикалық күйлері туралы ойлау», 1-бет) Аспергер синдромымен диагностикаланған балаларға қарағанда едәуір төмен нәтижелер көрсетеді. Жалпы алғанда, сана теориясының қабілеті жоғары балалар жақсырақ әлеуметтік дағдыларды, жаңа жағдайларға бейімделуге қабілеттілікті және басқалармен ынтымақтастыққа бейімділікті көрсетеді. Осының нәтижесінде, мұндай балалар көбінесе жақсы көріледі. Дегенмен, «балалар өздерінің ой оқу қабілеттерін басқаларды манипуляциялауға, алдауға, қызықтап мазақтауға немесе алдауға пайдалана алады». Сана теориясының нашар дамыған қабілеттеріне ие адамдар, мысалы аутизм спектріндегі бұзылыстары бар балалар, тиімді қарым-қатынас жасай алмағандықтан әріптестерінен бас тартылуы мүмкін. Әлеуметтік бас тарту баланың дамуына кері әсер ететіні және депрессиялық симптомдардың пайда болу қаупін арттыратыны дәлелденген. Өзара әрекеттесуге негізделген араласулар (ӨӘА) – аутизм спектріндегі бұзылыстары бар балалар мен жасөспірімдерді емдеуге бағытталған мектептік тәсіл, онда әріптестер әлеуметтік мінез-құлықты ынталандыру үшін үлгі ретінде болуға үйретіледі. Лаги және авторлар ПМИ бағдарламаларына лайықты үміткерлерді іріктеу үшін мұғалімдердің ұсыныстарымен қатар, сана теориясының просоциалды (жақсы) және антисоциалды (жаман) мінез-құлықтарын талдаудың пайдалылығын зерттеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, сана теориясының қабілеттері жоғары және оларды әлеуметтік мақсатта қолданатын балаларды іріктеу бағдарламаның тиімділігін арттыруы мүмкін. Нәтижелер ПМИ бағдарламасына үміткерлердің сана теориясының әлеуметтік қолданылуын талдау бағдарламаның тиімділігін арттыруы мүмкін екенін көрсеткенмен, бұл үміткердің үлгі ретінде жақсы нәтижелер көрсетуінің сенімді болжауы болмауы мүмкін. 21-ғасырдың кейбір зерттеулері аутистік спектрлі адамдардағы сана теориясы тесттерінің нәтижелері қос эмпатия проблемасына негізделген қате түсіндірілуі мүмкін екенін көрсетті, бұл аутистік спектрлі адамдар сана теориясымен ерекше қиындыққа тап болғаннан гөрі, аутистік спектрлі және аутистік емес адамдар неврологиялық айырмашылықтарына байланысты бір-бірін түсінуде бірдей қиындыққа тап болады деген тұжырымдаманы ұсынады. Зерттеулер аутистік спектрлі ересектер басқа аутистік спектрлі ересектермен, сондай-ақ аутистік спектрлі жақын туыстарымен жұптасқанда сана теориясы тесттерінде жақсы нәтижелер көрсетеді. Қос эмпатия проблемасын мойындаған ғалымдар аутистік спектрлі адамдар аутистік емес адамдарды аутистік емес қоғамда өмір сүру қажеттілігіне байланысты одан да жақсы түсінеді деп болжайды.

Психопатия

Психопатия – бұл сана теориясын талқылау кезінде маңызды бір кемшілік. Психопатиялық индивидтер эмоционалдық мінез-құлқының бұзылуын көрсетеді, оның ішінде басқаларға эмоционалдық жауап берудің жоқтығы, эмпатияның жеткіліксіздігі, сондай-ақ әлеуметтік мінез-құлқының бұзылуы, бірақ психопатиялық индивидтің сана теориясы бойынша көптеген пікір таластар бар. Көптеген зерттеулер сана теориясының бұзылуы мен психопатиялық индивидтер арасындағы байланыс туралы қайшы ақпарат ұсынады. Аутизммен ауыратын адамдар мен психопатиялық индивидтердің сана теориясының жұмыс істеуінің ұқсастығы туралы кейбір болжамдар жасалған. 2008 жылы жүргізілген зерттеуде Хаппедің сана теориясының кеңейтілген тесті 25 психопатқа және 25 психопат емес адамдарға ұсынылды. Бұл тест психопаттар мен психопат емес адамдардың тапсырманы орындауында ешқандай айырмашылық жоқ екенін көрсетті. Дегенмен, психопаттардың аутизм спектріндегі ең қабілетті адамдарға қарағанда жақсы нәтиже көрсеткені байқалды. Бұл аутизммен ауыратын және психопатиялық индивидтер арасында ұқсастық жоқ екенін көрсетеді. Басқалардың психикалық күйлерін немесе сана теориясын жеткіліксіз немесе бұрыс түсіну антиәлеуметтік мінез-құлыққа, агрессияға және психопатияға ықпал етуі мүмкін деген ұсыныстар жиі айтылады. "Көздер арқылы сананы оқу" атты зерттеуде қатысушылар адамның көзінің суретін қарап, оның психикалық күйін немесе эмоциясын анықтау керек болды. Бұл қызықты тест болды, себебі магниттік-резонанстық зерттеулер бұл тапсырманың дорсолатеральды префронтальді және сол жақ медиальді фронтальді қабықтарда, жоғарғы уақытша гируста және сол жақ амигдалада белсенділікті арттыратынын көрсетті. Психопатияда амигдала дисфункциясы туралы көптеген мәліметтер бар, бірақ бұл тест психопатиялық және психопатиялық емес ересектердің екі тобы да тестіде бірдей жақсы нәтиже көрсеткенін көрсетті. Бұл зерттеу психопатиялық индивидтер мен сана теориясының бұзылуы арасындағы байланысты көрсету үшін бұрынғы зерттеулерді пайдаланды. 2009 жылы жүргізілген зерттеу психопатиядағы әлеуметтік мінез-құлқының бұзылуына сана теориясының жалпы қабілеттері емес, эмоционалдық аспектілеріндегі бұзылу себеп болуы мүмкін екенін тексеру мақсатында жүргізілді. Бұл мета-талдау шизофрениямен ауыратын адамдарда сана теориясының айқын және тұрақты тапшылығын көрсетті. Олар жалған сенім тапсырмаларында нашар нәтиже көрсетті, бұл басқалардың әлемдегі оқиғалар туралы жалған сенімдері болуы мүмкін екенін түсіну қабілетін тексереді, сондай-ақ ниетті анықтау тапсырмаларында, қысқаша оқиғаны оқып кейіпкердің ниетін анықтау қабілетін бағалайды. Шизофрениямен ауыратын науқастарда эмоция, мотивация немесе сөйлеу қабілетінің жетіспеушілігі сияқты теріс симптомдары бар адамдарда сана теориясы ең көп зақымдалады және олар өздерінің және басқалардың психикалық күйлерін көрсете алмайды. Параноидты шизофрениямен ауыратын науқастар да нашар нәтижелер көрсетеді, себебі олар басқалардың ниеттерін дұрыс түсінуде қиындыққа тап болады. Мета-талдау сонымен қатар қатысушылардың IQ, жынысы және жасы сана теориясы тапсырмаларын орындауға айтарлықтай әсер етпейтінін көрсетті. Түсіну сана теориясын қажет етеді; науқас үшінші тұлғаның көзқарасын қабылдап, өзін басқалардың қалай көретінін түсінуі керек. Жақсы түсінігі бар науқас өзін басқалармен салыстырып, басқалардың көзқарасынан қарап, өзін дәл көрсете алады. Sprong және басқалар жүргізген мета-талдау көрсеткендей, жағдайы жақсарған науқастарда да сана теориясының бұзылуы сақталады. Бұл кемшілік шизофренияның белсенді фазасының салдары ғана емес екенін көрсетеді. Дені сау аналармен салыстырғанда шизофрениямен ауыратын аналар көбінесе оқшау, тыныш, өзіне шоғырланған, сезімтал емес, жауапсыз және балаларымен қанағаттандырарлық қарым-қатынастары аз болады. Сана теориясын түсіндіру – бұл басқалардың психикалық күйлерін дәл анықтау үшін қол жетімді ақпаратты (мысалы, бет-әлпеті, дауыс ырғағы, дене күйі) пайдалану қабілеті. Депрессияға бейім адамдарда, оның ішінде бұрынғы ауыр депрессиялық бұзылысы (MDD) бар адамдарда, дисфориялық адамдарда және анасының MDD тарихы бар адамдарда сана теориясының күшейтілген деңгейі байқалады.

Тілдің дамуындағы бұзылу

Даму тілінің бұзылуы (ДТБ) диагнозы қойылған балалар стандартталған тесттердің оқу және жазу бөлімдерінде айтарлықтай төмен нәтижелер көрсетеді, бірақ олардың сөзсіз IQ көрсеткіші қалыпты болады. Бұл тілдік кемшіліктер лексикалық семантика, синтаксис немесе прагматика салаларындағы нақты кемшіліктер, немесе бірнеше мәселенің жиынтығы болуы мүмкін. Мұндай балалар көбінесе қалыпты дамыған балаларға қарағанда нашар әлеуметтік дағдыларды көрсетеді және басқалардың сенімдерін түсінуде қиындықтарға тап болады. Жақында жасалған мета-талдау ДТБ диагнозы қойылған балалардың "ақыл-ой теориясы" бойынша тесттерде қалыпты дамыған балаларға қарағанда едәуір төмен нәтижелер көрсеткенін растады. Бұл тіл дамуы мен "ақыл-ой теориясы" арасындағы байланыс туралы пікірді күшейтеді.

Нейротипі бар адамдарда

Аутизмдегі ақыл-ой теориясы зерттеулері ақыл-ой қабілеттерінің арнайы механизмдермен қамтамасыз етілетінін көрсетті, бұл кейбір жағдайларда жалпы танымдық функциялар сақталған күйде бұзылуы мүмкін. Нейросуреттеу зерттеулері осы көзқарасты қолдайды, мидың нақты аймақтары ақыл-ой теориясы тапсырмалары кезінде тұрақты түрде белсенді болатынын көрсетеді. Ақыл-ой теориясы бойынша позитрон-эмиссиялық томография (ПЭТ) зерттеулері, сөйлеу және суреттер арқылы түсіндірілетін оқиғаларды қабылдау тапсырмаларын пайдалана отырып, мидың бірнеше аймақтарын анықтады, соның ішінде медиалдық префронталды қабықша (mPFC), артқы жоғарғы уақытша шұңқырдың (pSTS) айналасындағы аймақ, кейде прекунеус және миндальша без/уақытша полюстік қабықша. Ақыл-ой теориясының нейрондық негіздері зерттеулері кеңейді, жеке зерттеулер сенімдерді, ниеттерді және психологиялық ерекшеліктер сияқты сананың күрделі қасиеттерін түсінуге бағытталған. MIT-дегі Ребекка Сакс зертханасының зерттеулері, жалған сенімге қарсы жалған фотосурет тапсырмасын қолдана отырып, жалған сенім тапсырмасының ақыл-ой компонентін оқшаулауға бағытталған, mPFC, прекунеус және temporoparietal түйісу (TPJ) оң жаққа қарай белсенділігін тұрақты түрде анықтады. Атап айтқанда, Сакс және авторлар оң TPJ (rTPJ) басқалардың сенімдерін ұсынуға қатысады деп ұсынды. Кейбір пікірталастар бар, себебі бірдей rTPJ аймағы визуалды назарды кеңістікте қайта бағдарлау кезінде де тұрақты түрде белсендіріледі; Чикаго университетінің Жан Десети және Гарвардтан Джейсон Митчелл rTPJ жалған сенімді түсіну және назарды қайта бағдарлауға қатысы бар жалпы функцияны атқарады деп болжайды, әлеуметтік танымға арналған арнайы механизм емес. Алайда, сенімдерді ұсыну және назарды қайта бағдарлау үшін сәйкес келетін аймақтарды байқау, әрқайсысы үшін кодталатын жақын, бірақ ерекше нейрондық популяцияларға байланысты болуы мүмкін. Типтік fMRI зерттеулерінің ажыратымдылығы осы процестердің әрқайсысы үшін кодталатын ерекше/жақын нейрондық популяцияларды көрсету үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Десети мен Митчеллден кейінгі зерттеуде Сакс және әріптестері жоғары ажыратымды fMRI қолданды және назарды қайта бағдарлау үшін белсенділіктің ең жоғары нүктесі сенімдерді ұсынудың ең жоғары нүктесінен шамамен 6–10 мм жоғары екенін көрсетті. Нейрондардың әртүрлі популяциясы әр процеске код бере алатынын растаған олар кеңістіктегі fMRI реакциясының үлгісінде ұқсастық таппады. Адамның dorsomedial prefrontal cortex (dmPFC) бір жасушалық жазбаларын пайдаланып, MGH зерттеушілері жалған сенім тапсырмасында әртүрлі сценарийлерде басқалардың сенімдері туралы ақпаратты кодтайтын нейрондарды анықтады. Олар бұл нейрондардың басқалардың сенімдері туралы толық ақпарат бере алатынын және осы сенімдердің дұрыстығын дәл болжай алатынын көрсетті. Бұл нәтижелер ақыл-ой теориясында dmPFC-дегі ерекше нейрондық популяциялардың TPJ және pSTS-пен толықтырылған маңызды рөлін көрсетеді. Функционалдық бейнелеу сонымен қатар Хайдер мен Симмельде (1944) қолданылғанға ұқсас геометриялық пішіндердің қозғалу анимацияларында психикалық жағдай туралы ақпаратты анықтауды жарықтандырады, бұл әдеттегі адамдар автоматты түрде ниет пен эмоциямен зарядталған әлеуметтік өзара әрекеттесу ретінде қабылдайды. Үш зерттеуде кездейсоқ немесе детерминистік қозғалыс бақылауына қарағанда осындай анимацияларды қабылдау кезінде белсенділіктің ерекше ұқсас үлгілері табылды: mPFC, pSTS, fusiform бет аймағы (FFA) және миндальша без ақыл-ой теориясы жағдайында таңдамалы түрде қатысты. Тағы бір зерттеуде екі нүктенің параметрленген интенционалдық деңгейімен (нүктенің бірін-бірі қуу деңгейін өлшеу) қозғалатын анимациясы бар субъектілер ұсынылған және pSTS белсенділігі осы параметрмен байланысты екенін анықтады. Жеке зерттеулер адамның әрекетіндегі ниеттілікті қабылдау үшін артқы жоғарғы уақытша шұңқырды қамтиды. Бұл аймақ биологиялық қозғалысты қабылдаумен де айналысады, соның ішінде дене, көз, ауыз және нүктелі жарық дисплейі қозғалысы. Бір зерттеуде адамның қолын көтеретінін көру кезінде оның қолын поршеньмен жоғарылату кезінде (қасақана қарсы қасақана емес әрекет) pSTS белсенділігінің артқаны анықталды. Бірнеше зерттеулер субъектілер актердің жағдайы мен болжалған ниетімен күтілетін әрекетке сәйкес келмейтін адам әрекетімен танысқанда, pSTS белсенділігінің артқанын анықтады. Мысалдар: бір заттың жанында бос орынға қол жеткізу үшін қол жеткізу, немесе затты ұстау; шахмат тақтасының жанындағы бос орынға көзді аудару, немесе шахмат тақтасына көзді аудару; кітаптар жинағын ұстап тұрып шамды тізесімен қосу, немесе кітаптар жинағын ұстамай шамды тізесімен қосу; кітап сөресінің артынан өтетін адам тоқтаусыз жылдамдықпен жүру, немесе кітап сөресінің артынан өтетін адам тоқтаусыз жылдамдықпен жүру. Бұл зерттеулерде "сәйкес" жағдайдағы әрекеттер тура мақсаты бар және актердің ниеті тұрғысынан түсіндіру оңай. Ал сәйкес келмейтін әрекеттерге қосымша түсіндіру қажет (шестерняның жанындағы бос орынды бұрудың мағынасы қандай?), және көрінетіндей STS-де көбірек өңдеуді қажет етеді. Бұл аймақ жалған сенім тапсырмалары кезінде белсендірілген temporoparietal аймағынан ерекшеленеді. Бұл ақыл-ой теориясы қабілеттері адам миының нақты бөліктерімен байланысты екенін көрсетеді. Алайда, медиалдық префронталды қабықша мен temporoparietal түйісу ақыл-ой теориясы тапсырмалары үшін қажет болса, бұл аймақтар осы функцияға ғана тән емес. TPJ және mPFC ақыл-ой теориясы үшін қажетті жалпы функцияларды атқаруы мүмкін. Витторио Галлезе, Лучано Фадига және Джакомо Ризолаттидің зерттеулері кейбір сенсомоторлық нейрондар, айна нейрондары деп аталатын және алдымен резус маймылдарының премоторлық қабықшасында табылган, әрекетті түсінуге қатысуы мүмкін екенін көрсетеді. Жеке электродты жазу көрсетті, бұл нейрондар маймыл әрекет атқағанда да, басқа агенттің сол әрекетті орындайтынын көргенде де оқшауланды. Адам қатысушыларымен fMRI зерттеулері басқа біреудің мақсатқа бағытталған әрекетін көргенде белсенді болатын ми аймақтарын (айна нейрондары бар деп есептеледі) көрсетті. Бұл деректер кейбір авторларды айна нейрондары мида ақыл-ой теориясының негізін құрастыруы мүмкін екенін және ақыл-ойды оқудың симуляциялық теориясын қолдайтынын ұсынды. Айна нейрондары мен ақыл-ой теориясы арасындағы байланысқа қарсы дәлелдер де бар. Біріншіден, резус маймылдарында айна нейрондары бар, бірақ ақыл-ой теориясын және сенімді түсінуге қабілеті адамдарға ұқсамайды. Екіншіден, ақыл-ой теориясы бойынша fMRI зерттеулері әдетте mPFC, уақытша полюстер және TPJ немесе STS-де белсенділікті көрсетеді, бірақ бұл ми аймақтары айна нейрондары жүйесінің бөлігі емес. Дамыту психологы Эндрю Мелтзофф және нейроғалым Жан Десети сияқты кейбір зерттеушілер айна нейрондарының жай ғана имитация арқылы оқуға көмектесетініне және ақыл-ой теориясының дамуына алғышарт болатынына сенеді. Басқалары, философ Шон Галлагер сияқты, айна нейрондарының белсенділігі симуляциялық теорияның ұсынған анықтамасына сәйкес келмейді деп санайды.

Аутизмде

Нейросуретке түсіру әдісімен жүргізілген бірнеше зерттеулер Аспергер синдромы және жоғары функционалды аутизм (ЖФА) бар адамдардағы теориялық ой-қиялының бұзылуына жауап беретін жүйкелік негіздерді қарастырды. Аутизмдегі теориялық ой-қиялының алғашқы ПЭТ-зерттеуі (аутизмдегі тапсырманы белсендіру парадигмасын қолданатын алғашқы нейросуреттеу зерттеуі) оқиғаны түсіну тапсырмасын қолданған нейротиптік адамдардағы бұрынғы зерттеуді қайталады. Бұл зерттеу аутизммен ауыратын адамдарда mPFC белсенділігінің ығысуын және төмендеуін анықтады. Дегенмен, зерттеуде аутизммен ауыратын тек алты адам қатысқандықтан және ПЭТ-кескінінің кеңістіктік ажыратымдылығы салыстырмалы түрде нашар болғандықтан, бұл нәтижелерді алдын ала деп санау керек. Кейінгі fMRI зерттеуінде қалыпты дамыған ересектер мен ЖФА бар ересектер "көзден ойды оқу" тапсырмасын орындаған кезде сканерленді: адамның көзінің суретін қарап, екі сөйлемнің қайсысы адамның психикалық күйін жақсы сипаттайтынын таңдады, сондай-ақ жыныстық айырмашылықты анықтау бақылауы жасалды. Авторлар қалыпты жағдайда орбитофронталды қабықша, STS және миндальда белсенділік табылған, ал аутизммен ауыратын адамдарда миндальдағы белсенділік төмендеген және STS-тағы белсенділік бұзылған. Жақында жүргізілген ПЭТ зерттеуінде HFA және Аспергер синдромы бар адамдар Хайдер-Зиммель анимацияларын (жоғарыда қараңыз) және кездейсоқ қозғалыс бақылауын қараған кезде мидың белсенділігі зерттелді. Қалыпты дамыған адамдардан айырмашылығы, аутизммен ауыратын адамдарда STS немесе FFA белсенділігі аз болды, сондай-ақ mPFC және миндальдағы белсенділік төмендеді. V3 және LO экстрастриаттық аймақтарындағы белсенділік екі топта да бірдей болды, бұл аутизммен ауыратын адамдардағы төменгі деңгейдегі визуалды өңдеудің сақталғанын көрсетеді. Зерттеуде аутизм тобындағы STS және V3 арасындағы функционалдық байланыстың төмендеуі де көрсетілді. Дегенмен, STS және V3 белсенділігі арасындағы уақытша корреляцияның төмендеуі аутизммен ауыратын адамдардағы STS-те ниетті білдіретін анимацияларға жауап берудің болмауынан күтілуі мүмкін. Ақпаратты талдау үшін барлық уақыт серияларынан шақырылған жауаптарды есепке алғаннан кейін функционалдық байланысты есептеу қажет. Жоғарыда сипатталған сәйкессіз/сәйкес көзқарас ауысу парадигмасын қолдана отырып, кейінгі зерттеулер жоғары функционалды аутизммен ауыратын ересектерде артқы STS (pSTS) белсенділігінің адамның көзқарасын нысанаға, содан кейін жақынғы бос кеңістікке ауыстырған кезде айырмашылықсыз екенін анықтады. Сәйкес келмейтін жағдайда қосымша STS өңдеуінің болмауы бұл адамдардың контекстік ақпарат берілгенде актердің не істеу керектігін күте алмайтынын немесе осы күтудің бұзылуы туралы кері байланыс STS-ке жетпейтінін көрсетеді. Екі түсіндіру де көздің қарауының ауысуын қасақана түсініктемелермен байланыстыру қабілетінің нашарлауын немесе жетіспеуін қамтиды. Бұл зерттеуде Аутизм диагностикалық сұхбатының қайта қарастырылған нұсқасындағы сәйкес келмейтін/сәйкес контраст пен әлеуметтік субшкала арасындағы маңызды антикорреляция табылды, бірақ басқа субшкалалар бойынша есептерде мұндай нәтижелер байқалған жоқ. fMRI зерттеулері жоғары функционалды аутизммен ауыратын ересектердің оң жақ темпоропариеталды қосылысының (rTPJ) өзін және басқаларды физикалық бағалауға қарағанда, психикалық бағалау үшін таңдамалы түрде белсендірілмейтінін көрсетті. rTPJ-дің психикалық үкімдерге қатысты таңдамалылығы әлеуметтік бұзылудың клиникалық өлшемдеріндегі жеке айырмашылықтармен де байланысты болды: rTPJ-і психикалық үкімдерге физикалық үкімдерге қарағанда белсендірек болған адамдар әлеуметтік бұзылудан аз зардап шекті, ал психикалық немесе физикалық үкімдерге жауап беруде айырмашылықтар байқалмаған адамдар ең көп әлеуметтік бұзылуға ұшырады. Бұл дәлелдер қалыпты дамудағы жұмыстарға сүйене отырып, rTPJ-нің өзі туралы немесе басқалар туралы ақыл-ой жағдайы туралы ақпаратты бейнелеу үшін маңызды екенін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл жүйке деңгейінде аутизмдегі мидың соқырлығы мен қиындықтарының өмір бойы бойына көрінетінін түсіндіреді.

Шизофрения кезінде

Ми теориясымен байланысты ми аймақтарына жоғарғы уақытша гирус (STS), темпопариетальды түйісу (TPJ), медиалдық префронтальды қабық (mPFC), прекуней және миндаль безі жатады. Шизофрениямен ауыратын адамдардың mPFC белсенділігінің төмендеуі ми теориясының жетіспеушілігімен байланысты және шизофрениямен ауыратын адамдардың әлеуметтік функцияларының нашарлауын түсіндіруі мүмкін. mPFC-дағы жоғары нейрондық белсенділік жақсырақ перспективаны қабылдау, эмоцияларды басқару және әлеуметтік қабілеттердің артуымен байланысты. (RME) топтың табысты жұмыс істеуіне ықпал ететін факторлардың бірі болуы мүмкін. RME бойынша топтық орташа баллдың жоғары болуы ұжымдық интеллект факторы c-мен байланысты, ол топтың түрлі ақыл-ой тапсырмаларын орындау қабілеті ретінде анықталады, бұл жеке интеллекттің жалпы факторы g-ға ұқсас топтық интеллект өлшемі. RME ересектерге арналған ми теориясын бағалау тестісі болып табылады және функционалдық аутизм немесе Аспергер синдромы бар адамдарды бақылау тобынан тұрақты түрде ажыратады.

Эволюция

Ақыл теориясының эволюциялық шығу тегі әлі де анық емес. Көптеген теориялар оның адам тілі мен әлеуметтік танымның дамуындағы рөлі туралы болжам жасаса да, олардың көбі эволюциялық нейрофизиологиялық алғышарттарды толыққанды сипаттамайды. Бір теория бойынша, ақыл теориясы екі қорғаныс реакциясы – қозғалмай қалу стресі және тонуссыз қозғалмай қалу – негізінде пайда болған. Бұл реакциялар стрестік жағдайларды басқарумен байланысты және сүтқоректілердің бала күтімінде маңызды рөл атқарады. Олардың бірлескен әсері ақыл теориясының көптеген ерекшеліктерін, мысалы, көзбен байланыс, көздің қозғалысын қадағалау, тежеу қабілеті және ниеттерді түсіну сияқты қасиеттерді дамытуға мүмкіндік береді.

Адам емес

Адам емес жануарлардың генетикалық бейімділігі мен әлеуметтік ортасы оларға адам баласына ұқсас ой-қиялы теориясын қалыптастыруға мүмкіндік бере ме деген сұрақ әлі де ашық. Сонымен қатар, назарды түсінудің алғы шарты саналатын ой-қиялы теориясының белгілі бір көрінісі басқа жануарларда да байқалады. Жануарларда ой-қиялы қабілетінің болуы немесе болмауы туралы дәлелдерді интерпретациялаудағы пікір қақтығыстары орын алды. Мысалы, Повинелли және авторлар тобы шимпанзелерге тамақ сұрау үшін екі тәжірибешінің арасынан таңдау жасау мүмкіндігін берді: біреуі тамақтың қайда жасырылғанын көрген, ал екіншісі әртүрлі механизмдердің (басына қап кию, көзін байлау немесе тамақтан алшақтау) салдарынан білмейді және тек болжауға қана шамасы жетеді. Олардың зерттеулері көрсеткендей, жануарлар көп жағдайда «білушіден» тамақ сұрауға құштарлық танытпады. Керісінше, Харе, Колл және Томаселлоның зерттеулерінде бағынышты шимпанзелер үстем бәсекелестерінің білу деңгейін пайдаланып, жасырылған тамақтың қай ыдысына жақындау керектігін анықтай алды. Уильям Филд пен Сью Савидж Румбо боноболардың ой-қиялы теориясын дамытқанына сенім білдіреді және оның дәлелі ретінде тұтқын бонобо Канзибен болған қарым-қатынасын келтіреді. Бір тәжірибеде қарғалар (Corvus corax) көрінбейтін басқа қарғалардың көру қабілетін ескерді. Зерттеушілер «қарғалар өздерінің сезімдік тәжірибесінен басқаларды көру мүмкіндігін болжауға қабілетті» деген қорытынды жасады. Эволюциялық антрополог Кристофер Крупенье адам емес приматтардағы ой-қиялы теориясының және әсіресе жалған сенімдердің болуын зерттеді. Керен Харуш пен Зив Уильямс приматтардың миындағы нейрондардың бір тобының өзара әрекеттесетін серіктестің таңдауын ерекше түрде болжаған жағдайды сипаттады. Бұл приматтардың нейрондары резус маймылдарының алдыңғы сингулятты қабығында орналасқан және маймылдар түршік дилеммасының итеративті нұсқасын ойнаған кезде бірлік тіркеу арқылы байқалды. Ойын серіктесінің әлі белгісіз ниеттерін көрсететін жасушаларды анықтау арқылы Харуш пен Уильямстың зерттеуі ой-қиялы теориясы негізгі және жалпыланған процесс болуы мүмкін деген идеяны қолдайды және алдыңғы сингулятты қабық нейрондарының әлеуметтік өзара әрекеттесу кезінде айналыстыратын нейрондардың функциясын толықтыруы мүмкін екенін көрсетеді.