III ғасырдағы Рим тақын таласқан Домициан II

Кіріспе

271 жыл шамасында Рим империясының узурпаторы

Домициан II (Домициан) – III ғасырдың ортасындағы рим сарбазы, 270 жылдың соңында немесе 271 жылдың басында, шамамен солтүстік Галлияда император деп жарияланып, билігін жариялау үшін монеталар соққан. Қазіргі таңда, бұл адамды сол дәуір саясатындағы маңызды тұлға ретінде әдеби көздерде екі рет еске алынған, бірақ императорлық таққа тікелей талапкер ретінде есімдері аталмаған Домицианмен санастыру қабылданған. Оның билігі, ең жақсы жағдайда, жарияланғаннан кейін бірнеше апта ғана созылғанын және оның маңызды әскери немесе саяси қолдауға ие болмағанын ескерсек, Домицианды император емес, римдік узурпатор деп санау дұрыс. Оның жасаған төңкеріс әрекетіне Рим империясының жалпы тарихына қарағанда, Галлия империясының қиын жағдайға түскен кезеңдеріндегі тарихының аясында қарау керек.

Нумизматикалық дәлелдер

Императорлық талапкер Домицианның өмір сүргені және билік еткені туралы жалғыз дәлел екі монетадан алынған. Біріншісі 1900 жылы Франциядағы Атлантикалық Луара департаментіндегі От-Гулайн коммунасындағы Лес-Клеоннан табылған қазынаның бір бөлігі болды. Бұл монетаның түпнұсқалығы немесе маңызы көп талқыланды және 1992 жылға дейін Домициан "ең болмағанда болжамдық тұлға" деп есептелді. Екінші монета 2003 жылы Англияның Оксфордшир графтығындағы Чалгроув ауылында 250–275 жылдарға жататын 5000-ға жуық монетамен бірге табылған (осылайша оның шығу тегі даусыз болды). Бұл қазынаны 2004 жылы Эшмолеан мұражайы сатып алды. 2006 жылы сол узурпатордың үшінші данасы Болгарияның солтүстік-батысындағы Видин облысында металл іздеуші әуесқой археолог тапты. Бұл монетаның анықталуы күмәнді, себебі ол стиль жағынан да, екі түпнұсқа данадағы сияқты жазу жағынан да ұқсас емес. Көп мүмкіндігі, ол қате тіркелген варварлық радиата болар. Болгария монетасының кері жағында Лаэтиция бейнеленген, ал қалған екі данада Конкордия бейнеленген. Монета София Ұлттық тарих мұражайында ("Бояна" кешенінде) "Inv. № 45197" таңбасымен сақталады. Ол Болгарияда жарияланғандардан басқа ешқандай ғылыми басылымдарда жарияланбаған. Екі түпнұсқа монетаның дизайны Галлия империясымен байланысты монеталардың дизайнына ұқсас. Олар радиата түрінде, сақалды Домицианды және күннің сәулелерін бейнелейтін сәулелі тәж киген күйінде бейнелейді, бұл Сол Инвиктусқа (яғни, құдай ретінде қарастырылатын күнге) сілтеме жасайды. Бұл бейне Галлия императорлары Викториннің (269–271) және Тетрик I-нің (271–274) монеталарына өте ұқсас. Екі монетада да бірдей жазу бар, – Imperator Caesar Domitianus Pius Felix Augustus деген сөздің қысқартылған түрі. Бұл жердегі ерекшелік – Домицианның номені немесе преноменіне ешқандай сілтеме жоқ. Галлия империясының монеталарында әдетте ханзаданы жақсы насихаттау үшін толық үш атты атауы болады. Монетаның кері жағында Конкордия бейнеленген және армия Домицианды қолдайды деген үгіт-насихаттық мәлімдеме бар жазу бар. Бұл да Галлия императорларының стандартты ұраны. Олардың өте жақсы дизайнына қарағанда, монеталар Галлия империясының басты монетаханасында – Галлия Бельгия провинциясындағы Трирде немесе Германия Инфериордағы Кельнде соғылған, немесе кем дегенде, сол монеталардың үлгісімен күшті ықпалданған шеберлер жасаған. Сондай-ақ, монета 274 жылға дейін, император Аврелиан Галлия режимін басып тастағанға дейін соғылғанын көрсетеді.

The only evidence for the existence and rule of an Imperial claimant named Domitianus derives from two coins. The first was part of a hoard discovered at Les Cléons, in the commune of Haute Goulaine in the Loire Atlantique department of France in 1900. The authenticity or significance of this coin was much debated and as late as 1992 Domitianus was widely considered "at best a conjectural figure". The other coin was found fused in a pot with some 5,000 other coins of the period 250–275 (thus providing incontrovertible provenance) in the village of Chalgrove in Oxfordshire, England, in 2003. The hoard was acquired by the Ashmolean Museum in 2004. In 2006, an alleged third specimen of the same usurper was found in the Vidin Province in north western Bulgaria, by an amateur archaeologist with a metal detector. This coin's identification should be disputed, as it is neither stylistically similar nor bearing of a similar inscription as the two genuine examples. It is much more likely a miscatalogued barbarous radiate. The Bulgarian coin also depicts Laetitia on the reverse, unlike the other two examples which depict Concordia. The coin is stored at the Sofia National Museum of History (in the complex "Boyana"), under "Inv. No. 45197". It has not appeared in any academic publications besides those published in Bulgaria. The design of the two genuine coins is typical of those associated with the Gallic Empire. They are of the radiate type, depicting Domitianus as a bearded figure and wearing a radiate crown representing the rays of the sun, in reference to Sol Invictus (i. e. the sun perceived as a deity ). This depiction is very similar to that of the coins of the Gallic Emperors Victorinus (269–271) and Tetricus I (271–274). Both coins bear the same legend, , an abbreviation for Imperator Caesar Domitianus Pius Felix Augustus. An unusual feature here is the absence of any reference to Domitianus's nomen or praenomen. Gallic Empire coins usually bear the full tria nomina of the prince celebrated the better to carry out their propagandist function. On the reverse, the coins show Concordia, and have the legend , a propagandistic claim that the army was united behind Domitianus. Again this is a standard slogan for the Gallic Emperors. Judging by their refined design, the coins were probably struck at the chief mint of the Gallic Empire – at Trier in the province of Gallia Belgica or Cologne in Germania Inferior – or, at least, from a die produced by artisans who were strongly influenced by those coins. It also suggests that the date of the coin was prior to 274 when the Emperor Aurelian suppressed the Gallic regime.

Түсіндіру ұсынысы

Дәлелдер Ареолдың ХА-да аталған серігі немесе қорғанышы, Зосим айтқан Арелианның билік құрған кезіндегі бүлікші және монеталарда көрсетілген Императорлық талапкердің бір адам екенін растауға жеткіліксіз. Дегенмен, ғылыми пікірлер олардың бір адам болуы мүмкін деген тұжырымға бейім. Ауреолдың клиенті ретінде Домициан кейін Галл режимімен байланысты болуы мүмкін, өйткені оның қамқоршысының Постуммен қарым-қатынасы туралы күдік тудыратын және белгілі мәліметтер бар. Егер "Тарихтар" (Historia Augusta) оның әскери беделі туралы айтқандары дұрыс болса, онда ол Галлия императорының және оның мұрагерлерінің құрамына кіруі мүмкін. Алайда, дәлелдер тым әлсіз және тікелей емес. Оның монеталарының куәлігі Домицианның, әрине, көтерілісші Галл империясымен байланысты әскери тұлға болғанын көрсетеді. Ол өзінің императорлық талаптары дәстүрлі түрде жариялануын қамтамасыз ету үшін Трир немесе Кельн қалаларының біріне жақын орналасқан әскерлерге басшылық еткен болуы мүмкін. Император болуға ниеттенгендер үшін монета шығаруға қабілетті монетаханасы жоқ аймақтарда бұл өте қиын болды. Галлия империясының тарихын ескеретін болсақ, оның империяға талаптануы 271 жылдың басында Галлия императоры Викторинге қарсы офицерлер жасаған төңкерістен кейінгі шатасу кезеңімен байланысты болуы мүмкін. Викторинді өлтіргендердің саяси мақсаты болмаған сияқты, сондықтан оның өлімінен кейін шатасудың тууы заңды. Осы жағдайда, әскери беделі бар Домициан сияқты тұлғаны алға ұсынуға бір топтың құмар болуы мүмкін емес, әсіресе ол "Тарихтарда" (Historia Augusta) Макриандарды жеңген адам болса. Бірақ, әдеби деректер Тетрикус I-ді жаңа император ретінде қолдаған күштер өте жылдам және шешімді түрде бекініп, Домицианның билігі Галлия империясы бақылаған провинциялардың сыртында байқалмағанын көрсетеді. Монеталардың куәлігін түсіндірудің ең ықтимал нұсқасы - Домициан Викторинді құлатқан офицерлер төңкерісіне қатысып, Галлиядағы монетаханалардың бірін уақытша бақылауға алған. Сондықтан оны орталық Рим императоры Аврелиан емес, Тетрикус I жеңген болуы мүмкін, өйткені Зосимнің айтуынша. Императорлық атақта тек когноменді пайдалану монеталардың қай жағдайда жасалғаны туралы сұрақтар тудырады. Шалгроувта табылған монетаның жағдайы оның 270-жылдардың басында соғылғанын көрсетеді, бірақ ол Рейн армиясының офицерлері тобының Домицианды өздерінің білімі мен келісімінен тыс, басшылыққа пайдалануды үміттенген фракциясының өнімі болуы мүмкін. Домицианның тағдыры белгісіз. Бір болжам бойынша, оны Тетрик өлтірген немесе, көбінесе, Рейннің негізгі гарнизондары Тетрикке адал болғанда, оны өз әскерлері өлтірген. Екінші мүмкіндік - оны Аврелианға адал Плацидиан жеңген, ол 270 жылы Викториннің Аутунға шабуыл жасауы кезінде төменгі Ронда аңғарын күзетуге тағайындалған. Бұл оның көтерілісі оңтүстік Галлияда, империяның орталық провинцияларына жақын жерде болғанын көрсетеді, бұл Аврелианды алаңдатуға жеткілікті болды. Джон Ф. Уайт оны Евтропиус айтқан Аврелиан өлтірген немере інісімен бірдейлендіруді ұсынды. Домициан Аврелианның қарындасы Домицияның ұлы (толық аты Луций Домиций Аврелиан).

The evidence is not sufficient to confirm that the associate or protégé of Aureolus mentioned in the HA, the obscure rebel of Aurelian's reign mentioned by Zosimus and the Imperial claimant celebrated in the coins were one and the same man. However, academic opinion is inclined to the view that, more likely than not, they were one and the same. It is quite possible that, as a client of Aureolus, Domitianus would later have become associated with the Gallic regime given what is suspected and known about his patron's relations with Postumus. If Historia Augusta’s assertions as to his military reputation are correct it is not unlikely that he would have been welcomed into the entourage of the Gallic Emperor and his successors. However, the evidence is too vague and circumstantial. The evidence of his coins suggests that the Domitianus was almost certainly a military figure associated with the rebel Gallic Empire who commanded troops close enough to one of the mint cities of Trier or Cologne to ensure that his Imperial pretensions were proclaimed in the traditional manner. It was very difficult for would be Emperors in regions where there was no established mint to issue coins. Given what is known of the chronology of the Gallic Empire his bid for Empire is most probably associated with the period of confusion following the officers’ coup against the Gallic Emperor Victorinus early in 271. The men who murdered Victorinus seem to have had no political agenda and it is not surprising that there should have been period of confusion after his death. In this circumstance it would not have been surprising that a faction may have been tempted to put forward a figure such as Domitianus who had an established military reputation – particularly if he was, indeed, the same man as the conqueror of the Macriani mentioned in Historia Augusta. On the other hand, the literary evidence does suggest that the forces favouring Tetricus I as the new Emperor were able to assert themselves so swiftly and decisively that Domitianus's elevation was hardly remarked outside the provinces controlled by the Gallic Empire. The most likely interpretation of the evidence of the coins is that Domitianus was involved in the officers' coup that overthrew Victorinus and managed to secure temporary control of one of the Gallic mints. It is thus more likely that he was suppressed by Tetricus I than by the central Roman Emperor Aurelian as the Zosimus reference would appear to suggest. The use of the cognomen alone in the Imperial title is sufficiently unusual to raise questions about the circumstances in which the coins were produced. The circumstances in which the Chalgrove specimen was discovered leaves no doubt that it was, indeed, struck by somebody in the early 270s, but we have to consider that it might have been produced by a faction of the Rhine army officer cadre which hoped to use Domitianus as a figurehead, possibly without his knowledge or approval. Domitianus's fate is unknown. One possibility is that he was either executed by Tetricus or, more likely, that he was murdered by his own troops when the main Rhine army garrisons declared for Tetricus. A second possibility is that he was defeated by Placidianus, a general loyal to Aurelian who had been stationed to guard the lower Rhône valley during Victorinus' assault on Autun in 270. This would suggest that his rebellion took place in southern Gaul, near enough to the central empire's provinces to be of concern to Aurelian. John F. White proposed possibly identifying him with a nephew mentioned by Eutropius as having been killed by Aurelian. Domitianus then being the son of a sister of Aurelian (full name Lucius Domitius Aurelianus) named Domitia.