Кіріспе

Орел (,), сондай-ақ Орел немесе Ориол деп транслитерацияланады, Ресейдің Орел облысының қаласы және әкімшілік орталығы, Ока өзенінің жағасында, шамамен Мәскеудің оңтүстік-батысына қарай орналасқан. Ол Орталық федералды округтің және Орталық экономикалық аймақтың құрамына кіреді.

Ерте тарих

Тарихи жазбалар жоқ болғанымен, археологиялық дәлелдер 12 ғасырда, жер Чернигов княздығының бір бөлігі болған кезде, Ока және Орлик өзендері арасында бекінілген елді мекен болғанын көрсетеді. Бұл бекіністің аты белгісіз, сол кезде ол Орел деп аталмаған болуы мүмкін. 13 ғасырда қамал Карачев княздығының Звенигород аймағының құрамына кірді. 15 ғасырдың басында бұл аймақ Ұлы Литва княздығы тарапынан басып алынды. Литвалықтар не Алтын Орда шабуыл жасағаннан кейін қала халқы оны тастап кетті. 16 ғасырда бұл аймақ Ресей мемлекетінің құрамына енді.

Ресей патшалығы

1566 жылы Иван IV Васильевич елдің оңтүстік шекарасын қорғау үшін сол жерде жаңа бекініс салуға бұйрық берді. Бекініс 1566 жылдың жазынан бастап 1567 жылдың көктеміне дейін салынды. Таңдалған орын стратегиялық тұрғыдан тиімді емес еді, себебі бекініс маусымдық су тасқынына ұшырайтын төмендікте орналасқан, ал көршілес биік жерлерден оған шабуыл жасау оңай болды. 1605 жылы Жалған Дмитрий I және оның әскері Орел қаласынан өтті; 1606 жылы Иван Болотников; ал Жалған Дмитрий II 1607–1608 жылдары қысқы маусымын Орелде өткізді. 1611 және 1615 жылдары поляк әскерлері қаланы тонады. Екінші тонаудан кейін халық Мценскке қашып кетті, бірақ Орлов уезі әкімшілік жағынан сақталып қалды. Орел 1636 жылы қайта салынды. Бекіністі стратегиялық жағынан тиімдірек биік жерге көшіру мәселесі 1670 жылдарға дейін талқыланды, алайда көшіру жоспары іске аспады. Бекініс қажетсіз деп танылып, 18 ғасырдың басында бұзылды.

Ресей империясы

18 ғасырдың ортасында Орел астық өндірісінің маңызды орталықтарының біріне айналды, ал Ока өзені 1860 жылдарға дейін басты сауда жолы болды, содан кейін теміржолмен алмастырылды. Орел 1702 жылы қала мәртебесін алды. 1708 жылы Орел Киев генерал-губернаторлығының құрамына енді; 1719 жылы Киев генерал-губернаторлығы ішінде Орел провинциясы құрылды. 1727 жылы провинция жаңа құрылған Белгород генерал-губернаторлығына берілді. 11 наурызда (ескі стиль бойынша 28 ақпанда) 1778 жылы Воронеж және Белгород генерал-губернаторлықтарының бөліктерінен Орел вице-корольдігі құрылды. 1779 жылы қала жаңа жоспар бойынша дерлік толығымен қайта салынды, ал Орел өзені Орлик (яғни "кішкентай бүркіт") деп аталды.

Ресей Республикасы

1917 жылғы Қазан революциясынан кейін қала большевиктердің бақылауында болды, тек 1919 жылдың 13-20 қазаны аралығында Антон Деникиннің Ақ әскері басқарған қысқа мерзімді кезеңді қоспағанда.

Кеңес Одағы

Орел 1920-1930 жылдары қайта-қайта әртүрлі облыстар арасында ауыстырылды: алдымен 1928 жылға дейін Орел губернаторлығы, содан кейін 1928-1934 жылдар аралығында Орталық Қара Жер аймағы, соңында Курск облысына енді), және 1937 жылдың 27 қыркүйегінде өзінің Орел облысының әкімшілік орталығы болды. Орел түрмесі Екінші дүниежүзілік соғыста саяси және әскери тұтқындарды қамауға алған маңызды орын болды. Кристиан Раковский, Мария Спиридонова, Ольга Каменева және тағы 160 көрнекті саяси тұтқын 1941 жылдың 11 қыркүйегінде Иосиф Сталиннің бұйрығымен Орелдің сыртындағы Медведев орманында атып өлтірді. Неміс-совет соғысы кезінде Орел қаласын 1941 жылдың 7 қазанында Вермахт басып алды. Француз әуе эскадрильясы "Норманди-Нимен" Орел аспанында шайқасты. 1943 жылдың 19 қыркүйегінде Орелде соғыс кезінде Орел облысында дислокацияланған партизан отрядтарының алғашқы әскери шеруі өтті. Орел 1943 жылдың 5 тамызында Орел-Курск ілгегіндегі "Кутузов" стратегиялық шабуыл операциясы барысында азат етілді. Қала дерлік толығымен қирады. 1943 жылдың 5 тамызында И.В. Сталиннің №2 бұйрығымен Орелді азат еткен әскерлерге сол күні Мәскеуде артиллериялық салют берілді. Содан бері қала "Бірінші салют қаласы" атымен белгілі болды, ал неміс басқыншыларынан азат етілген күні қала күні ретінде тойланады.

Уақыт белдеуі

Орелдің уақыт белдеуі Мәскеумен (Мәскеу уақыты) бірдей. UTC-ге қатысты уақыт +3:00.

Орналасқан жері

Орел қаласы Ока өзені мен оның саласы Орлик өзенінің жағасында, Шығыс Еуропа жазығындағы Орталық Ресей үстіртінде, Мәскеуден оңтүстік-батысқа қарай орналасқан.

Орналасу

Орел 1566 жылы Иван Грозныйдың бұйрығымен Ока және Орлик өзендері арасындағы аймақта құрылды. Оның ерте тарихы туралы мәлімет аз, ең ерте деректер 1636 жылға қатысты, сол кезде қала Ұлы қару-жарақ кезеңіндегі қираудан кейін қайта салынды. Тарихшы Т.Г. Свистунованың сөзіне сүйенсек, 16 ғасырдағы Орел бекінісі үш қатардан тұратын қорғаныс қабырғаларынан құралған. Қала ішінде собор, воеводаның (әскери басшының) үйі, мемлекеттік ғимараттар мен бояр балаларының соттары орналасқан. Түрмеде артиллериялық қоймалар, ұстахана және түрме мұнараларының жанында екі шіркеу болған. Посадта слобода орналасқан. 1636 жылы воевода Б. Колтовский Орелді қайта жаңартып, Окадан тыс жерлерді қосып, қаланы кеңейтті. Орел әскери бекініс ретінде сақталды, оған сәйкес гарнизон да болды. Пушкарская слободасы түрмеде орналасты, бояр балалары мен ақсүйектер Орлик өзенінің сол жағалауына қоныстанды, ал Ока маңында казак слободасы пайда болды. 1689 жылғы өрттен кейін Орел әскери маңызын жоғалтты, себебі жартылай өртенген қала бекінісі қайта салынбады. Орелдің орталық бөлігінде көшелер бекіністен шашара тарқан, екі басты бағыты – Жоғарғы және Төменгі Корчак жолдары. Бекініске қарсы Заотск аймағында екінші базар болған деседі, онда драгундық поселеністер өзен бойында реттелген түрде орналасқан. Өзеннен алшақтаған сайын жолдар желдей таралады. Қаланың бекінісі, үш базары, екі монастыры және көптеген шіркеулері өзеннен өркендеген. Оның құрылымын Окадан жақсы көруге болады: орталық бекініс, желдей тараған орталық бөлік және Заотск поселеністерінің торы. Қала көпірлермен байланысқандықтан, Орел әскери бекініс және сауда орталығы болды. Қаланың алғашқы жоспарларын 1728 жылы Михаил Бузовлев және Петр Ботвинев жасаған. 1778 жылғы жоспар қаланың радиалды орналасуын бекітті, ал келесі жылы радиалды жартылай шеңберлі жүйе ұсынылды. 1848 жылы Полесская алаңын қамтитын жаңа жоспар мақұлданды. Орелдің қазіргі кездегі құрылымын 1939 жылы «Гипрогор» Ленинград бөлімшесінің сәулетшісі Суборов жасады. Соғыстан кейінгі алғашқы қайта құру жоспары сәулетші В.А. Гайкович басшылығымен «Ленгипрогор» институтында жасалды. Орелдің дамуы үшін жаңа бас жоспар қажет болды, ол 1958 жылы В.А. Гайкович пен А.М. Суборов «Ленгипрогор» институтында жасады. Қаланың орталық алаңы Ленин алаңы болды, онда 1961 жылы Кеңестер үйі салынды. 1966 жылы қаланың орталық бөлігінде су тасқынына қарсы бөгеттердің құрылысы басталды.

Климат

Орелдің ылғалды континенттік климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі Dfb). Қыстары қоңыржай суық және ауытқып тұрады. Қыстың бірінші жартысы жұмсақ, екінші жартысында көбінесе жылы күндер болады. Жаздары жылы, кейбір жылдары жаңбырлы, ал кейбіреулері ыстық және құрғақ болуы мүмкін.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Орел облысының әкімшілік орталығы болып табылады және әкімшілік-аумақтық бөлініс аясында, ол оның құрамына кірмесе де, Орлов ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. Әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде, Орел облыстық маңызы бар қала ретінде жеке құрылған, оның мәртебесі аудандардың мәртебесімен тең.

Саясат

2012 жылдың ақпан айында қалалық дума мэрді тікелей сайлау жолын жойды. 2013 жылдың желтоқсан айында референдум өтті, онда халықтың 71% мэрді тікелей сайлауды қалпына келтіруді қолдады.

Көлік

Орелдің маңызды көлік түйіні ретінде қалыптасуы қаланың Орталық және Орталық Қара Жер экономикалық аймақтарының шекарасындағы тиімді географиялық орналасуымен байланысты. Қалада троллейбус, трамвай және автобус жүйелері бар. Бұл қоғамдық көлік түрлері қаланың барлық аумағын қамтиды. Әрбір автобус, трамвай және троллейбус қала ішіндегі бағытын және белгіленген аялдамаларын көрсететін маршрут көрсеткіштерімен жабдықталған. Сонымен қатар, такси және жалға алынатын автомобильдер де бар. Бұрынғы жылдары, жаз айларында Ока өзенінде су көлігі экскурсиялық және жаяу серуендеуге арналған бағыт ретінде пайдаланылды.

Троллейбус

1968 жылдың 29 қазанында жолаушылар тасымалы ресімді түрде ашылды. Байланыс желісінің ұзындығы 2019 жылға дейін 4 бағытты қамтиды.

Теміржол

1868 жылдан бері Орел мен Мәскеу арасында теміржол қатынасы бар. Мұнда 5 теміржол бағыты тоғысады: Елецке, Мәскеуге, Курскіге, Брянскіге, Михайловский кенішіне. Басты вокзалдар: Орел вокзалы, Лужки Орел вокзалы.

Трамвай

1898 жылдың 3 қарашасында Орелде электр трамвайы іске қосылды. Жобаны бельгиялық кәсіпкер Ф.Ф. Гилон және «Compagnie mutuelle de tramways» фирмасы әзірледі, олар қалада трамвайды ғана емес, жарықтандыруды салу құқығын жеңіп алды. Орел трамвайы – Ресейдегі ең көне электр трамвай жүйелерінің бірі. Ол Мәскеуден 1 жыл, Санкт-Петербургтен 9 жыл бұрын іске қосылған. 2017 жылы екі рельстік есептеу бойынша желілердің ұзындығы болды. 2019 жылға қарай 3 бағыт жұмыс істейді: Tatra T3 (74 бірлік), Tatra T6B5 (13 бірлік), 71 403 (1 бірлік), 71 405 (1 бірлік).

Аэрофоны

Қалаға Орел Южный әуежайы қызмет көрсетеді, бірақ қазір ол жұмыс істемейді.