Қызыл қаласы: Азияның географиялық орталығы және климаты
Kyzyl
Қызыл – Ресейдің Тыва Республикасының астанасы. «Қызыл» атауы түркі тілдерінде «қызыл» деген мағынаны білдіреді. Азияның географиялық орталығы деп саналады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тува Республикасының астанасы, Ресей
Capital of the Tuva Republic, Russia
Қызыл (Қызыл) – Ресейдің Тува Республикасының астанасы. Қала атауы тува тілінде (сондай-ақ көптеген түркі тілдерінде) "қызыл" немесе "қызғылт" деген мағынаны білдіреді. Халық саны:
Kyzyl (/k//ɪ/'/z//ɪ//l/; Кызыл, ; , , ) is the capital city of the republic of Tuva, Russia. The name of the city means "red" or "crimson" in Tuvan (and in many other Turkic languages). Its population was
География
Қызыл қаласы Азияның географиялық орталығында орналасқан деп мәлімдейді. Бұл координаттардың шындығында Азияның орталығы екені күмәнді (мысалы, Қытайдағы Үрімші де осыған ұқсас талап тартады). Дегенмен, Тува, орыс және ағылшын тілдерінде "Азия орталығы" деп жазылған ескерткіш осы мәлімдемені нығайтады. Тос Булак – Қызыл қаласының оңтүстігінде жатқан ашық далалар мен минералды сулар аймағы. Қызыл қаласы Ұлы Енисей (Бии Хем) және Кіші Енисей (Каа Хем) өзендерінің қосылған жерінде, Енисей (Улуг Хем) өзенін құрайды. Жаңа құрылыстар мен дамудың көп бөлігі Енисей және Кіші Енисейдің оңтүстігінде, өзендердің иілген жобаларымен қатар жүреді, ал дамудың ең жоғары деңгейі Ұлы Енисей мен Кіші Енисейдің қосылған жерінен төмен орналасқан. Осы оқиғаны еске алу үшін 1964 жылы өзен жағасында ескерткіш орнатылды.
Kyzyl claims to be located exactly in the geographical center of Asia. Whether these coordinates are in fact the center of Asia is disputed (e. g., Ürümqi in China makes a similar claim). However, there is a monument labelled "Center of Asia" in Tuvan, Russian and English, which asserts this claim. Tos Bulak is the area of open fields and mineral springs which lies immediately south of Kyzyl. Kyzyl stands at the point where the Great Yenisey (Bii Xem) meets the Little Yenisey (Kaa Xem) river to form the Yenisey proper (Ulug Xem). Most development takes place south of the Yenisey and Little Yenisey and follows the curves of the river, with the highest development centered just below the confluence of the Great Yenisey with the Little Yenisey. A monument was built in 1964 on the river bank to mark this
Климат
Қызылорданың климаты өте суық, жартылай шөлді (Кöppen климаттық жіктелуі BSk), ылғалды континенттік климатқа (Köppen Dwb) жақын, жазда орташа ең жоғары температурасы шамамен, қыста – және жылдық жауын-шашын мөлшері бар. Теңіздердің әсерінен алыс және салыстырмалы түрде жоғары ендікте орналасқандықтан температураның өзгеруі күрт болуы мүмкін, бірақ Саха Республикасымен салыстырғанда аз. Дегенмен, 22 қарашадан 19 ақпанға дейін температура тіркелген тарихта нөлден жоғары көтерілген емес. 2021 жылдың 20 ақпанында қысқы маусымда алғаш рет температура нөлден жоғары болды. Температураның өзгеруі жылдам болуы мүмкін. Көктем мен күздің аралық маусымдары қысқа: сәуір және қазан айларында ғана орташа температура жылдық 1,2 °C (30 °F) көрсеткішіне жақын. Қызылорда қаласы алыс солтүстік аймақтарымен теңестіріледі. Қызылорданың климаты құрғақ және континенттік. Климатқа басында орналасуының әсері зор, осының арқасында қыс айларында ауа алапта тұрақтап, Сибір антициклонының әсерінен суынады, күшті температура инверсиясын қалыптастырады. Қыс (қараша-наурыз) осындай ендік үшін ерекше қатал (қала Лондон, Курск және Орынбормен бірдей ендікте орналасқан), қарсыз (10-20 см), желсіз. Қаңтар айындағы орташа температура -28,7 °C (абсолюттік минимум -54 °C, қала Ресей мен әлемдегі ең суық 10 қаланың қатарында). Көктем қысқа. Наурыздың екінші жартысында басталатын күндізгі еріген қарлар айдың соңына қарай қар жамылғысының тез төмендеуіне алып келеді. Алайда, тіпті сәуірде қар болмаған жағдайда, Арктикалық ауа массалары кезінде температура түнде -27,3 °C-қа дейін төмендеуі мүмкін. Мамыр айында ауа райы тез жылынады. Жаздар көбінесе ыстық болады, кейде ұзақ құрғақшылықтар болады. Қызылордада жаз мамырдың ортасында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Жазда қала күндізгі температураның жоғары мәнімен сипатталады. Ең жоғары температура Ресей Федерациясындағы ең жоғары температуралардың бірі болып табылады және ең жоғары температурасы +40,7 °C болатын он ең ыстық қаланың қатарына кіреді. Жауын-шашынның көп бөлігі жаз айларында, жаздың екінші жартысында түседі. Мамыр және шілде айларында шаңды дауылдар болуы мүмкін. Тамыз айында қатты жаңбырлар мен күшті найзағайлар жиі кездеседі. Қыркүйектің ортасы мен соңында алғашқы аяз байқалады, бірақ күндіз ауа райы әлі де ыстық болады. Жапырақтар қазан айының басына дейін түседі. Қазан айында орташа температураның тез төмендеуі басталады. Қазан айының соңында, қар жамылғысы орнамас бұрын, орташа тәуліктік температура 0 °C-тан төмен түседі (қарашада -20 °C-тан төмен), бұл қысқы және көптеген жеміс-жидек дақылдарын өсіруді мүмкін емес етеді. Қар жамылғысы әдетте қарашаның ортасында орналып, температура -20 °C-қа және одан төмен түседі. Азиялық жоғары атмосфералық қысымның орталығы (Сибір антициклоны) суық маусымда Тываның үстінде орналасқандықтан және Қызылорда терең алаптың түбінде орналасқандықтан (алапты қоршап тұрған таулармен салыстырғанда) атмосфераның үлкен қалыңдығында, планеталық желдер деңгейіне дейін 2-2,5 км биіктікке дейін, қыста қала үстінде өте күшті инверсия байқалады. Қаладан 2 км биіктіктегі температура жер бетіндегіден 15-20 градусқа жоғары болуы мүмкін. Қазан айының соңынан наурыз айының басына дейін ауа райы желсіз, көбінесе ашық болады. Осыған байланысты қала мен алаптың үстінде ең күшті тұман пайда болады, кейбір күндері тұманның әсерінен көріну қашықтығы 500-1000 метрге дейін төмендейді. Қыста ауаның қатты ластануы - қоршаған ортаға үлкен мәселе. Оны шешу үшін облыс үкіметі газдандыру шараларын қабылдады. Ең жоғары температура 2004 жылдың 15 шілдесінде +40,7 °C тіркелді. Ең төменгі температура 1945 жылдың 4 ақпанында -54 °C тіркелді.
The climate of Kyzyl has a extreme cool semi arid variety (Köppen climate classification BSk) bordering humid continental climate (Köppen Dwb) , with average highs around in the summer and in the winter and only of precipitation annually. Located far from any moderating bodies of water and at a relatively high latitude, temperatures can be extreme, though less so than the Sakha Republic. Nevertheless, the temperature has never risen above freezing from 22 November to 19 February, inclusive. On 20 February 2021 the temperature got above freezing in winter for the first time in recorded history. Temperature swings can be rapid. The transitional seasons of spring and autumn are short: only April and October average close to the annual mean of 1.2 °C (30 °F). The city of Kyzyl is equated to the regions of the Far North. The climate of Kyzyl is dry and sharply continental. A significant influence on the climate is exerted by being in the basin, thanks to which in winter the air in the basin stagnates and is cooled under the influence of the Siberian anticyclone, forming a powerful temperature inversion. Winter (November March) is exceptionally harsh for such latitude (the city is located at the same latitude with London, Kursk and Orenburg), snow free (10 20 cm), windless. The average temperature in January is 28.7 °C (absolute minimum to 54 °C, the city is among the 10 coldest cities in Russia and the world). Spring is short. The daytime thaws that begin in the second half of March lead to a rapid descent of snow cover by the end of the month. However, even in April, in the absence of snow, with Arctic invasions, the temperature can drop at night to 27.3 °C. In May, hot weather quickly sets in. Summers are almost always hot, sometimes there are prolonged droughts. Summer in Kyzyl begins in mid May and ends in mid September. In summer, the city is characterized by high daytime temperature maxima. The maximum temperature is one of the highest in the Russian Federation, and is among the ten hottest cities with a maximum of +40.7. The bulk of precipitation falls in the summer, in the second half of summer. Dust storms are possible in May and July. In August, heavy rainfall and severe thunderstorms are not uncommon. In the middle and at the end of September, the first frosts are observed, although the weather is still quite hot during the day. Leaf fall is observed until the beginning of October. In October, a rapid decrease in average temperatures begins. At the end of October, before the snow cover is established, the average daily temperature drops below 0 °C (in November to 20 ° and below C), which makes it impossible to grow winter and many fruit and berry crops. Snow cover is usually established in mid November, followed by a sharp drop in temperatures to 20 °C and below. Since the center of the Asian maximum atmospheric pressure (Siberian anticyclone) is located above Tuva in the cold season and Kyzyl is located at the bottom of a deep basin (compared to the mountains surrounding the basin) on a very large thickness of the atmosphere, up to the level of planetary winds to heights of 2 2.5 km, in winter a very powerful inversion is observed over the city. The temperature at an altitude of 2 km above the city can be 15 20 degrees higher than at the surface of the earth. Almost from the end of October to the beginning of March, there is windless, often clear weather. Because of this, the strongest smog is observed over the city and the basin, on some days visibility can drop to 500 1000 meters due to smog. Severe air pollution in winter is a big environmental problem. To solve it, the government of the region has taken measures for gasification. The record high of was recorded on 15 July 2004. The record low of was recorded on 4 February 1945.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Қызыл – республика астанасы. Әкімшілік-территориялық бөлініс жүйесінде ол республикалық басқаруға бағынған қала ретінде құрастырылған (қалалық округ, аудандармен бірдей мәртебедегі әкімшілік бірлік).
Kyzyl is the capital of the republic. Within the framework of administrative divisions, it is incorporated as a city under republic jurisdiction (urban okrug, an administrative unit with the status equal to that of the districts),
Өнеркәсіп
Өндіріс орындаларына кірпіш зауыттары, ағаш кесу тіс машиналары, жиһаз жасау және азық-түлік өңдеу заводтары кіреді.
Manufacturing plants include brickyards, sawmills, furniture manufacturing, and food processing plants.
Жол байланысы
М54 "Енисей" федералды тас жолы Қызыл қаласын Абакан және Моңғолиямен, Эрзин арқылы жалғастырады.
The federal highway M54 "Yenisei" connects Kyzyl with Abakan and Mongolia via Erzin.
Әуе қатынасы
Қалаға Қызыл әуежайы қызмет көрсетеді. Әуежай Мәскеу, Новосибирск, Красноярск, Иркутск қалаларына, сондай-ақ республиканың шалқар елді мекендеріне үнемі рейстер ұсынады. Бұл әуежай Ресейдегі маңызды әуежайлар тізіміне енген.
The city is served by the Kyzyl Airport. The airport provides regular flights to Moscow, Novosibirsk, Krasnoyarsk, Irkutsk, as well as to remote localities of the republic. The airport is included in the list of reference airports in Russia.
Темір жол
Тува темір жолында Қызыл қаласында теміржол терминалы бар жоба бар. Құрагино–Қызыл темір жол желісінің жобалау жұмыстары әлі де жүріп жатыр. Жол құрылысы 2011 жылы басталды, бірақ Қызылдың жанында тек шамалы бөлігі салынды.
There is a project of the Tuvan Railway with a railway terminal in Kyzyl. Kuragino–Kyzyl railway line is still being designed. The construction of the road started in 2011, but only of track was built near Kyzyl.
Азияның орталығындағы мүсіндер кешені
Азияның орталығын символдайтын обелиск Енисей өзенінің жағасында, Тува Республикасының Қызыл қаласында орналасқан. Ол 1964, 1984 және 2014 жылдары үш рет салынды. Қазіргі ескерткіш – тұтас мүсіндік кешен. Жаңа обелиск бурят суретшісі Даши Намдаковтың жобасы бойынша салынған. Ол үш арыстанның тұсындағы шардан және оның үстіндегі шпильден тұрады. Сырттан ескерткіш бұрынғы обелиске өте ұқсас. Онда шығыс аждаһаларының керемет суреттері мен биік стела бейнеленген, оның әшекейі аспанға қарай құлшына тірелген символдық жануарлардың өрнектерімен жасалған. Сонымен қатар, адамдар буддалық жұлдыз жорамалының құрамына кіретін он екі космогониялық жануар бейнесін көреді.
The obelisk, symbolizing the center of Asia, is located on the bank of the Yenisei River, in the city of Kyzyl of the Republic of Tuva. It was built three times — in 1964, 1984 and 2014. Today's monument is a whole sculptural ensemble. The new obelisk was built according to the project of the Buryat artist Dashi Namdakov. It is represented by an ensemble of three lions holding a globe topped with a spire. Externally, the monument is very similar to the previous obelisk. It depicts grandiose figures of oriental dragons and a high stele, the decor of which is made in the form of symbolic animals intertwined in a rush of ascent to the sky. In addition, people see twelve cosmogonic animalistic images that make up the Buddhist horoscope.
Алдын-Булактың этникалық-мәдени кешені
Енисей өзенінің жағалау аймағын алып жатыр, Қызыл қаласына дейін 45 шақырым қашықтықта. Бұл ғаламның моделі ретінде салынған, онда әртүрлі өлшемдегі және мақсатына қарай юрталар жұлдыздар мен шамдардың рөлін атқарады. Юрталар мүмкіндігінше нақты келтірілгенмен, Алдын Булақта тұруға қолайлы жағдайлардың бәрі де бар, соның ішінде қонақа үйлер, мейрамхана, сауна және тұрақ.
It occupies the coastal zone of the Yenisei, to Kyzyl 45 km. It is built as a kind of model of the universe, where the roles of stars and luminaries are assigned to yurts of different sizes and purposes. Although the yurts are decorated as authentic as possible, Aldyn Bulak has all the amenities, including places to stay, a restaurant, a sauna, a parking lot.
Цеченлинг ғибадатханасы
Қызылдың ең маңызды буддалық тартылымдарының бірі. 1998 жылы салынған, екі қабаттан тұрады: бірінші қабат – тұруға арналған, екінші қабат – дұға ету үшін. Ғимараттың бұрыштары көбірек тозығын көрсетеді, себебі дәстүр бойынша ғибадатхананы айналып, бұрыштарына қол тигізіледі. Ішінде рухани тәжірибелер мен тілдер бойынша сабақтар өтеді, кіру ақысыз.
One of the most important Buddhist attractions of Kyzyl. Built in 1998, it consists of two floors: the first – as a residence, the second – for prayings. The corners of the building look more worn out, this is due to the tradition of walking around the temple in a circle and touching the corners. Classes on spiritual practices and languages are held inside, admission is free.
Буддистік дұға дөңгелегі
Ол 2006 жылы ресми түрде ашылды. Ресейдегі ең ірі дұға дөңгелегі саналады. Бұл дөңгелек Үнді монастырінен келген, онда монахтар оны бірнеше жыл бойы жасаған. Ішінде миллиондаған мантра жазылған паршалар жиналған.
It was officially opened in 2006. It is considered the largest prayer wheel in Russia. It came from an Indian monastery, where the monks worked on the wheel for several years. Millions of scrolls with mantras are stacked inside.
Қадаршы ескерткіші
Ол 1997 жылы Қызылорда әуежайының алдында орнатылды. Ескерткіш – дәстүрлі тува киіміндегі, таяқ ұстаған қойшы. Мүсін төбеге орнатылғаннан кейін, жергілікті тұрғындар батырдың мал-жаны жеткіліксіз деп ойлады, сондықтан жақын жерге ақ түспен боялған тас сияқты "қойлар" қойылды.
It was installed in 1997 in front of the Kyzyl airport. The monument is a shepherd with a staff in traditional Tuvan clothing. After the sculpture took its place on the hill, the locals considered that the hero did not have enough liverstock, so "sheep" were placed nearby in the form of boulders painted white.
"Бобри" минералды қайнар көзі
Ол Қызыл қаласынан шалқара орналасқан. Атауы "бобёрлар" деп аударылады: аңыз бойынша, адамдар осы жануарлардың су ішуге келгенінен бұлақ туралы білген. Мұнда 20-дан астам арна мен бұлақ бар, су кішкентай табиғи және қолмен жасалған тостағандарға немесе кеңірдектерге жиналады. Аңызға сүйенсек, әр арна әртүрлі ауруды емдейді, сондықтан туристер олардың бәрінен су ішіп көреді.
It is located from Kyzyl. The name is translated as "beavers": according to legend, people learned about the spring from these animals who came there to drink. There are more than 20 streams and springs, the water is collected in small natural and handmade bowls or spreads. According to legend, each of the streams treats different diseases, so tourists try the water from all of them.
Тыва Республикасының Ұлттық мұражайы
Ол 1929 жылы Қызылда құрылған. Мұражайда ұсынылған ерекше коллекциялар: "Аржан" және "Аржан 2" скиф обаларының археологиялық жиынтықтары; тувалық этнографиялық коллекциялар; тува әйелдері мен ерлердің күміс әшекейлері; шаманизм, буддизм және православие культтеріне арналған жиынтықтар.
It was founded in 1929 in Kyzyl. Unique collections presented in the museum are: Archaeological collections of the Scythian mounds "Arzhaan" and "Arzhaan 2"; Tuvan ethnographic collections; Tuvan women's and men's silver jewelry; cult collections of Shamanism, Buddhism and Orthodoxy.
Душ-хол көлі
Тува Республикасындағы тұзды бұлақ. Тува диалектісінде бұл су қоймасының атауы "тұз көлі" дегенді білдіреді. Дус-Хол табиғи ескерткіш және мемлекеттік қорғауға алынған. Бұл бұлақтың суы емдік қасиеттерімен ерекшеленеді. Жаз бойына туристер мен жергілікті тұрғындар осы су қоймасына келеді.
A salty spring in the Republic of Tuva. In the Tuvan dialect, the name of the reservoir means "salt lake". Dus Khol is a natural monument and is under state protection. The water in this spring has healing properties. Throughout the summer season, tourists and locals come to the reservoir.
"Ұстау-Құрее" халықаралық жанды музыка және иман фестивалі
Туған жердің мәдениетінің барлық сұлулығын көрсететін бұл фестиваль 1999 жылдан бері Тыва Республикасында өткізіліп келеді. Фестиваль Чадан қаласындағы бір кездері ұлы будда ғибадатханасының қираған орындарын қайта жаңғырту идеясымен туындады. Фестивальдің ұраны – жанды музыка және мәңгілік рухани құндылықтарға (мейірімділік, төзімділік, өмірдің ырызына қарапайым қанағат ету) сүйену болды. Шатыр қаланың қарапайым тұрмыс жағдайы, табиғатқа жақын болуы, будда ғибадатханасының қираған орындарының ерекше атмосферасы, қатысушылардың үнемі бірлесіп музыка ойнауы – осылардың барлығы фестивальдің ерекше бейнесін қалыптастырды. Дәстүр бойынша, Ошту Хури фестивалі шілде айында өтеді.
The festival, which shows all the magnificence of indigenous cultures, has been held in the Republic of Tyva since 1999. The festival arose in line with the idea of restoring the ruins of a once majestic Buddhist temple in Chadan. The motto of the festival was live music and following the universal spiritual postulates of living faith (kindness, tolerance, unpretentiousness to the benefits of life). The simplicity of the living conditions of the tent city, the proximity to nature, the special atmosphere of the ruins of a Buddhist temple, the constant joint music playing of the participants — all these components created a unique image of the festival. Traditionally, the Ustuu Khuree festival takes place in July.
Азияның орталығында "Хумей" халықаралық фестивалі"
Фестиваль бағдарламасына дәстүрлі түрде көмей әні орындаушылары арасындағы жарыстар мен "Оваа хоомей" бағыштау рәсімі кіреді. Ол екі жылда бір рет өткізіледі. Фестиваль барысында қатысушылардың саны 600-ден асып, оның ішінде АҚШ, Қытай, Моңғолия, Швеция, Германия, Жапония, Бразилия сияқты елдерден келген 31 шетелдік азамат болды.
The festival program traditionally includes competitions among throat singing performers, the consecration ceremony "Ovaa khoomei". It is held every two years. During the festival, the number of participants reached more than 600 people, including 31 foreign citizens from different countries, such as the US, China, Mongolia, Sweden, Germany, Japan, Brazil.
"Наадым" ұлттық мерекесі
Наадым – тува халқының жыл сайын тамыздың ортасында тойланатын малшылардың ұлттық мейрамы. Онда міндетті түрде ұлттық күрес – "хуреш", ат жарысы, садақ ату, ең үздік ұлттық киіз үй, ең жақсы ұлттық киім және жылқы жабдықтарын анықтау сайыстары өткізіледі.
Naadym is a Tuvan national holiday of shepherds, held annually in mid August. It necessarily includes the national wrestling khuresh, horse racing, archery, competitions for the best national yurt, the best national costume and equipment of a horse.
Білім
Мектеп № 1 (Қызыл) – қаладағы бірінші мектеп. Тыва мемлекеттік университеті – Тывадағы жалғыз университет.
School No. 1 (Kyzyl) – first school in the city. Tyvan State University – is the only university in Tyva.
Танымал мәдениетте
1980 жылдардың аяғында Қызыл қаласына Ральф Лейтон келді, ол Нобель сыйлығының лауреаты, физик Ричард Файнманмен бірге Туваға жетуді мақсат тұтқан еді. Файнман Туваға жетпей тұрып қайтыс болғанымен, олардың сапары "Тува немесе Бюст!" кітабында жазылған. "Чингис блюз" фильмі, қысқа толқынды радио арқылы тувалық көмей әнін үйренген, соқыр блюз орындаушысы Пол Пенаның тувалық көмей әні байқауына қатысу үшін жасаған саяқатын көрсетеді.
In the late 1980s, Kyzyl was visited by Ralph Leighton, who had made it a quest to reach Tuva with his friend, the Nobel Prize winning physicist Richard Feynman. Though Feynman died before they reached Tuva, the journey is chronicled in the book Tuva or Bust! The film Genghis Blues chronicles the pilgrimage of a blind blues performer, Paul Pena, who learned Tuvan throat singing by listening to his shortwave radio, to compete in the Tuvan throat singing competition.