Тува тілі: тарихы, диалектілер (батыс, орталық, солтүстік-шығыс, оңтүстік-шығыс). Тувалықтардың өзіндік атауы – сойон, урянхай. Тілдің негізі – орталық диалект.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сибир түркі тілі
Siberian Turkic language
Тува атауы "Монголдардың құпия тарихы" кітабының жарық көрген кезінен бастау алады. Тувалар (өздерін қалай атаса, солай) тарихи түрде сойондар, сойоттар немесе урианхайлар деп аталған. Тувада сөйленетін туван тілі негізінен төрт диалект тобына бөлінеді: Батыс, Орталық, Солтүстік-Шығыс, Оңтүстік-Шығыс. Орталық: әдеби тілдің негізін құрайды және овур және бии-хем субдиалектілерін қамтиды. Бұл диалекттің географиялық жағдайы орталықта болғандықтан, ол көптеген тувалардың сөйлейтін тіліне ұқсас болды, бірдей болғанымен, болмағанымен. Батыс: Хемчик өзенінің жоғарғы ағысы маңында таралған. Ол алтай тілінің ықпалында. Солтүстік-Шығыс, сондай-ақ тоджи диалектісі деп те аталады, Ұлы Енисейдің жоғарғы ағысы жанында сөйленеді. Бұл диалекттің сөйлеушілері мұрынды дыбыстарды қолданады. Онда басқа диалекттерде кездеспейтін аң ауру және бұғы шаруашылығына қатысты кең сөздік қоры бар. Оңтүстік-Шығыс: моңғол тілдерінің күшті ықпалы байқалады. Басқа диалекттерге джунгар, цэнгель және дукха туваларының тілдері жатады, бірақ қазіргі уақытта бұл сирек кездесетін диалекттер толыққанды зерттелмеген. Туван тілінде сөйлейтін географиялық аймақтарда тілдің әртүрлі диалектілері кездеседі. 2001 жылы туван тілі бойынша диссертациясын қорғаған К. Дэвид Харрисон, осы диалектілердің айырмашылығы тува халқының көшпелі өмір салтымен байланысты екенін айтады.
The name Tuva goes back as early as the publication of The Secret History of the Mongols. The Tuva (as they refer to themselves) have historically been referred to as Soyons, Soyots or Uriankhais. Tuvan, as spoken in Tuva, is principally divided into four dialect groups; Western, Central, Northeastern, Southeastern. Central: forms the basis of the literary language and includes Ovyur and Bii Khem subdialects. The geographical centrality of this dialect meant it was similar to the language spoken by most Tuvans, whether or not exactly the same. Western: can be found spoken near the upper course of the Khemchik. It is influenced by the Altai language. Northeastern, also known as the Todzhi dialect, is spoken near the upper course of the Great Yenisey. The speakers of this dialect utilize nasalization. It contains a large vocabulary related to hunting and reindeer breeding not found in the other dialects. Southeastern: shows the most influence from the Mongolic languages. Other dialects include those spoken by the Dzungar, the Tsengel and the Dukha Tuvans, but currently these uncommon dialects are not comprehensively documented. Different dialects of the language exist across the geographic region in which Tuvan is spoken. K. David Harrison, who completed his dissertation on the Tuvan language in 2001, argues that the divergence of these dialects relates to the nomadic nature of the Tuvan nation.
Іс-әрекеттер
Тува тіліндегі етістіктерде уақыт, модалдық мағына және көрініс белгілерін білдіретін бірнеше жұрнақтар болады. Етістіктің мағынасын өзгерту үшін көмекші етістіктер де қолданылады. Тува және оған жақын тілдердегі көмекші етістіктерге арналған толық ғылыми зерттеу үшін Андерсоннің 2004 жылғы еңбегін қараңыз.
Verbs in Tuvan take a number of endings to mark tense, mood, and aspect. Auxiliary verbs are also used to modify the verb. For a detailed scholarly study of auxiliary verbs in Tuvan and related languages, see Anderson 2004.
Синтаксисі
Туван СӨЖ сөз тіркесімен жұмыс істейді. Мысалы, теве сиген чипкен (түйе шөп жеді) "Түйе шөп жеді".
Tuvan employs SOV word order. For example, теве сиген чипкен (camel hay eat PAST) "The camel ate the hay."
Сөздік
Тува тілінің сөздік қоры көбінесе түркі тілдеріне қатысты, бірақ көптеген моңғол сөздерімен ерекшеленеді. Тіл моңғол тілінен бірнеше жұрнақтарды да қабылдаған. Бұған қоса, кет және самоид тілдерінің іздері сақталған. «Тілдерді сақтап қалу институты» тува тіліндегі сөйлеу сөздігін жарыққа шығарды. Көптеген түркі тілдерінен айырмашылығы, араб және парсы тілдерінен алынған сөздер кейбір негізгі ұғымдарды қамтиды, ал тува тілінде мұндай қарыздар өте сирек кездеседі немесе тіпті жоқ, себебі тувалықтар көптеген түркі халықтары сияқты ислам дінін қабылдаған емес.
Tuvan vocabulary is mostly Turkic in origin but marked by a large number of Mongolian loanwords. The language has also borrowed several Mongolian suffixes. In addition, there exist Ketic and Samoyedic substrata. A Tuvan talking dictionary is produced by the Living Tongues Institute. In contrast with most Turkic languages, which have many Arabic and Persian loanwords that even cover some basic concepts, these loanwords are very few in Tuvan, if any, as Tuvans never adopted Islam like most Turkic peoples.
Моңғол жазуы
Бұрын тува халқы жазу үшін моңғол тілін қолданған. Кейін Николаус Поппе моңғол әрпін тува тіліне бейімдеп өңдеді. Бұл – тува тілінің белгілі болған ең алғашқы жазба түрі.
In the past, Tuvans used Mongolian as their written language. Mongolian script was later developed by Nikolaus Poppe to suit the Tuvan language. This is the first known written form of the Tuvan language.
Транслитерация
Библиографиялық мақсаттар үшін тува тілінің транслитерациясы, әдетте, кириллицамен жазылған славян емес тілдерге арналған ALA LC романизация кестелерінде сипатталған ережелерге сәйкес жүргізіледі. Тіл біліміндегі сипаттамалар көбінесе транслитерация үшін IPA немесе түркітану стандарттарын қолданады.
For bibliographic purposes, transliteration of Tuvan generally follows the guidelines described in the ALA LC Romanization tables for non Slavic languages in Cyrillic script. Linguistic descriptions often employ the IPA or Turcological standards for transliteration.
Мәртебе
Қытайдағы тувалықтар, көбінесе Синьцзян автономиялық аймағында тұратын, монғол ұлтына жатқызылады. Синьцзянның солтүстік-батыс бөлігіндегі Канас көлі маңында да тувалықтар тұратыны хабарланады, бірақ олар ресми түрде танылмайды және жалпы ҚХР ресми этникалық санатындағы "монғол" деп санаталатын жергілікті ойрат монғолдарының құрамына кіреді. Ойрат және тувалық балалар шахар моңғол және стандартты мандарин тілдерінде білім алады, бұл екі топтың да туған тілі емес.
Tuvans in China, who live mostly in Xinjiang Autonomous Region, are included under the Mongol nationality. Some Tuvans reportedly live at Kanas Lake in the northwestern part of Xinjiang, where they are not officially recognized, and are counted as a part of the local Oirat Mongol community that is counted under the general PRC official ethnic label of "Mongol". Oirat and Tuvan children attend schools in which they use Chakhar Mongolian and Mandarin Standard Chinese, native languages of neither group.