Кіріспе
Шотландиядағы Клайд шығанағындағы арал, Бут аралы (; Eilean Bhòid немесе An t Eilean Bòdach) деп аталады, ол Ұлыбританиядағы Шотландиядағы Клайд шығанағында орналасқан. Арал Таулы шекаралық жарылысы арқылы жоғары және төменгі аймақтарға бөлінген. Бұрын үлкен Бут графтығының құрамына кірген, қазір Аргилл және Бут округінің бөлігі болып табылады. 2011 жылғы халық санауы бойынша Бут аралында 6 498 адам тұрды, бұл 2001 жылы тіркелген 7 228 адамнан 10%-дан астам азайған, ал Шотландия аралдарының жалпы саны сол кезеңде 4%-ға өсіп 103 702 адамға жетті.
The Isle of Bute (; Eilean Bhòid or An t Eilean Bòdach), known as Bute (/b//juː//t/), is an island in the Firth of Clyde in Scotland, United Kingdom. It is divided into highland and lowland areas by the Highland Boundary Fault. Formerly a constituent island of the larger County of Bute, it is now part of the council area of Argyll and Bute. Bute's resident population was 6,498 in 2011, a decline of just over 10% from the figure of 7,228 recorded in 2001 against a background of Scottish island populations as a whole growing by 4% to 103,702 for the same period.
Атауы
"Бут" атауының шығу тегі нақты белгісіз. Уотсон мен Мак ан Таиллер бұл атаудың көне ирланд тіліндегі bót ("от") сөзінен шыққан болуы мүмкін екенін айтады, бұл сигналдық оттарға сілтеме болуы ықтимал. Бұл маяк оттарына қатысты сілтеме викингтер дәуірінде пайда болған болуы мүмкін, сол кезде арал скандинавиялықтарға "Бот" деп белгілі болған. Басқа да болжамдар бар: бритт тіліндегі budh ("дән"), сондай-ақ Брендан Навигатор немесе оның монастырьлық жасушасы. Птолемейдің Эбудаларынан шыққан деген болжамға қарсы дәлелдер бар.
География
Бют Клайд шығанағында орналасқан. Аралдағы жалғыз қала – Ротсей, ол материкке паром арқылы қосылған. Солтүстікке қарай жағалаудағы Порт Баннатин ауылы жатыр; аралдағы шағын елді мекендерге Аског, Килчатан шығанағы және Кингарт кіреді. Аралдың ішкі бөлігі дөңгелек, бірақ таулы емес, қылқан жапырақты ормандықтар мен, әсіресе солтүстікте, өңделмеген жерлер бар. Аралдың орталық бөлігінде егістік жерлердің көп бөлігі орналасқан, ал аралдың ең қиын өңірі алыс оңтүстікте, Глен Каллум маңында. Лох Фад – Бюттегі ең ірі тұщы су көлі және ол жарық сызығы бойымен созылып жатыр. Бюттің батыс жағы өз жағажайларымен белгілі, олардың көпшілігі Арранға және Бюттің кіші серік аралы Инчмарнокқа қарай керемет көріністерді ұсынады. Аралдың батыс жағындағы шағын елді мекендерге Сент-Ниниан шығанағы маңындағы Страад және Эттрик шығанағындағы Килдаванан кіреді. Солтүстікке қарай Бют Коваль түбегінен Бьют Кайлз арқылы бөлінеді. Аралдың солтүстік бөлігі сирек қоныстанған, ал Рхубодахтағы паром терминалы аралды Колинтрайвтегі материкке, аралдың екі паромның кішісі арқылы байланыстырады. Бұл қатынас ең қысқаларының бірі, ол бірнеше минутты ғана алады, бірақ көптеген туристер аралға көрікті жолмен баруды ұнататындықтан, қысқа жол көбінесе толы болады. Солтүстік Бют Шотландиядағы 40 аймақтың бірі – Бьют ұлттық көрікті аймағының (Kyles of Bute National Scenic Area) бөлігі болып табылады.
Неолит дәуірі
Ертедегі қоныстанудың дәлелі аралдың солтүстік жағындағы обалар түрінде сақталған, мысалы, ұзын оба немесе Cairnbaan және Ленихулин орманындағы ақ оба. Тарихи алдындағы кезеңге жататын басқа да құрылыстар бар, мысалы, Дунагойлдағы бекініс кешені. Кингарт Күн шеңберінің жасы шамамен 3000 жылға жуық деп есептеледі. Белгілі артефакт – Инч патшайымының әшекей сырғасы, ол б.з.д. 2000 жылға дейін сақталған тас жәшікте табылған зәрден жасалған зергерлік бұйым.
Даль Риата дәуірі
Бут Даль-Риатаның Cenél Comgaill-іне сіңіріліп, галликалық халықтармен мекенделген. Әулие Маккай (460 жылы қайтыс болды) аралда монастырь құрған деген әңгіме бар. 5-ші және 6-шы ғасырларда аралмен байланысты басқа да белгілі гелл миссионерлерінің ішінде Катан болса, Таллахттың ирланд мәтіндік мартирологиясында Буттегі Кингхарт епискобы Бланға "Галл Гаилдінде" деп сілтеме жасалған. Кейіннен арал викингтердің бақылауына өтіп, Крован әулеті билеген Аралдар Корольдігінің бір бөлігіне айналды.
Аралдар патшалығы
Алайда, 12 ғасырда арал, Арранмен бірге, Давид I Аргилл, Кинтайр және Лорн лорды Сомерледке берілді. 13 ғасырдың басында Бут Шотландияның Стюард отбасының меншігіне көшкен сияқты, бұл Сомерледтің ұрпақтары арасындағы ішкі тартыстар кезінде болды. 13 ғасырда Бут аралдардағы билікті қайта орнатуға бағытталған екі норвегиялық әрекеттің нысанасы болды. Мысалы, Ротесей қамалы 1230 жылы норвегиялықтар қолдаған Аралдар королінің қолына түсті, ал 1263 жылы қайтадан норвегиялықтар басып алды. 1266 жылы Норвегия королі VI Магнус, Перт шарты арқылы Шотландия королі III Александрға өте үлкен сомада ақша алғанға дейін, Аралдар Корольдігін тапсырды. Александр Стюарт шотланд әскерлерінің бас қолбасшысы болғандықтан, Александр (король) оған Бут пен Арранды иелену құқығын растау арқылы сыйлық берді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Бьют Екінші дүниежүзілік соғыста маңызды рөл атқарды, әсіресе теңіз шайқастарына қатысы ерекше болды. HMS Cyclops 7-ші суасты кемелер бригадасының базалық кемесі болды және Ротсей шығанағында орналасқан еді. Порт Баннатиннен бірнеше шақырым солтүстікке қарай, портқа көрініс беретін 88 бөлмелі Kyles Hydro салтанатты қонақ үйі Адмиралтейство тарапынан шағын суасты кемелері (X құрылғылары) операциялары үшін штаб ретінде пайдалану үшін алынды. Атап айтқанда, осы жерден (қонақ үй HMS Varbel деп қайта аталды) "Тирпицке" қарсы құпия және батыл шабуыл жоспарланды. X құрылғыларының суасты кемешілерінің көп бөлігінің жаттығулары Бьют айналасындағы суларда, әсіресе Порт Баннатиннің солтүстігіндегі Лох Стривеннің тыныш суларында өтті. "Бьют соғыста". Бьютте Батыстағы Польша қарулы күштерінің көптеген офицерлері мен сержанттары орналасты. Ресми түрде әскери лагерь болғанымен, бұл Владислав Сикорскийдің саяси қарсыластары үшін түрме ретінде қарастырылды.
21 ғасыр
2018 жылдың 2 шілдесінде аралды 6 жасар қыз Алеша МакФайлдың 16 жасар жігіт төсегінен алып кетіліп, өлтірілуі және зорлануы дүрліктірді. 16 жасар Аарон Кэмпбелл ұсталды, айыпталып, сотталып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 2019 жылдың 18-19 сәуірінде аралдың солтүстігінде бірнеше ірі орман өрттері болды, олар кең далалы және қыратты ормандық алқаптардың үлкен аумағын қамтыды.
Білім
Аралда бір орта мектеп бар, ол – Rothesay Academy. 2007 жылы бұл мектеп Rothesay Primary мектебімен бірге жаңа, заманауи ортақ кампусқа көшті. Аралдағы үш бастауыш мектептің ең үлкені – Rothesay Primary мектебі. Ең кішкентай мектеп (шамамен 50 оқушысы бар) – Port Bannatyne-дегі North Bute Primary мектебі. Үшінші бастауыш мектеп, St Andrews Primary, – католик мектебі және ол негізінен протестант аралдағы жалғыз католик шіркеуі – St Andrew's Church-ке бағынышты.
Спорт
Бютте көптеген спорттық клубтар мен іс-шаралар бар. Үш гольф алаңы бар: Ротсей гольф клубы, Кингарт гольф клубы және Порт Баннатин гольф клубы. Аралдағы ең табысты спорттық клубы – Bute Shinty Club, олар шинтидің ең жоғары лигасына (Marine Harvest Premier League) қатысады. 2006 жылы «Бьют» Оңтүстік бірінші дивизионда жеңіске жетіп, Премьер-лигаға жолдама алды. Сондай-ақ «Бьют» Баллимор кубогын жеңіп алды және 2006 жылы Глазго кельт қоғамы кубогында күміс жүлдегер атанды. Жергілікті әуесқой футбол командасы «Бранданс» деп, ал жастар командасы «Брандан Бульс» деп аталады. Бютте балық аулау, регби, теннис, боулинг және крикетпен айналысуға да мүмкіндік бар. Порт Баннатинде петанк ойыны танымал, бульдерді сол жердегі поштадан жалдауға болады. Бюттегі желкендесу орталығы Порт Баннатинде орналасқан, онда екі кеме жасау шеберханасы, жаңа марина және Кеймс шығанағының тыныш суларында жеке қайықтарды орналастыруды ұйымдастыратын клуб бар. «Бюте» желкеншілік мектебі де бар, сонымен қатар жазғы демалыс уақытында Кильчатан шығанағындағы Ескі кейде каяктер мен SUP тақталарын жалға алуға болады.
Экономика
Маунт Стюарт Трасты аралда меншікке иелік етеді: 2012 жылы трастты Бьют графының отбасының бес мүшесі, сондай-ақ бухгалтер мен заңгер толығымен басқарды, олардың ешқайсысы Бьютте тұрмады. 2019 жылы трасттың 12 директорының барлығы аралдан тыс мекенжайға ие болды. Аралдағы негізгі салалар – ауыл шаруашылығы және туризм, сонымен қатар балық аулау мен орман шаруашылығы. Жеке меншік кәсіпорындарға Порт Баннатин маринасы және қайық құрылыс алаңы, Ардмалеиш қайық құрылыс компаниясы, Bute Fabrics Ltd (қазіргі заманғы интерьер және тік қолдануға арналған жүн маталарын тоқитын халықаралық кәсіпорын) кіреді. 2015 жылдың желтоқсанында Бьютке шамамен 100 сириялық қоныстанды, бұл аралды Ұлыбританиядағы халық санына шаққандағы ең көп босқындарды қабылдаған аймақтардың біріне айналдырды. Аргилл және Бьют кеңесі аралдың қолайлы орын ретінде таңдалғанын мәлімдеді, себебі онда "жеткілікті әлеуметтік тұрғын үйлер" бар және медициналық қолдау үшін "орталық аймаққа жақын". Осы жаңа келгендер қоғамға өздерінің жұмысқа бейімділігін көрсетіп, табысты дүкендер ашу арқылы оны дәлелдеді. 2019 жылы аралдың апталық газеті The Buteman оқырмандар санының азаюына байланысты 165 жылдық тарихынан кейін жабылды. Оның орнына Дунун Обсервер басқаратын Isle of Bute News газеті шыға бастады.
Сәулет көрнекті орындары
Бұл аралда 12 ғасырға жататын, қираған шіркеудің қалдықтары бар. Бұл шіркеу Сент-Блан шіркеуі деп аталады және ол Сент-Катанмен және Бутеде туған Сент-Бланмен байланысты. 6 ғасырға дейін сақталған тағы бір қираған шіркеу Сент-Нинианс-Пойнтта орналасқан. Эксцентрикті Маунт-Стюарт үйі әлемдегі ең таңсықты неоготикалық сарайлардың бірі ретінде жиі айтылады, соның салдарынан Глазгодан көптеген сәулет студенттері күндізгі сапарларға келеді. Үшінші маркиз өнерге, астрологияға, мистикаға және дінге құмар болған, ал үйдің сәулеті, жиһазы мен өнер жинағында бұл көрініс тапқан. Мәрмәр шіркеу, көптеген боялған әйнектер мен картиналармен жабылған қабырғалар бар. Үй Пасхада және мамырдан қазанға дейін ашық. Әлемнің көптеген бөліктерінен әкелінген өсімдіктерге толы бақтар мен келушілер орталығы да бар. Бақтар жыл бойы, Пасха шеруінен бастап, түрлі шараларға ұя салады. 2003 жылы әйгілі дизайнер Стелла Маккартни осы шіркеуде үйленді, бұл оқиға кең медиа назарына ілікті. Жергілікті ұйым жазда мектептен кейінгі үйірмелер мен оқу үтілістегі шараларды ұйымдастырып, семинарлар мен оқулар өткізеді. Үйде және келушілер орталығында фермерлік және Рождестволық жәрмеңкелер ұйымдастырылады. 2016 жылы Маунт-Стюарт үйі кітапханасында Шекспирдің "Бірінші фолиосының" бұрын тізімделмеген бір данасы анықталды. Павильон 1930 жылдары салынған, концерт залы, шеберханалар мен кафесі бар ғимарат. 1938 жылы салынғаннан бері ол көп өзгермеген. 2020 жылғы пандемия кезінде бас мердігердің банкроттығына байланысты ғимаратты жөндеу жұмыстары 2021 жылы тоқтатылды. Жұмыс 2023 жылдың мамырында қайта басталды, ал бірінші кезеңнің жұмыстары 2024 жылдың тамызында аяқталуы күтілуде. Толық қайта жаңарту 2026 жылдың қаңтарына дейін аяқталады деп жоспарлануда. Ротесей қамалы 800 жыл бұрын Шотландияның мұрагерлік билеушісі салдырған. Аског Холл Фернериясы мен бақтары – қайта жаңартылған Виктория дәуіріндегі резиденция және шыны үй, онда Империяның барлық аймақтарынан әкелінген бұталар мен өсімдіктер өседі, соның ішінде 1000 жылдан астам ғасырлық папоротник те бар. Ескі пошта бөлімі, қазір тек хаттарды сұрыптау үшін қолданылады, ол пошта маркаларының пайда болуына дейінгі кезеңнен қалған ертедегі пошта артефактілерін сақтайтын тарихи жұмыс істейтін пошта (тек таңертең ашық).
Туристік орындар
Loch Fad – шымкент пен қоңыр алабұғамен толықтырылған терең тұщы сулы көл, ол туристік балықшыларға қолжетімді. Қайықтарды жалға алу мүмкіндігі бар. Scalpsie шығанағында жағажайда 200-ден астам етесіптің колониясы қоныстанған, оларға тек дала арқылы жаяу ғана жетуге болады. Аралда көптеген бұғы топтары, бай құс әлемі және ірі қояндар бар. Аралдың солтүстігінде үлкен, иілген мүйізді жабайы ешкілерді көруге болады. Порт Баннатин – аралдың солтүстігіне қарай орналасқан ауыл, аралдағы желкенді және теңіз балық аулаудың орталығы. Онда екі кеме жасау шеберханасы және 200 кемеге арналған марина бар. Лангустиндер шығанақта бекітілген қаптармен ауланады. X класты шағын суасты кемелері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Kames шығанағында орналасқан, және онда соғыста қаза тапқандарға арналған ескерткіш орнатылған. Порт Баннатин гольф клубы көрікті көріністерімен танымал. Порт Баннатиннен Kyles of Bute жағалауымен 7 миль (11 км) сапармен Colintraive-ке қатынайтын шағын паромға жетесіз.
Ротесей
1920-ші жылдардағы Қысқы бақтар (қазіргі "Ашу орталығы") Ротсей пирсінің жанында шағын кинотеатр мен туристік ақпарат бюросы орналасқан. Жақын маңда Виктория дәуіріндегі әжетханалар бар. Әртүрлі музыка, фольклор және поэзия фестивальдерімен қатар, жаяу серуендеу жолдары мен жаңа велосипед жолдары да бар.
Мұралық
Мұнда шалқар қола дәуірінің тас шеңберлері, темір дәуірінің бекітілген ауылы және ерте христиандық іздер (соның ішінде Сент-Блейн шіркеуі) сақталған. Арал тарихына арналған Бьют мұражайы Ротсей қамалының артында орналасқан.
Жүру
West Island Way – 2000 жылдың қыркүйегінде Бут аралының мыңжылдық тойына орай ашылған, Шотландия аралдарындағы алғашқы белгіленген ұзақ қашықтыққа арналған бағыт. Ол аралдың оңтүстігіндегі Килчатан шығанағы мен солтүстігіндегі Порт Баннатин арасында жатыр, ал Ротсе – орталық нүкте.