Кіріспе

Коммунистік елдердегі әскери-саяси офицер, 1967 жылғы фильм.

Комиссар (немесе кейде Комиссар) – орыс тіліндегі комиссáр (комиссар) сөзінің ағылшынша транслитерациясы, «комиссар» деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тілінде комиссар транслитерациясы көбінесе Кеңес және Шығыс блогы армияларының саяси комиссарларына немесе халық комиссарларына (фактически үкімет министрлеріне) қатысты қолданылады, ал әкімшілік қызметкерлер комиссари деп аталады. Орыс тіліндегі комисса́р сөзі француз тіліндегі commissaire сөзінен алынған. Бұл атақ Петр I заманынан бері Кеңес Одағы мен Ресейде қолданылып келеді.

Тарих

18-19 ғасырларда орыс армиясында комиссарлар, кейіннен krigs комиссарлары (Krieg – «соғыс» деген сөзден) қарулы күштерді жабдықтаумен айналысатын лауазымды тұлғалар болды (орыс. Генерал кригскомиссар). Уақытша үкімет кезінде (1917 жылдың наурыз-шілде айлары) комиссарлар аймақтық әкімшілік басшылары ретінде қолданылды, бірақ комиссар термині Ресей азамат соғысы кезінде большевиктер мен Кеңес үкіметінің әскери күштеріндегі Чеканың және әскери қызметтердің бірқатар функцияларымен байланысты (Ақ әскер өз қарсыластары үшін «большевиктер мен комиссарлар» деген жиынтық терминді кеңінен пайдаланды) және кейіннен үкімет министрлері үшін Халық комиссары (немесе нарком) және әскеридегі саяси комиссар терминдерімен байланысты болды.

Халық комиссары

Халық комиссары (бейресми түрде нариком деп қысқартылатын) – Халық комиссарлары кеңесінде қызмет атқаратын мемлекеттік лауазым иесі. Бұл атауды алғаш рет Ресей КСР (царлық және буржуазиялық «министр» терминін ұнатпағандықтан) қолданды, кейіннен Ресей азаматтық соғысында көптеген Кеңес және большевиктер бақылауындағы мемлекеттер де осы атауды қабылдады. Халық комиссары басқарған мемлекеттік органдар Халық комиссариаты (бейресми түрде наркомат деп қысқартылатын) деп аталды. 1946 жылы КСР Одағының Жоғарғы Кеңесінің декретімен Халық комиссарлары мен Халық комиссариаттары Министрлер және Министрліктер болып қайта аталды.

Саяси комиссар

Қызыл Армияда саяси комиссар – әскери штабтың жоғары лауазымды шенеунігі, әскери бөлімнің әскери қолбасшысымен тең дәрежеде және өкілеттікке ие болған. Большевиктер партиясы 1918 жылы әскери күштердегі моральды бақылау және жақсарту мақсатымен саяси комиссарлар институтын құрды. Комиссарлар коммунистік саяси үгіт-насихатпен айналысып, халықты коммунистік идеологиямен тәрбиелеуді жүзеге асырды. 1917 жылдан бастап большевик үкіметі, оған дейін болған Уақытша үкімет сияқты, әскери тәжірибесі бар (бұрынғы патшалық) офицерлерге сүйенді, бірақ олардың адалдығына күмәнданды. Троцкий бұл мәселенің шешімін былай түсіндірді: "Біз әскери маманды алып, оның оң қолына және сол қолына комиссар қойдық." Комиссарларды пайдаланудың алғашқы кезеңдерінде, әскери бұйрық командир мен комиссардың екеуінің де алдын ала келісімінсіз шығарылмайтын. Көптеген төменгі деңгейдегі саяси офицерлер командирлерге қарағанда әскери оқып-үйренуден өте алмады. Комиссар болу үшін, адам кем дегенде үш жыл коммунист ретінде тіркелуі және белгілі бір саяси оқу орындарына қатысуы керек еді, олардың көпшілігі әскери білім беруге бағытталмаған. 1941 жылы бөлімшелердегі екі басшылық мәселесіне байланысты комиссарлар мен басқа да саяси офицерлер тікелей басқару қызметінен алынды. Саяси офицерлерге моральдық және тәртіптік мақсаттар тікелей тапсырылды. 1942 жылы саяси офицердің лауазымы "Саяси мәселелер жөніндегі орынбасар" деп өзгертілді. "Комиссар" лауазымы тек полк және майдан деңгейінде сақталды, онда комиссарлар тиісті әскери қолбасшылармен бірге әскери кеңестер құрды. Басқа коммунистік блоктің әскерлері де саяси комиссарларды пайдалану жүйесін қабылдады. Мулвенон мен Ян (2002) Қытай Халық Азаттық Армиясындағы (ҚХАА) саяси комиссардың рөлі адам ресурстарын басқару маманының рөліне ұқсас болғанын хабарлады.

Әскери комиссар

Военком (военком) – әскери комиссариаттың басшысы, аймақтық кеңсе болып табылады. Ол әскери қызметке шақыруды жүзеге асырады, әскери жұмылдыру жоспарларын орындайды және әскери резервтердің тізімін жүргізеді.

НКВД

1930 жылдардың соңына дейін Халық милициясы мен НКВД Ішкі әскерлерінде жеке шендер болған жоқ, олардың орнына түрлі лауазымдық шендер кеңінен қолданылды. 1935 жылы милиция стандартты әскери шендер мен лауазымдық шендердің араласуынан құралған жеке шендер жүйесін жасады; бұл жүйе жаңа құрылған Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы (ГУГБ) өз шендік құрылымында кеңінен пайдаланды, бірақ милиция үлгісіндегі инспектор мен директор шендерінің орнына жоғары офицерлер үшін комиссар шендерін енгізді. 1943 жылдан бастап милиция Совет Армиясындағы жаңа шендер жүйесі мен нышандарға көшті. Генералдық шендердің орнына жоғары офицерлер милиция комиссарының 3-ші, 2-ші және 1-ші дәрежесін алды, тіпті олар әскердегі стандартты генерал-майор, генерал-лейтенант және генерал-полковник иық белгілерін де қолданды. Бұл комиссар шендері 1975 жылы сәйкес келетін генералдық шендерге алмастырылды. ГУГБ 1945 жылы әскери шендер мен нышандарға көшті, бірақ комиссар шендерін бірден генерал-офицерлік шендермен ауыстырды.

Ұқсас терминдер

Комиссар әр түрлі тілдердегі атаулармен байланысты, мысалы, ағылшын тілінде commissary, француз тілінде commissaire, неміс тілінде Kommissar және венгр тілінде komisszár (немесе népbiztos; көнеше: csendbiztos). Британдық және АҚШ әскерлері commissary терминін армияны азық-түлікпен және жабдықпен қамтамасыз етуге жауапты офицерді (және Комиссариатты) белгілеу үшін қолданды. Француз тіліндегі ұқсас термин ежелгі режим армиясында да, Франция революциясы кезінде де майор шенінің баламасын сипаттайды. Мұндай лауазымды тұлғалар әскери офицерлер емес, саяси билік органдарына – тиісінше корольге және Ұлттық Ассамблеяға (Франция революциясы) – есеп беретін. Тарихи неміс мемлекеттері бір аумаққа немесе үкімет саласына жауапты бірнеше әкімшілерге рейхскомиссар (Reich және неміс комиссарының қосындысы) атауын берген.